☰ LINES

Number	Line	English Translation
1	- დო თე კაჭიჭი მუჭომ ჸურძენიდ ან მუ ფერიდ?	What kind of grape was Kachichi? What color was it?
2.1	- ჭიფანაა... ჭიფანა ჸურძენ უუღუ.	It has small... small grapes.
2.2	ჭიფანა კაკალეფ უღუუ.	It has smaller grapes.
2.3	ჯგირ ღვინ უუჩქუ, ჯგირო ქჷდარინუანქი დო, უჩა ღვინი.	Good wine is made of it if you make it properly, red wine.
2.4	ხოოდო კაჭიჭიშ უმუშო ადესა ღვინ მუთუნ ვაარე, კოჩანას კაჭიჭჷ არძეენს.	And, without Kachichi, Isabella wine is nothing. It is Kachichi that gives it strength.
2.5	ხოო ათეჲ გურშენი დიო კაჭიჭი რე, ადრე მოშმელენს.	And, owing to this, Kachichi is prior. It ripens earlier.
2.6	კაჭიჭის დოჭახუნდეს, ქოდარინუანდეს, უკულ ადესას დოწილუნდეს, თის ქუდარინუანდეს დო უკულ ათე ღვინს ართმაჟიას ქუხოლუანდეეს.	Kachichi was squeezed and wine was made. Later, Isabella was squeezed and wine was made. Later, the wines were mixed.
2.7	ოოდო თინა უმოსო აუჩარენდუ ადესას.	And, it made Isabella darker.
2.8	ადესას ბრელ მუთუ ინა ვაუღ, მუ ჯოხო, ღვინობაჲ დიდ მუთუნ ღირსება ვაუღ ისი დო.	Isabella does not have much that, what do you call it. It does not have much worth of wine.
2.9	კაჭიჭ არძენდუ მუჭოთი ძალას არძენდუუ, კოჩანას არძენდ ღვინსი დო ფერს ხოლო არძენდ დო არომატის ხოლო არძენდ.	It was Kachichi that gave it strength, power, and gave it color as well. It have aroma too.
2.10	ადესა ჯგირ არომატ უღ, მარა კაჭიჭ გეთმუუძინაანდ ხოლო დო ათე უჩა ღვინი, ართმაჟია ხოლაფირი ჩქიმ ბაღანობას არძას უღუდ.	Isabella has good aroma; however, Kachichi increased it, and, in my childhood, everybody had a mixture of these two wines.
2.11	ათაქ ჩქიმ მეზობელეფს, არძას უღუდ თე კაჭიჭ დო ადეს მეტ მუთუნ ვაჩანდ თაქინეშის.	Here, all of my neighbor had Kachichi and Isabella. Nothing else thrived here.
3.1	ხოდო ჩეეში ჩაანდუ ხოლო ჩქიმ ბაღანობას.	Well, Cheshi too thrived in my childhood.
3.2	ჩეში ჯოხოდუ, ნოვას უძახუნა მაჟიანერო.	Its name was Chemi, also known as Nova.
3.3	ჩე ჸურძენიე თენა.	This is a white grape.
3.4	ხოოდო ეთიშე ჩე ღვინს ოდგინანდეეს.	And, white wine was made of it.
3.5	თის ხოლო მუშ ინა ოკო, გიჩქუდას ოკო მუნერო დაარინუე.	You should be competent how to make it.
3.6	ჯგირო ქჷდარინუანქ დო შამპანურჯგურა ღვინ ქოდოდირთუ, მუსით ჯოხო დო.	If you make it well, the wine will be like a champaign as such.
3.7	უკულ არ დღა უღ თის, ეთიმდღას გინაჩირთუ დო მუშით ქოოდოცენს.	And, it has a specific day; if you miss the day, its grapes will fall down.
3.8	ოოდო ეთი დღააშახ მუთუნფერო გოწილე ოკო, ნამდა ვადოცუასიი.	You have to manage to pick them on that day not to let them fall down.
4	- თე ბებ დო ბაბუს მუთუნ წეს უუღუდესო ეშ დორინაფაში განსაკუთრებუჲ?	- Did grandmother and grandfather know a special method for making it?
5.1	- უჩქუდეეს, მუნეფს უჩქუდეს.	- They did; they knew it.
5.2	ა, ხო ქოიწი ასე, დაჩხირს იკმუურძანდეს.	I did tell you that they set fire near it.
5.3	ეთექ მიორჩქიედ, კარს ვაგაჯანდეს, ჩხურუქ ვემილასია დო ეთექ დაჩხირს იკარძანდეეს.	They took care of it there. They did not open the door not to let cold in, and they set fire.
5.4	სიტიბა ოკონია ღვიინსი, ჩხურუქ ვამოხვადას ოკონია დო ღვიინსი.	They used to day that wine needed warmth and cold should not reach it.
5.5	უჩქუდეს მუ დროს გეუწირუდეს, გეიობეესკო.	They knew when to squeeze it, when to move it into fermenting bottles.
5.6	მაგაჲითო, ღვინ ხო ბრეჲხანს ვეშილებე ჭაჭას გაჩემებული, დეძმარებუნია დო.	For exmple, wine should not be left in grape skins and pips; it will turn into vinegar.
5.7	უჩქუდეს მუ დროს გეუბუნუდესკო, მუ დროს გინუწირუდესკო ოკოდ.	They knew when to move it to fermenting bottles, when to filter it.
5.8	უკულ მაჟიაშა გინოწირდჷდ, თხოლოს მირინუანდუ.	When it got lees on it, they filtered it for the second time.
5.9	ფუნაფაას უკულ ბოცაშა დინი..	After fermentation, wine was moved into a demijohn.
5.10	ეთექ ხოლო ფუუნდ ღვინ, მშუ გვალეჯგირო.	I remember well that wine kept fermenting in it too.
5.11	შანქარს უხოლუანდეს, უშანქარეთ ასე ჩქინ ჸურძენ, ათაქიან ვეერგუ.	Sugar was added to it. Without sugar, our local grape is not worth.
5.12	ოოდო სიროპის დაფუნუანდეეს დო ეთის ქუხოლუანდეეს, მუჟამსით დოჭახუნდეს თიმდროსჷ.	Syrup was made and added when grapes were squeezed.
5.13	ოოდო გვაჲე ჯგირ ღვინ იშმელეენდუ დო ბაღანეფს ხოლო მარძენდეეს ჭიე ჭიეთ, ფშუუ.	And, very good wine was made, and we, children were allowed to drink a little, as I remember.
5.14	თიჯგუა გემუან ღვინ ორდ.	It was such a delicious wine.
1	- აი, თქვან ახაჲგაზრდოობას, ან სკანი... თქვან ბაღაანობას, მუნერ ჸუდეეფ გეუდგუდეს, მუნერ ჸუდეეფს ცხოოვრენდეს მარგაჲეფი?	In your young years, in your childhood, what kind of houses did Megrelians have, what kind of houses did Megrelians live in?
2.1	- ჯაშ ჸუდე გეუდგუდეს უფრო მეტო, აბა შენობა ვაარდ ეიშა, უკუჲნე უკუჲნე დიჭყეს შენობა ვარა.	Mostly people had wooden houses; well, there were no capital constructions in those times; they started later.
2.2	ჯააშ ჸუდე ბაარჯგის გეხეედჷ.	A wooden house stood on a pillar.
2.3	თუდოო ჯათჷ დჷ გითოჭკადიი.	From beneath, it was covered with wood.
2.4	ბუხარი უჩქჷდეს ხოჲო, ბუხარი მედგჷდჷ ოდო ეეთექ ფცხოვრენდით.	People also had a fireplace; a fireplace was attached to the house, and we lived there.
3	- აი დინახაე მუ ავეჯი მიჲუდგუდეს, აი თეე ჯაშ ჸუდეს, მუუ უღუდეს, ძირითადი ავეჯი მუიდჷ?	Well, inside, what furniture did they have in a wooden house? What was main furniture.
4.1	- ასე ავეჯეფ ოოშნერიე, ეეშ ვაარდ, ბები.	It was not as people have diverse furniture, daughter.
4.2	ათე ჯააშ ინა ხოჲო რდჷ, კრაოტი ეიშახ, ჯააშ კრაოტი ხოჲო მიღუუდეს, რკინაშ კრაოტი მიღუუდეს ხოჲო, ათეენეფიდჷ ვეში.	There was a wooden bed; we had a wooden bed earlier; we had an iron bed as well. These were the furniture.
4.3	მაგაჲითო, ჯვეშო, ათე ვეში მიჲამიძჷდესჷ დო შქაფი დო ინა იკეთებუუდუ, კერძო კოჩ აკეთენდჷ დო თინა მიჲამდგჷდეს, შქაფი.	For example, in the past we had those furniture, and a cupboard was designed, made by a private person, and it was handmade.
5	- თეე შკააფი მუუშიდ ან სამზარეულოს მუუ ავეჯი გიიღუდეს?	What was the cupboard made of? Or what furniture did you have in the kitchen?
6	- სამზარეულოშის ხოჲო აკეთენდეს დო ტანსამოსიშის ხოჲო.	Both a cupboard and wardrobe were designed.
7	- აი სამზარეულოს მუ უღუუდეეს, მუჭო აკეთეენდეს მაგაჲთო, სო აკეთენდეეს ოჭკომაარს?	What did people have in a kitchen? How they cooked and what they cooked?
8.1	- სამზარეულოს ნაჭა გითომიბუდეს, ნააჭა, ჯვეშებურ ნააჭა; ასე ხოჲო მიღუ თინა, ნააჭა ოდო შკაშ დაჩხირ მირძჷდეს, ფეერ დროოდჷ.	In the kitchen, we had a chain hanging over an open hearth; an old-fashioned chain; I still have it. We had a chain hanging over an open hearth; those were the times.
8.2	უკუჲნე იშო იშოო ბუუხარშა ქიმეეფთით, უკუჲნე ბუუხარი მიღუდეს ოდო ბუხარს გიითობუდუ ხოჲო ნააჭა შხვანეერი დო ჸეთექ ვაკეთენდით ოჭკომარს.	Then, later we got a fireplace; we had a fireplace; there too we had a chain hanging for pots and it was there were we cooked.
8.3	კეცი მიღუდეს დო ეკვოპონანდით ათაში.	We had an earthenware frying-pan, and this is how we leaned it up. By means of it we baked cornbread.
8.4	ათაში ქეეკვოპონანდით დო ჭკიი ბჭუუნდით.	This is how we leaned it up and we baked and baked cornbread.
9	- აი მუ ოჭკომაეფჷ უღუდეს თიმდროს, მუ ოჭკომაეფს ამზაადენდეს?	Which meals did people have in those times? What did they cook?
10.1	- ჯვეშო ჩქინოთ ჩხოუ პუნდეეს.	In the past, we had a cow.
10.2	ბჟაა, მარწვეენი, ჸვააი, ქოთომ პუნდეეს; კვეერცხიი, ლობიო, ენა ფთაასინდით, მიბწენდით ლებიეს დო ლებია მიღუუდეს, სიმინდ მიღუდეს.	We had milk, matsoni, cheese, chicken, we had eggs; beans - we sowed it; we grew beans< and we had beans, we had maize.
10.3	სიმინდი იირკოს უღუდუ ი დროს, ხაჩქჷნდეს კოოჩეფი დო სიმინდ მიღუდეს.	Everybody had maize then. Men hoed and we had maize.
11	- დო მუუ ოჭკოომაჲეფს აკეთენდეს ჸუუდეს, აი მაგაჲთო, თქვანი დიდა ან ბები მუუს აკეთეენდ?	And, what meals did you cook at home? For example, what your great grandmother cook?
12.1	- ეეე კოოტოჲ ლებია მიკეთეენდეს, არძაჲ უმოსოო; ეეე ბჟა დო ინა, მარწვენს მიკეთენდეს ხოჲო, ბებია.	They cooked for us mostly baked beans in a pot, as well as milk and matsoni, grandmother [=daughter].
12.2	ოოდო ბჟათ მოკოდესჷდა, ბჟას გეემფუნუანდეს, ბჟას ფუჩხოჲათ ქოფჩანდეეს, ოოდო ათცაჲ ოჭკომაჲ, სუფ ხოჲო, უკუჲნე სუფიჲ კეთება ხოჲო ქუჩქუუდეს, უკუნეშე.	So, if we had some milk, they would boil milk for us; we were given milk with crumbled bread in it, and there were such meals; then, later we used to cook soup as well.
13	- აი ქოორდ... ქოორენო, აი, თიჯგუა ოჭკომაჲ მაგაჲთო თქვანი ბაღანობას გიკეთენდეს ბები ან დიიდა დო ასე ვაკეთეენა, თიჯგუა ოჭკომაჲ ხოო ვარე მუთუუნი დო მუიე?	Is there any meal, cooked in your childhood by your grandmother or mother, and no longer cooked presently? Is there any meals like this?
14.1	- ქოო, ქოო, მუუჭო ვარე ასეე, მუუჭო ვარე ასე, იი კოტოჲ ლებია დო ინაა, ასე მეედინ, თიინა ვარე... კოტო.	Yes, yes, of coutse. There are no longer baked beans in a pot, and the like; it's already lost, it is not... a pot.
14.2	კოტოქ მეედინ გვაჲე, თიხის ის... თიხაში ინა რდჷ მაგაჲთო იქ მედინ, გიშეჲუ თიქ წყოობაშე.	A pot is lost at large, a clay pot... Dishes, made of clay, are out of use.
14.3	ასე თიხაშის ვააკეთენა.	Presently, beans are no longer cooked ina clay pot.
14.4	ასე კარდიჲათ ფხაშჷნთ ლებიას მაგაითო მუთუნ დროს დოფხაშითჷდა დო თექ დინმვოზაადანთ, ოოდო ათაშიეე თენა, ჩქიმ ძღაბი.	Presently, we cook it in a kettle, for instance, if we cook it ever, and season it in it; that's it my girl.
15	- აი ოჩხოუჲეშოოთ, ოღეეჯე, ანუ ჩხოუჲეფშოთ, ღეჯეფშოთ, წიწიჲეფშოთ გიღჷდესო ცარკე იინეფი აშენებუჲ?	Well, a cowshed, a pigsty, that is to say, did you build individual stalls for cattle, for pigs, for chicken?
16.1	- ქოო, ქოო, ქოო, ოსკი გემჷდგჷდეს ღეჯეფშოთ, იროოდჷ თენა ჩქინ ოჯახიის დო ბრერს ვაუღუდჷ, ბრერს, იზმა ინა ვაარდჷ.	Yes, yes, yes, we had a pigsty for pigs; there have always been this tradition in our family; many people didn't have it; they couldn't afford it.
16.2	დედა, ინაა, ოჩხოულე ხოჲო გემდგჷდეს, ჯააშ, ოღონდ ჯააშ, ოოდო იროო პუუნდეს ჩხოუ, ირო თენა, ჩხოუ ირო პუუნდეს.	Daughter, we had a cowshed as well, although a wooden one, and we always had a cow, always; we always had a cow.
17	- მუჭომ ურთიერთობა უღუუდეს, მაგაჲთო, მეზობეეფს ართიანწკჷმა ან ახაჲგაზრდებს ართიანწკჷმა თიიმდროს?	What were relationships between and among, for instance, neighbors or young people in those times?
18	- გვაჲე ჯგირი მეზობლობა რდჷ თიი დროს დო ასე ვაარე მეზოობლობა აბაა, ასე ასე...	We had very good neighborhood then; presently, there are no longer neigborhood relations...
19	- თი დროოს მუშენიიდ ჯგირ მეზობლობა?	Why there was good neighborhood in those times?
20.1	- ჯგირიდჷ, ჯგირი, გემუანიი... ართიანიშ მეუჲა მიჩქჷდეს, რაგად მიჩქჷდეს ოდოო იზმა შუღლი ვაარდჷ; ვაარ, ჯვეშო ვაარდჷ ეზმა შუღლი.	It was good, good, pleasant... We used to visit each other, talk to each other; and, there were not this many confrontations, there was not this much discord in the past; no, in the past, there was not this much discord.
20.2	ასეე მითინი ვადაინდვენს ასე დო ჯვეშო ხალხი ართიანს ინდვენდ, მაგაჲთო, ეზმა ინაა ვაარდჷ.	Presently, no one will spare you. In the past, people spared each other; there was not this much envy.
21	- აი, მუუ წესეფ არსებენდ თიიმდროს, მაგაჲთო თქვანი, სკანი ბაღაანობას ან თქვანი ახაჲგაზდობას, მუ წესეფ არსებენდ, ნამუს იცვენდ არძანი, მუიდ თეჯგუა წესეფი, ან თქვა ახაჲგაზრდა რდითჷ, თიმ დროს მუშ გაკეთება ვეშჲებეედ ან ბაღანა რდითჷ?	What were the customs then, in your childhood or youth, which were performed by all? What was such a custom? Or, when you were young or a child, what was disallowed to do?
22.1	- ასე, ასე ძღაბეფი, ასე ტაჲკეთ გიჲუნა, ტაჲკეთ, ვარაა კუნტა კაბათ, ვარაა შაჲვარით.	That presently girls walk naked or wear a short skirt or trousers.
22.2	შაჲვარი ეჲშახ მითინს ვამააძჷდ თიი დროს, მითინს თენა ოსური, ძღაბის კაბა დო ინა მიკააქუუნდჷ ოდოო ბოშის შაჲვარი დო ინა, ასე კოჩეფიშ იშა გინიიეს, ბოჲი.	In the past, no women wore a trousers. A woman, a girl wore a skirt, a boy - a trousers; now they have taken on men's dress, dear me.
22.3	შაჲვარ მააძჷნა შაჲვარ, კუნტა კაბეფ მუკააქუნა, კურჩხ ურჩქუუნა, ინაა ათე ბირგუჲი ფორიჲიდ ეჲშახ კაბათ, ბირგუჲი...	They wear a trousers, trousers; they wear short skirts, their legs are visible; a knee was covered with a skirt in the past; their knees were not visible.
23	- დო ბირგუიშ ეშე ქიმიიდვანდი კაბას ან შარვარსჷდა?	And, what would happen if she wore a skirt above her knee or a trousers?
24	- ახ, ვეშიჲებეედ, ვეშიჲებეედ.	Oh, that was disallowed, disallowed.
25.1	- მუშენი?	Why?
25.2	მუს თქუანდეს?	What would people say?
26	- ვეშიჲებეედ თენა.	That was disallowed.
27	- მითინს ქჷმაძჷდუო ეში?	Was anybody dressed like that?
28.1	- ენა ით ვემიოჩქჷდეს მუთუნ... ვაარდ წესი ენაა, ბირგუჲი ფორიი გაფუდკო ოკო, აუციებერო.	It was not questionable; it was not the way; a knee was to be covered.
28.2	ოდო საჭმეერს აკეეთენდინჷ, ქიცა კინგოკირჷდჷკოონ ოკო თომა გოფააჩიჲო დო თომა გითოჲჩქჷდჷკო ეში, ვეშიებეედ ოჭკომაიშ კეთება.	When you cooked, did you have to wear a headscarf? Was it allowed to cook with your hair either let down or visible?
29	- აბა თომა მუჭო აფუუდეს კეთებუჲი ჯვეშო?	How did people make hair in the past?
30.1	- თოომა იშიბუუნდეს, ვარა გიკვარკვაჩაანდეს ათააში, შპილიკეფიდჷ, შპილიკეფიი ჯვეშო.	Hair was plaited or waved like this; it was fixed with hair clips in the past.
30.2	შპილიკა ასე ხოჲო ქოძ თინა სოდგაენ ინაა, მაგაჲითო, შპილიკეფით გიიბინანდესჷ ოდოო ქიგიიკირანდეს სკვამაას.	Now, hair clips are still available somewhere in the house; for instance, they fixed hair clips and put on a headscarf nicely.
30.3	ფართუკი უჩქუდეს ჯვეეშო, ფართუკი ეწმოოქუნდესჷ.	In the past, there were aprons; we had an apron on.
30.4	ოო ჯვეშო ტრადიცია გვაჲე ჯგირიი, წკანტიი ტრადიცია უჩქუდუ ჯვეშეფს.	Yeah, there were nice traditions in the past; our ancestors had superb traditions.
31	- აი, თქვა ახაჲგაზრდებიდითჷ, ახაჲგაზრდობას, აი ბაღანობათ ქიდიივჭყათ დიო, ბაღანობას მუჭო ერთობუდიით, მუს აკეთეენდით?	When you were young, in your youth, at least, to begin with your childhood, how did you entertain youself in your childhood, what did you do?
32.1	- ბაღანობას ვჸჲაფეენდით მიინდორს, ტყობინაფაია მიჩქჷდეს, ტყობ..., იბტყობუუდით დო ბგორჷნდეს უკუჲ, გიჲერვჲედ აართი მაგორაჲი დო გიებრვჲედით ბაღანეფი.	In my childhood, we played hide-and-seek in the meadow, we hid and they seeked then. One seeker ran; this is how we, children used to run.
32.2	მინ ბურთი ხოჲო ქომღუდეს ბურთი, ოჲაფეე.	Sometimes we had a ball; a ball for playing.
32.3	ქუოთანდით იშო, აშო, იშო დო ეთინა რდჷ ჩქინ გასართობი ბურთი დო ეთი ინა ტყობინაფაია ჯოხოდჷ თის გიჲებრუედითჷნი, იბტყობუუდით.	We through it to each other thither, hither, thither, and that was our entertainment, a ball and hide-and-seek; we used to run and hide.
33	- დო ახაჲგაზრდობას მუჭო ერთობუუდით, ანუ სო გიუურდით; მუუირდჷ გასართობი სოფერს?	How did you entertain yourselves when you were young? Well, were did you go? What entertainment was there in the village.
34.1	- მუუ იშო იშო უფრო: ტელევიზორქ მიშეჲუ, რადიოქ მიშეჲუ დიო, რადიო, რადიო რადიო მიღუდეს ჯვეშო.	Well, things came in gradually: television was introduced; before that, radion was introduced; we had radion in the past.
34.2	უკუჲნე ტელევიზორქ მიშეჲუ დო ტელევიზორიდ ბაღანეფიშ ინაა.	The, television was introduced and television was children's amusement.
34.3	ასე ქოოიჩქჷ, ტელეფონი ვაუღუნ ფერი ბაღანეფ ვარე ასე ბაღანეფი.	Now, you know that there is no child without a telephone.
34.4	ასე ტელეფონი ხოჲო რე ბაღანეფიშ გამრთობი.	Presently, a telephone is a child's entertainer.
34.5	ირფეჲი თექ დინოჭარჷ.	Everything is written in it.
34.6	მის ქუუღ ტვინინ, თინა ხოჲო იგუურუანს ირფერს, ირფეჲი დიინოჭარ.	Clever ones can learn everything because everything is written in it.
35	- თქვა საალხინოს დეებადით ხოო?	Were you born in Salkhino?
36	- ჩქი ათაქ დეებაბდით სალხინოს, ბები ქოო, ათე ოჯახის, სოდე ვორექ, თი ოჯახის დეებაბდ მა.	We were born here, daughter; yes, in the family, where I am now, I was born in this family.
37	- აი თქვანოთ არძაშე საინტერესო, ესე რო ვთქვათ, მნიშვნელოვანი ადგიი სალხინოს ნამუე, ნამუთ განსაკუთრებით გიორაანი?	Well, which is the most interesting, so to say, most significant place in Salkhino which you are particularly fond of?
38	- ჩქიმი, ჩქიმი, ჩქიმ ინა ააა, აათენა ლებასიჲე.	My, my, that one, Lebasilave.
39	- თე ქუუჩაო?	This street?
40	- აათენა მიორს მა, ათაქ დებაბდი დო ათენა.	I like it. I was born here and I like it.
41	- მუუშენ, ათაქ დებადით დო თიჲგურშენ?...	Why? Because you were born here?
42	- ოო, აბა მუჲ, აქ დავიბადე და ეს მიყვარს, ათენა მიორს, ქოო, ბები, ათნა მიორს მა.	Yes, certainly; I was born here and I like it. I like this place, daughter; I like it.
43.1	- აი ხოო ვაიჩქჷნა საალხინოს თე სახეჲი მუშენ ჯოხოო.	Do you know why Salkhino has got its name?
43.2	თე სოფერს თე სახეჲ მუუშენ გიოდვეს ან თვითონ უბანს მუშენ ჯოხო ლებასიე?	Why the village was named so or why the neighborhood is named Lebasile?
44.1	- ლებასიე ბასიჲეფი ვორეთ.	It is called Lebasile because we, the Basialaia live here.
44.2	უყურე შენ!	Come on!
44.3	ბასიჲაიეფ ვორეთ, ბასილაიეფი და ლებასიჲე ქიგიოდვეს.	Since we are the Basilaia by name, and the Basilaia live here, it was called Lebasile.
44.4	ეთეურე ხოჲო კაჭარეფი იშო იშო შხვადოშხვა ინაა ჯოხო არძას, ვახა, ვახაშარეფიე თქუანაან.	The Kacharava live in that side; around us various names are given; Vakha and Vakhashelis, as people say.
44.5	ოო თქვა ხოჲო შხვა რჯოხოდან იი თეურე მუდგარენ ინათი, ოო თეშიე.	Yes! You must have another name in your area, according to your surname; yes, that's it.
44.6	არძა უბანემს მუშ ინა სახეჲეფი, ჲესხუჲუხე- თქვა მუშენი რჯოხონა?	All neighborhoods have their own names; why are you called Leskhulukhe?
44.7	სხუჲუხიეფიეთ.	Because you are the Skhulukhia.
45	- მუ გვარიშ ხალხი ცხოვრენს თე სოფერს ან თე სოფერს თე სახეჲი მუშენ გიოდვეს ხომ ვაიჩქინა?	People of which surnames live in this village? Or do you know why the village was named so ?
46.1	- ეცეე, ჲეცეე, ეცეე ხოჲო რენა ჩქინ ხოჲოს, ჲესხუჲუხე, ლებასიჲე, ლეკაჭარე, ოოო.	Letsaave, there is also Letsaave close to us, Leskhulukhe, Lebasile, Lekachare, yeas.
46.2	სალხინოშ თემს, აშო აშო ვამიჩქ ასე იშეჲშენი, არძას ჯოხო მუშუშ ინა.	In the Community of Salkhino, every [neighborhood] has its name.
47	- თე სოფერს, სალხინოს, თე სახეჲ მუშენი გიოდვესჷ ხომ ვაიჩქინა?	Do you know why this village, Salkhino was named so?
48.1	- ლხინის ქვეყანაა, ლხინიშ ქვეყანად თენა, ლხინიშ.	It is a country of merriment; it was a country of merriment, merriment.
48.2	თაქ ჩააანდჷ ჸურძენი, ჸურძენს ვწებუჲენდით ოდო ღვინიშ დოვლათიდ; აქ ღვინი უღუდჷ იირკოოს ინაა დოო, ლხინიშ ქიანად, ლხინიშ დო სალხინო ჯოხო.	Grapes were grown here; we harvested grapes and had a lot of wine. Everybody had wine here. It was a country of merriment, of merriment, and it is called Salkhino.
49	- აი, თქვანოთ არძაშე, აი, საინტერესო, არძაშე მეტო გიორა ფერ მარგაჲურ ტრადიცია მუიე, ნამუთ მორწონა თუნდაც განსაკუთრებითჷნ?	Well, which is your most favorite Megrelian tradition which you particularly like?
50.1	- მეგრული ტრადიცია თინა რე ნამჷდა, მეგრულს დეეცვენქ.	A Megrelian tradition is the one when you follow Megrelian customs.
50.2	მეგრული ძღაბის თქუანა, მეგრელეფ ზოგიერთის უჸორს, მეგრელეფი, აა, მეგრეჲენიაო თენა- თქუანს.	When someone is referred to as a Megrelian girl; some like such saying that she is Megrelian.
50.3	მეგრული ქორექჷ დო, ჯგირი ქორექჷ დო, კოხტა მჷკოქუნა ქოიჩქჷ დო კოხტას გიჲუჲადა, აი, ესაა მთავარი, ათენაა მთავარი.	If you are Megrelian, if you are good, if you can dress elegantly, and if you can walk elegantly, this is basic.
51	- აი, ჯვეშო კამპანიას მუუჭო ათმაღნიშნენდეს, მუუჭო ემზადებდეს კამპანიაშოთ დო მუ წესეფი არსებენდ?	Well, how weddings parties were celebrated in the past? How did people get ready for a wedding party? What were the customs?
52.1	- ჯვეშო ჩქიი, ასე ა ფორმა რენი ენა, ეზჷმა ვაარდჷ სუფრას, ეზჷმა ფორმეფი ვაარდ ასე.	In the past, not that many meals were cooked as it is done presently.
52.2	ასე მუ დო მუს ვათქუანა, ბოი, მუდანეერი ოჭკომარს, ეზმა ვააარდჷ მარა, ნანდვიი ოჭკომაჲ უჩქუდეს, ნანდვიი კეთებუჲი.	Presently, so many are discussed, so many meals are cooked; in the past, there were this many but they used to cook genuine food, they cooked really well.
52.3	თენა ტრადიციად: თენა ღუმ დო ინეფიი- ეექ იუკოონ ოკო, ხაჭაფურქ იუკოონ ოკო, ხორცი ენაა აუციჲებერი დჷ, ინეფი, მწვანეეფი ხოჲო ქოო, მუჭო ვაარ, მწვანიჲეფ უჩქუდეს.	Traditionally, there should have been hominy and them, khachapuri should have been, meat; these were necessary; as well as herbs; of course, herbs used to be cooked as well.
53	- მუუშ მწვანიჲეფს აკეეთენდეს?	What herbs were cooked?
54	- ლობიო უფრო მეტად, ფხალი კიდევ, ხუჲი, თის ზადჷნდეს ქოო თის, სოტეიჲა.	Beans, predominantly, as wll as pkhali [=eddible herbs], kale pkhali which was seasoned; as well as beet leaves.
55	- თე კამპანიაჲ ოჭკომაეფს მინ აკეთენდ დო მუუჭო ემზაადებუდეს კაამპანიაშოთ?	Who cooked for a wedding party? How did people get ready for a wedding party?
56.1	- ასე იირკოს ვააუჩქუ კეთეება ოჭკომაიშ, მარა ფერიდჷ ნამდა, ნიჭი უღუუდ თიში ნიჭი დო ნანდვიჲო აკეთენდ მაგაჲითო.	Well, not everybody is able to cook, but there was someone who had appropriate talents and really cooked well.
56.2	გიშეეწვენდეს მაკეთეებერს, ოდოო მიიჭანუანდეს, ოდოო მეგახვარებუდ იი კოჩი დო ასე ფარა უჩქუნა აბაა, აბაა ფაარაშა გინჸუნა აასე, ოდოო იი დროს იშეიშენი ფარა დო ინა ვაარდ, დედა.	They used to invite a chef; they summoned him and he helped; well, presently, people pay money; chefs are paid presently. In the past, it was not namely for money, daughter.
57	- აი სუუფრას მიინ ონწყუნდუ, კამპანია სუუფრას მუუჭომი კამპანიეფს აკეეთენდეს დო მუთ ერთობუდ ხალხი კაამპანიას?	Who laid a table at a wedding party? What kind of wedding parties were organized and how did people entertained themselves at a wedding party?
58	- კამპანიას ეჲშა ბირა დო სხაპუა დჷ, ხეს გეუშკვაანდეს, ტაში დო ინა, ათენა დჷ მარა, უკუჲნე მუსიკაქ მიშეელ, მუსიკაქ, ოდოო ეთით ინა ხოჲო ქოო... უკუჲნე დოლი ხოჲო მიშელ, დოლქ, უკუჲ ათაშ უდაცუანდეს, დორს უდაცუანდეს.	In the past, there were songs and dances, applaud at a wedding party, and that was entertainment; that was it, but later [intrumental] music was instroduced, music... the drum was introduced, they played the drum.
59	- აი, სინჯა დო მოჭყუდუს მუ მიკააქუნდ ან მუუჭო მიიკაქუნდეს ან მუჭო დითმოხვადუდეს ჸუჩა ქუმურდესჷნ?	How were a bride and groom dressed? How were they welcomed when they arrived at a family?
60.1	- ასე სინჯაა... მანგაროო დოხვადჷდეეს ეშიი.	Well, a groom, they were welcomed very well.
60.2	სინჯა დო მოჭყუდუს, ასე თიწკჷმა ჩე კაბა ქუუმ... ვაარ იშეიშენი, გვაჲე ასე ჩე დო ინა.	How were a bride and groom dressed? Did a bride wear a white dress? Not exclusively white.
60.3	უკუჲნე უკუჲნეე დჷ, ქიანაას იქ ქჷმორთჷნ დო უკუჲნე ჩე კაბაჲ უმშო ვეშიებეედჷ დო.	Later, when it became fashionable in the country, and there was no case without a white dress.
60.4	ოო სინჯა დო მუჭყუდუქ გიშაართჷკო ოკოო შაჲვარ კოსტუმით მონწყიირ დო ჩე კაბათ დო, ჯვეშო თეშ ხოჲო შიჲებეედ, ბები, ქოო სინჯა დო მოჭყუდუშ, ქოო.	Yes, a groom should have worn a costume and a bride - a white dress; it the past, it was allowed without all these, daughter.
61	- ანუ უბრაჲეთ მიკაქუუნდესო?	So, were they dressed ordinarily?
62	- მუთა მუკმოქუნდუ მა, მარა მმ....	I didn't wear anything special but...
63	- სკან კამპანიას სი ვანკოქ... მუ მუუკორქუნდ?	What did you wear at your wedding party?
64	- მა შხვანეერჷ კაბა მჷკმოქუნდუ, ინაა ვაარ, ჩეე.	I wore a different dress, not a white one.
65	- მარა იშენჷ სკვამჷ კაბა მიიკორქუნდ?	Still, did you wear a beautiful dress?
66	- ქო, ქო, ქო, ქო, ქოო, გვაჲე ჯგირ სკვაამ კაამპანია უჩქუდეს, გვაჲე გეემუან ოშკომაჲეფს აკეთენდეს დო ირფეჲი.	Yes, yes, yes, there were very good wedding parties, very tasty meals were cooked, and everything.
67	- აი მუუ წესეფჷ, მუუს აკეთეენდეს სინჯა დო მოჭყუდ ჸუუჩა გენუურდესჷნ, მუთუნ არსებენდუო წესი, ნამუთ ოკოო...	Well, what were the customs? What was done when a bride and groom arrive at a family? Was there any custom which...
68	- ეთექ სენს, კარიჲ მინუჲას სენს, ეთექ კარიიშ მინუჲას სენს გეოტახაფუანდეს, ჟირხოჲოქ გეედგჷკონ ოკო კუჩხი დო დოოხვამანდეს დო კაფეენტის ქიმიუჭკომუანდეესჷ.	There, a plate, at the entrance door they were made break a plate; both were to step on [a plate]; they blessed them and put a candy into their mouths.
69	- თეე კანფეტის მიინ მინმუუჭკომუანდ?	Who fed them with a candy?
70.1	- ასეე მიინჯე, ვაარა დჲანთირი, ვარაა... დჲანთიირი უფრო მეტო, დედა..	A parent, either a mother-in-law or father-in-law; mostly a mother-in-law did.
70.2	დჲანთირიი, კაფეენტის დო ათცაჲ ტკბილაას გეგჲაარჩინედათია, ათცაჲ ტკბილ ქოოფედათია, ქუწიინდ.	A mother-in-law fed them with candies and said: "May God keep you just as sweet in your old age."
71	- კამპანიას მინ ხეჲმძღვანეენდ?	Who managed a wedding party?
72.1	- ასე უჩაშ კოოს დარიინუანდეს ართის, ქიხეჲმძღვანეჲკონ ოკო, მუში წესშა ირფეჲ ქიგიადვაჲაფუუკონი ოკო, გიჲეშ ასე, უჩაშ კოჩიდ ართი არჩეუჲი, ოსურ ხოჲო ოსურეფიჲ უჩაში.	Well, an elderly man was appointed; he was to manage a wedding party, to instruct the service staff to lay the table in a proper way; he walked as an elected leader;; women too had their leader.
72.2	ოსური აკეთენდჷნი, თექ ხოჲო ოსურ გეურდუუკონი ოკო, კოჩემს- კოჩეფი.	When a woman cooked, a woman was to be her supervisor.
72.3	ოო, ათენაა სტოჲი ქოღოჲესკონი ოკო, შეფა ქოღოჲესკოონ ოკო, შეფა მუუჟანსჷდჷნ დო ათააშ დო ჸუდეს ხოჲო რდჷ დინახაჲე დოოხუნა, მარა თექ ხოჲო ოკოდ კოჩი, სტოჲი, ამბე საქმე დო კოჩ ხეეჲმძღვანეენდ, ოდო ოსურეფწკჷმა ოსურჷ ხეჲმძღვანეენდ.	Well, initially they had to lay the table whenever there was a tent; people sat at a table in a house as well; it also needed someone, a table, and everything was supervised by a man.
72.4	ოო ოსური დჷ უჩაში, თექი თიის ერჩეენდეს, აურე კოოს ერჩეენდეს, ო, ბები, ოო.	A woman was a supervisor; there a woman was selected, here - a man; well, daughter, well.
73	- აი, მითინიი დოღურუდუ, მაგაჲითო, თქვაან ბაღანობას, თიმდროს მუ რეაქცია უღუდეს თეშე, მუუ რიტუალეფ არსებენდ?	And, when someone died, for instance, in your childhood, what were the reactions? What were the rituals?
74.1	- ეეშ მაანგარ რეეაქციად ი დროოს.	Well, there were great reactions in those times.
74.2	ასეე მუთუნ ვარე ღუურა, ასეე მუთუნ ვარე იშეიშენი, ქოო მუჭო ვარე მინჯეშოთ მარა, ასეე მოეფეებურიე, ბები.	Presently, death is nothing; presently, it's nothing special; yes, it certainly is for relatives but now it is devalued, daughter; mourning is not as it used to be; there was great grief in the village, people took it to their hearts, people, a families misfortune. People bothered, neighbors as well.
74.3	დო ი დროოს მაანგარ მწუხარება დჷ სოფერს, მაანგარ, ხალხი ხოჲო განიცაადენდ, ხალხი, ოჯახიში იის, ხალხი ხოჲო განიცაადენდ, მეზობეეფი.	In those times, there was great grief in the village; people took it to their hearts, neighbors as well.
74.4	მაანგარ ინაა დჷ, მწუხარება.	There was great grief.
75	- დო მუუს ორთჷდეს, აი მაგაჲთო, თეს იშ, მიდგას მუთუნ...	And, what did they do then...
76.1	- ეჲშახ ეე ინაა ვაუჩქუდეეს, ლედნიკი დო ინაა ეიშახ.	In the past, people didn't practice iceboxes; an icebox and that was not practiced.
76.2	ჸიინ, ჸიინს, ჸიინს დიინოძჷდჷ ღურეი.	Ice, a dead person was in ice.
76.3	მუუღუდეს ჸიინი, ვაარა გოჲაშა ხოჲო იიშეს, გოჲაშა ეიშახ, გოჲაშე ხოჲო დიიკიღეს მა გვაჲე ფშჷ.	Ice was delivered, or some went to the mountains; in the past - to the mountains, and it was brought from there, I too remember that.
76.4	ოდოო ვადაა ჸიინ ოორდჷ იის, წულუკიძეს.	Or ice was available there, in Tsulukidze.
76.5	ჸინუნდეს საერთოდ იის დო თეურე მუუღუდეს დო ჸიინს დიინმოდვანდეეს, ჸინს გუთმუდვანდეეს ღურერს.	Generally, it was frozen and delivered from there, and a corpse was surrounded with ice.
77	- აი ღურეჲი მუთუნ... შხვადო დოღურუდუუ, თიმდროს მუთუნ წესი რდუო ასეგები ანუ მუთუნი რიტუალი ხოომ ვაარსებენდჷ?	Well, if someone died somewhere else [outside of one's family], was there any custom? Was there any ritual to be performed? Was there any ritual?
78	- ქოო, მუჭო ვაარსებენდჷ რიტუაჲი, მაგაჲითო კოჩქ დოოღურუკო ვარა მუთუნ შოორს, ვარა ავარიას, ვარა მუთუნ დუნი, ძაფის გჷთმაბუნუანდეს დო შურ მოუნდეეს, შუური.	Yes, a ritual certainly existed; for example, when a man died far away, either in a car crash or something, a thread was tied up, and a soul was brought, a soul.
79	- დო მუჭო მოუნდეს შუური?	And, how a soul was brought?
80.1	- ძაფიიქ ვააგოჭყორდჷკონი ოკოო, თინა რე.	The ritual is that the thread was not to be broken.
80.2	ძგა დო ძგათ, ძგა დო ძგათ, მაჲეონანდეს შარაას ძგა დო ძგათ.	A soul was brought along shores, along shores on its way.
80.3	შოორი ქოორდ გვაჲოდა მაშნას მითოხედ ი კოჩი დო ძაფი რშვეჲაანდჷ, ოდოო ათცაჲ ოჯახიშა ქიმიონჷკონ ოკოო, ღუურეჲ ძჷდჷნჷ თეში, უკუჲ ვაარ.	If s/he was far away, then there was a man in the car with a thread on him, and had to bring a soul home that way, while a body was in one's house, not afterwards.
81	- ანუ ღურეი ოჯახიშა ქმორთუკო ოკო ხოო თე ძაფიქ?	So, the thread was to be brought to a dead person's family, wasn't it?
82	- ეთ გეძჷდჷნჷ თეში, ღუურეი გეეძჷდჷკონი ოკოო, თიი დროს ოკო ღოჲეესჷკო, უკუჲე...	When a body was there, when a body was in one's house, it was to be done then, afterwards...
83	- ხვაჲე ძაფი დუო თეშოთ საჭირო?	Was only a thread needed for that?
84	- ძაფი, ძაფი...	[Yes] Thread, thread...
85	- დო მინ თავენდ თეეს?	And, who supervised that?
86.1	- ენა ირ კოს უჩქუდუ დო ითავენდ ართი დო გუტენდეს თი ართის.	Everybody was aware of that, and someone self-imposed it, and s/he was sent to.
86.2	ხოჲოს ქორდუდა კუჩხით ინაანდ, მაგაჲითო ქიმიონანდ შუურს.	If it was near, s/he\ walked, for instance, and brought a soul.
86.3	ათნა ჯოხოდ, ათენა, შურიშ მოონაფა.	It was called, it: bringing a soul.
86.4	ოდო შორს ქორდუდა, მაშნას ოკო მითოხედკო, ოდო კარი განიშე, ესე იგი, ძაფ გიკებუდუ დო ინა ძგაშე ეჲაჸუნდ მაშინა დო, ინა ჭყორდუდუო ინა მუ უჩქუდუ ასე შარას, ეგბა გოჭყორდუდა მარა, იშენ ითამ ქიმიშეს ადგიიშა დო გამნიონანდეეს ჸუჩა, უკუი გიჲეჲენდ კოჩი დო იშ გამნიიშ ღურეიშა.	If it was far away, you had to sit in the car and hold a thread from the side of a door; nobody knew whether the thread would break or not; it could break on their way but they somehow came to the place and brought the soul home; then the man got off the car and entered the house.
87	- მუუ ვაშინერდ ზოგადო, მუ ვეშ... მუშ გაკეთება ვეშიჲებეედ მაგაჲითო მითინ დოღურუდუუ, ან მუიდ აკრძალუი?	What was disallowed? Generally, what was not to be done, for instance, when someone died, or was forbidden?
88.1	- ასე მუიდ აკრაძაჲუჲი, ბონუა ვეშიებეედჷ, ბონუა მაგაჲითო.	Well, what was forbidden; it was disallowed to wash oneself, to wash, for instance.
88.2	ვარა ღაჲი ეშაუნდკონ ოკო; წყარიშჷ აშოო დო იშო უკუჲნე შიჲებეედ იშოო გიიბონიკო.	Or there should have been a brook between where a body was and where you washed your head; one was allowed to wash across a river.
88.3	ეთექ ხოჲო ქორდჷდა, წყარ ეშაუნდკონ ოკო, ვარდა ბონუა ვეშიჲებეედ.	If there was water as a division line, if not, then washing was disallowed.
88.4	ღურერს ვეკააბონენია ოკო დო ვეკააინუენიან ოკო.	You were disallowed to wash your head after somebody died.
89	- მიქ ოკო ვებონუკო, ოჯახი წევრეფქო?	Who was disallowed to wash themselves? Family members?
90	- ოჯახი წევრენქ.	Family members.
91	- ანუ ოჯახიშ წევრეფი ვეებონდესო, სოიშახ ღურერს ვაათხორუნდეს?	So, family members did not wash themselves until a dead person was buried?
92	- ვარ, ვარ, ვაშინერდ, ვარდა ათაქ შხვადო ხოჲო მიდეეშეს, შხვადო ოდო შხვადო გიბონდჷდა ხოჲო შხვაადჷ დო ვარდა ოჯახის ვარ.	No, it was disallowed; otherwise, they went to somewhere else and washed themselves there, not in their family.
93	- ანუ ჸუდეს ბონუა ვეშიჲებეედ ხომ?	So, it was disallowed to wash themselves at home, isn't it?
94	- ვარ, ვარ ვარ, ჸანა ვეშიჲებეედ.	No, no, that was disallowed.
95	- მეტ მუ ვეშიჲებეედ, მუ ვეშიჲებეედ მაგაჲითო ოჯახიშ წევრენქ გაკეთესკო?	What else was disallowed, for instance, for a family member to do?
96	- ასე ენა ქოიჩქ, ქოთომ დო ზისხირი ვედიიბინედ, დედა, ოჯახისჷნი, უკუნეშე ე გემო დო ინა ქოიჩქ ითამ, უკუჲნე უკუჲნე მიშეჲ ინა ვარ, ხორცით ხოჲო ინგარდეეს უკუჲნე უკუჲნე ხოჲოს, მარა ი დროოს ვარ.	Well, you know, a chicken wasn't to be slaughtered and blood was not to be shed; later, it was introduced; moreover, even meat was served at a funareal wake, but not in the past.
97	- აბა მუ უღუუდეს სუფრას, მუს გინმადვანდეს?	What was served then?
98.1	ი დროს ლებია უჩქუდეეს, ოო ლებია.	Then there were beans, beans.
98.2	ჭკიდით ხოჲო უნგარუნა ღურეი, ჭკიდით, დოჭუუნდეს, ანგურაშ ჭკიდებით უნგარუნა ღურეი მაგაჲითო, ჯვეშო, გვაჲე ჯვეშო, ჩქიმი წოხოჲე, შხვაშე გჷნაგები, გადმოცემით.	Only cornbread was served at a funeral wake; brick-shaped corbread was served at a funeral wake in the past, long ago, before I was born; I have heard it from other people.
98.3	უკუჲნე ქობაი დო ის ინაანდეს მარა, მჟავე უჩქუდეეს, ლებია უჩქუდეეს, ინა ეთი ინა ქუჩქუდეს ხოჲო ხახვი დო იშ გიჲადვაჲა ოდო ათცაჲ ათცაჲ.	Then bread and cornbread were served; pickles were served, beans were served, onion and herbs were also served, and the like.
98.4	ინა ვარ, ასე ოშნერიე ენეფ ვაარდ, ბები; ხაჭაპური დო ინა, ვა, ვა, ვარ, ინა ასე ასე დიიჭყეს უკუჲნე უკუჲნე, გვიანო.	Not as it is presently with thousands of meals; these were absent, daughter; khachapuri and the like were not served; it appeared recently, later.
99.1	- თე სუფრაას მუ დროს ონწყუუდეს?	When the table was laid?
99.2	ანუ მუ დროს გითმინწყუაფუდ სუფრა?	So, when the table was laid?
100.1	- სუფრა; ასე ღურეჲ გეძჷდჷ ართ მარას, მარას ჸუჩა.	Table; well, a body was kept at home for a week.
100.2	ასე უმოს აშო დოთხორჷნა დო იწკჷმა უმოს მეტ ხანს გეძჷდჷ ღურეჲ.	Presently, a dead person is buried earlier, and, then a dead person's body was kept at home for a longer period of time.
100.3	ოდო მაგაჲითო ინეფი, მოინაჲეეფის ოხუუნუანდეს, აა მინ დინორდჷნი ის ჩანდეეს ოჭკომარს.	And, for instance, those providing service were fed; those who provided service were fed.
100.4	მარა ი სუფრა კეთებუიდ, დედა, მაჟია ორდოსჷნ, ინწყუაფუდ თენა, ვით საათშოთ ინწყუაფუდ.	But the meals cooked were removed next morning, daughter; they were removed by ten o'clock.
100.5	ღურეჲშა ვითოჟირ საათიშ უკუჲნე მიიშეს, ოდო უკუნე ოხუუნუანდეს დედა ათეს.	People came to condole after twelve o'clock, and afterwards they were seated by the table, daughter.
100.6	გიაძჷდ ათენა, ათე ლებია დო ინა დჷ მთავარი, მჟავე, ლებია დო ქობაი, ღვიინი.	Baked bean was served, and that was principal, pickles, beans, and bread, wine.
100.7	ოდო ეზმა ლიმონათეფი დო ეზმა ბორჯომი დო ეზმა ინა ვაუჩქუდეს ეჲშახ.	And, they didn't practice this much lemonade, Borjomi [mineral water] and that [drinks] in the past.
100.8	უკუჲნე უკუჲნე ქოო, უკუჲნე უკუჲნე ასე...	Later on, yes, later on...
101	- აი სკანი ბაღანობას ან სკანი ახაჲგაზრდობას მუ მეურნეობეფი უღუუდეს მარგაჲეფს?	Well, in your childhood, or in your youth, what farms did Megrelians have?
102.1	- ასე ი დროს ათე ჸურძენი დჷ, ბები, მთავარი.	In those times, grapes were predominant, daughter.
102.2	ჩქი ჸურძენი მიჩაანდეს ათაქჷ, ათე კოჲმეურნეობას უჩაანდ ჸურძენი დო ოჯახემს ხოჲო ირკოოს უჩაანდ ჸურძენი.	We grew grapes here; the collective farm grew grapes, and all families grew grapes.
102.3	ჩაიშ პლანტაცია დჷ ხოჲო მთავარი, მევენახეობა, ჩაი.	A tea plantation was principal, viticulture, tea.
102.4	უკუჲნე დაფიქ მიშეჲ ხოჲო, დაფ უჩაანდ ხოჲო მასიურო ირკოოს.	Later, laurel was introduced; all exclusively farmed laurel.
102.5	უკუჲნე უკუჲნე თხირქ ხოჲო მიშეჲ.	Later on, hazelnuts came in.
102.6	თხირ ზეეპ ასე ირდიხაას ასე; ასე, ვააკო ი კათაას; კვათჷნს ბრეი; კვათჷნს ოდო ათეენეფიდ ჩქინ შემოსავაჲ, ბები.	Hazelnuts are everywhere presently; now, many don't want it; people cut them; these constituted our income.
103	- აი თქვა თქვიით, ჸურძენი მიჩაანდესია დო თე ჸურძენშე მუჭო, ანუ თქვანიდ თე ჸურძენი თუ მიშიდჷ, კოლმეურნეობაში?	Well, you said that you grew grapes; what and how did you make of grapes? Did grapes belong to you or to somebody else, to a collective farm?
104.1	- ჩქი მიჩაანდეს პირადო, მაგაჲითო ოჯახის მარა წამაჲაანდ დეედა გაჭირებუი.	We had it personally, our family but my mother, poor soul, used to spray it with pesticides.
104.2	ქომონჯი ხომ ვაუნდჷ, ჯარს აფუდ დინაფიი დო ჩქიმ დიდა წამაჲაანდ.	She had no husband; he was lost in the war, and my mother sprayed it.
104.3	დო ბებია ჲაგვანი მიღუუდეს, ჲაგვანი ეჲშახ, ოო რჩხუაჲა მიიშ თიში.	Well, we had a wine-jar, a pitcher, and it was washed.
105	- ანუ ღვინს სო ორიინუანდით, მუჭო...	So, where did you make wine, how...
106.1	- ჲაგვანს დინმოორინუანდით ღვინს.	We made wine in a pitcher.
106.2	ოჭინახ მიღუუდეს ეიშახ.	Previously, we had a winepress.
106.3	ოჭინახ უჩქუდეს ჯვეშო, ოჭინახ, დეემი ოდო თის დიინაჭყაჭყანდეს, კუჩხით ჭყაჭყჷნდეს, კუჩხით, დიინორდეს დო კუჩხით.	A winepress was practiced in the past; there was a huge winepress and grapes were crushed in it; they were crushed with one's feet; people stood crushing grapes with their feet.
107	- დო მუდა დღაშოთ ვარგისი თე ღვინი, მუდა დღაშოთ ირგჷდ ჭყაჭყუაშ უკუი?	And, after how many days was there drinkable wine? How long did it take to become drinkable after having been pressed?
108.1	- ართი მარაშ მეტი ოკოდ მაგაჲთო, ვით დღაშახ თენა მანგარ ჭაჭა ქუუღუდჷდა, ადრე ქოფუნდუ ოდო იშეჲშენი ინა ქოორდჷდა, უმოს გვიანო, ჭიჭე ჭაჭა ქუუღუდუ.	It took more than a week; for example, up to ten days; if pressed grapes were a lot, wine was fermented sooner, the fewer - the less sooner.
108.2	ჯგირ ჭაჭა ქუღუდ დო ინადა ართ მარაშ დინახაჲე ღვინ ქოფუნდ, ოო, ბები, ქო.	If it had good grape husks, wine would be fermented in a week; yes, daughter, that's it.
109	- თე ღვინს გიმიიჩანდით თუ უფრო ჸუდეშ იშოთ?	Did you sell the wine or have it for domestic use?
110	- ქო, ქო, ღვინს გიმიიფჩანდით, ჩქი ოჯახის გიმიიფჩანდით ღვინს, ქო ბები ქოო.	Yes, yes, we sold the wine; our family sold wine; yes, daughter, yes.
111	- აი, თქვან არძაშე საყვარეი მარგაჲური, ხოო იმდროს ასე რადგან ღვინშე ვიჩიებუუდით, თე კითხვას ხოჲო დავსვენქ, აი მუ ჯიშიშ ღვინეფ გიჩაანდეს?	Well, which of your most favorite Megrelian breeds of grapes did you have? Since we were talking about wine, I'll ask this question.
112	- ჩქი ასე ინა მიჩაანდეს, ცოლიკოური, ეთინა, ცოლიკოური ღვინო, ჩე ღვინი ოდო ადესა, ადესა ენა იირკოს უჩაანდ მაგაჲითო.	We grew Tsolikauri, white wine, and Isabella; everybody had Isabella.
113	- მეტ მუ ჯიშ ჩაანდ, აი თქვა ვაიჩაანდესდა, თქვან მეზობეეფს ან სოფერს მუ უჩაანდეს?	What other breeds of grapes did you have? If not you, your neighbors in the village.
114.1	- უკუჲნე უკუჲნე ოჯაჲეშიქ მიშეჲ, ოჯაჲეში ღვინქ, უკუჲნე უკუჲნე.	Lator, Ojaleshi came in, Ojaleshi wine, later on.
114.2	ოდო ასე ოჯაჲეშ მასიუროე, ასე ოჯაჲეში.	Presently, Ojaleshi is everywhere, now Ojaleshi.
114.3	ფასი უღუ მეტი დო ოჯაჲეშის აშენენს ი კათა ასე.	It is more expensive, and people plant it now.
114.4	გაშენებუჲი აფ, ქიანას ხოჲო მუზმახანიენო.	Many people have cultivated it for a long period of time.
114.5	ასე ოჯაჲეშიე უფრო ინა დო თინა ხოჲო უჩანა ცოლიკოური, ოჯაჲეში, ცოლიკოური დო ადესა, ადესა ჸურძენი.	Presently, Ojaleshi is more widely cultivated, Tsolikauri is also cultivated; Ojaleshi, Tsolikauri, and Isabella, Isabella wine.
115.1	- აი თქვანოთ, თქვან არძაშე საყვარეი მარგაჲური კერძი მუიე, მარგაჲური ოჭკომაი?	Which is your favorite Megrelian meal, Megrelian food?
115.2	ნამ გიორა არძაშე მეტო დო მუჭო იმზადებუ?	Which of them are you fond of most of all and how do you cook it?
116	- მა ასე, ასე მა მიორს, უკიბირე ვორექჷ დო.	What I like now, I am toothless and cannot eat.
117	- მარა იშენ ნამ გიორს ან ახაჲგაზრდობას, ზოგადო ნამ მარგაჲური კერძი გიორს; ოჭკომაი სკან საყვარეი ნამუე, არძაშე მეტო გიორს ფერი?	And yet, which of them do you like most of all, or did in your youth? Generally, which Megrelian meal do you like? Which is your favorite Megrelian food which you like very much?
118.1	- ასე მუი მიორსჷდა, ჭვიჲი ქოთომ მუთუნ ვაუჯგუ, ჯგირ ჭვიჲი ქოთომ დო ჯგირ ჭვიი თუუს, მაგაჲითო დო ეშ ირფეიი, ქააში, ქაშის ვაკეეთენთ მაგაჲითო, ბჟას გევოფუნუანქჷდა გვაჲო ჯგირო მიორს თი ფუჩხოია, მაარწვენი.	Well, what I like, roast chicken is better than anything, a good roast chicken and a good roast piglet, for example; on the other hand, everything, porridge, I cook porridge, for example; if you boil milk, I am very fond of its Purchkholia [=with crumbled cereals], matsoni.
118.2	ჩხოუში ნაწარმი უმოსო მიორს, ჩხოუში ნაწარმი, ჩხოუშ ნაწარმი უმოსო თენა, ქოო.	I am more fond of dairy; dairy more, yes.
119	- აი თუეფს, თუს... სი თქვიი ჭვირ თუ მიორსია დო ჯვეშო მუჭო ჭუნდეს თე თუუს?	Well, piglets, piglets... you said that you are fond of a roasted piglet, and was a piglet roasted in the past?
120.1	- ათეს, თუუსუ წკირით ჭუუნდეს დააჩხირს.	A piglet on the skewer was roasted on fire.
120.2	წკირით ჭუუნდეს, თის მუთუნ ვაუჯგუდუ წკირით.	It was roasted on a skewer. It was better than anything.
121	- წკირს ქჷმაგანდეს დო ჭუნდესო უბრაჲეთ თუ?	Was it skewered and just roasted or?
122.1	- ოდო ჭუუნდეს; ქიგიოგაანდეს, კუჩხეფს ეკუსკუნდეს ეკუსკუნდეს აურე ეურე დო დოოხვიხონდჷდჷ, დედა.	Yes, it was roasted; it was skewered with its legs tied up from both sides, and it was roasted, dear.
122.2	დაჩხირი, ჯგირ დაჩხირი ოკოდ ოღონდ დო მაანგარო იჭუუდუ ჯგირ დააჩხირით, ქოო ბები.	Fire, it needed good fire, and it was very well roasted with good fire; yes, daughter.
123	- აი მარგაჲურ სუფრაჲ წესეფი მუჭომიე, აი მარგაჲური ტრადიციული სუფრაჲ წესეფი?	Well, what are customs of a Megrelian banquet? What customs of a traditional Megrelian banquet?
124	- ასე თექ მიოდინუუ ხალხიქ, ვარა გვაჲე ჯგირი წესი მიღუუდეს ჩქი ეიშახ, ბრეჲი მუთუნს ვაგააბუუდ ი დროს ხალხინი ქოიჩქ.	Presently, people have lost it [custom]; otherwise, we had a very good custom in the past; people did not cook a lot, you know.
125	- აი ძირითადო მუ ოკო ორდუკო სუფრას?	Well, what was mostly served?
126.1	ძირითადო ე თუ დო ინეფი ორდუკო ოკო მაგაჲითო, ე კამპანია დო ის, თუ, ქოთომი.	Mostly a piglet and meat should have been, for example, in a wedding party and a feast, piglet, chicken.
126.2	ანეფი ორდუკონ დო ხორცი, ფაა, შიგანი.	They should have been, and meat, kuchmachi.
126.3	შიგანი, პირვეჲი რიგის თის მიკარიგეენდეს.	Kuchmachi was to be first of all; it was served one after another.
126.4	მთავარი თინად პირვეჲი რიგის, შიგანი.	It was a primary one, kuchmachi.
126.5	ო ბები, ენა ირდიხაას თააშიდ.	Well, daughter, that was so everywhere.
127	- მარგაჲურ სუფრას ჸუნდუო მითინ ხემძღვანეჲ, მიდგაას მეუნდუ სუფრანი?	Was there a head at a Megrelian banquet?
128	- აუციებერო, ხემძღვანეჲ აბა მუი, ხემძღვანეჲს ეირჩენდეეს, ოო არჩევით.	Certainly, of course; a head was elected.
129	- დო სადღეგრძელოეფს მარგაჲურო იჩიებუდუ თუ ქორთუჲო, აი მაგაჲითო თქვან ბაღანობას ან ახაჲგაზრდობას?	And, did he produce toasts in Megrelian or in Georgian, for example, in your childhood or in your youth?
130	- მარგაჲურო იჩიებდეს ი დროს, მარგაჲურო, ბებ, მარა უკუჲნე უკუჲნე, უკუჲნე უკუჲნე ჭეე ხალხიქ გურაფირქ იუუ, ჭეე იქ იუნი, უკუნე სპეციალურო ჯგირი, ეე ინაანდეს კოს გვაჲე მიიწვენდეეს ტოლბაშო ქოდომდირთია დო ოდო ქორთუჲი იშა გინიი ქორთუჲი ენაშა, იშო იშო, ასე ასე.	They spoke Megrelian then, Megrelian, however, later on, people received education; later, a man was specially invited to serve as a toastmaster; then toasts were switched into Georgian, later on, presently.
131	- ოო, აიშახ მარგაჲურო ხემძღვანეენდ ხოო სუფრაას?	Well, in the past, a toastmaster guided a banquet in Megrelian, didn't he?
132.1	- მარგაჲურო, ასე ხოჲო თქუანს ზოგიერთი, მარგაჲურო იონანს სუფრაას მაგაჲითო, მარა უფრო მეტო ქორთუჲო გიინიჲუ ასე, უფრო მეტი ქორთუიჲე ასე.	In Megrelian! Someone produces a toast in Megrelian in our days, guides a banquet in Megrelian, for example, but mostly they have switched to Georgian now, mostly in Georgian.
132.2	ასე გურაფა რე, ასე ქაარწყექ მამბე რენი დო უჩქ ი კათაას ასე ქორთუჲი ენა, ქორთუჲი გურაფიიე, ტვინი გაღვიძებუჲი ააფ უმოსი დო ქორთუჲო მეუნს სუფრა.	Presently, there is education. Presently, you see what happens, people speak Georgian; they have studied in Georgian and their minds are more awaken and guided a banquet in Georgian.
133	- მა ასე მოკო ქიგიშინაათ აი თქვანი ცხოვრებაშე ართი საინტერესო ან ოძიცე მხიარუჲი ამბე მარგაჲურო დო მომიყვათჷ.	I want you to remember one, the most interesting or funny story in your life in Megrelian and tell it to me.
134.1	- ოო, დედა, ჩქიმ ცხოვრება..., ხუთ სკუაჲი დიდა ვორდი, ხუთ სკუა პუნდუ, ჟირ ბოში, სუმ ძღაბი.	Oh, daughter, my life... I was a mother to five children, I had five children: two sons and three daughters.
134.2	სიხარუჲით ბრდჷნდით სკუაჲეფს, სიხარუჲით ვოორდი, ათენად ჩქიმი იფრეი.	I raised my children with joy, I was joyous; that was everything for me.
134.3	სკუაჲეფი, სკუაჲეფი, სკუაჲეფი დო გურაფა.	Children, children, children, and education...
134.4	ქუოგურეე არძაას ბები, არძაქ მუდგაენი ქიდიგურუუ ინა, მარა უკუნე დეეტრიაჲ ჩქიმ უჩა ბედიქ დო ასე ჟირ ბოშეფი თენა ართკაკაჲი ვაპუუნს, ართკაკაჲი ვაპუუნს.	I educated all, daughter. Everyone learnt something but then calamities came on me and now I no longer have any of my two sons, I have none of them.
134.5	რუსეთიშა გუტეე ართი ოდო თექ იქ დაჲეფი მიდეეონ, ჯიმა მიდეეონ დო თექჷ რდეს, ოდო თექ მიირდეს, თექ ინა მარა, აა ასე ვართ თინა პუუნს ვართ თენა, ვართ ნამთინი, ე ჟირი დო ძღაბეფი ქოპუუნს.	I let one go to Russia, and he took his sisters there, he took his brother, and they were there, they grew up there but now I don't have either one or another, two sons, I do have daughters.
134.6	ათენაე ჩქიმ ცხოვრებაშ ინა ათენა, ათენა, ათენა.	That is [the misfortune of] my life; that is, that is, that is.
134.7	სიხარუჲით ვცხოვრენდი დო ათექ დიიტრიაჲუ ჩქიმ ოჯახის, სიხარუჲით ვცხოვრენდი.	I lived with joy and that is what happened in my family; I lived with joy.
134.8	ეურე წერიეფი მიიშჷნი, ეეთექ შარას გიჲმავხვადჷდი ჩქიმ დიანთირს, ფოსტალიონიდჷ დო ხიოჲით მომიღუუდ გურშა, ათაქ მიკომხუტოჲდ, გურშა მოხუტოჲუდ წერიი დო ქჷდოვდოხოდუდი დო სიხარუჲით ვკითხუჲენდი.	When they sent me letters from there, I met my mother-in-law on her way, she was a mail deliverer, and I carried the letters clutching in my chest, and I read them with gladness.
134.9	ათენად ჩქიმი არძაშ უმოსი ინა ათენა, ეთინა, ეთინებიშ წერიეფი მახარეენდ, ეთინეფიშ ჯგირ ამბე მახარეენდ.	That was my greatest that [joy]; that, it, their letters gladened me; I was happy with good news from them.
134.10	მარა ასე ვოხექ, ოთხონეჩდოხუთ წანეი ვორექ, მაანგარი დაღვრემიი, მაანგარ მწუხარე ვორექ ასე.	But now I sit here, I am eighty-five, very saddened, I am very sorrowful now.
134.11	ქომონჯქ ადრე მემიდინ; სკუაქ, სკუაჲენქ მემდინ ჟირქ ოდო ასე მუთუნ ვამოხიოჲ, ბები, მარა ათე მოთაენს ვუხემძღვანეენქ ხოჲო, ხოჲო გევოორექ ოდო ხოჲო გითვოხექ მაღაზიას დო ხოჲო ჩქიმ მოთაშ სასარგებჲოთ მუდგასიენი ვოორთჷქ ბები, მარა მანგარ ინა ვორექ, ბები, დაცემუჲი, აბა, ბები აბა, აბაა.	My husband died early, my two sons died, and I am glad with anything, daughter; however, I still guide my grandchildren, I am still up and sit in the shop [=as a salesperson]; I do something for my grandchildren, daughter, but I am very much exhausted, well, daughter, well.
135	- აი მაგაჲითო თქვა ბაღანობას ალბათ მუდგაენეფს გიყვებუნდეს ხოო, მუდგაენ ისტორიეფს ბები ან დიდა, ხოჲო ქიშეი... ართი ისტორია ქიშეიჲებუნანოო თეჯგუა ქიგიიშინათ, აი მუუდგას გეჩიებუდესჷ, ართი ამბე, მუუდგას ბაღანობას გიყვებუნდესჷ?	Well, for instance, in your childhood, perhaps, you were told something, some stories by either an grandmother or mother; can you recollect one story told by them, one story narrated in your childhood?
136.1	- ასე ბეები, ჩხონაფიი, ჯგირ ბები პუუნდეს, ბები.	Well, grandmother, may she rest in heaven, we hakd a good grandmother.
136.2	მაანგარ ბები პუუნდეს ბები, იროო თქუუანდ, იროო დუმოგურუანდეეს ჭკუას ბები, დღაას ვეეჩხუბავა მითინს.	We had a very good grandmother; she always told us, always instructed not to fight with anyone ever.
136.3	ბები, ვეენერვიანავა ბები, თინა ჩიჩიეს ქოიწიინსო, სი გუუძიცია, ეეშ ვათქუავა, მუშა იბჩხუბათია, მუშა იბდავათია ბები, სი ვეეჩხუბავა, დღაას მითინს ვეეჩხუბავა თქუანდ.	She said: "Do not be nervous, daughter, if s/he tells you something bad, you smile, do not say why to fight, why to have a quarrel; do not fight, never fight anyone."
136.4	სკან უჩაშიქ მუთუნი ქოიწუვაო, თის დუუჯერია იროო, თინა ჯგირს თქუანსია, ვარა ცუდის ვაიწიინსია.	"If an older person tells you something, accept it; they will tell you good things, not bad things."
136.5	ირო დეეჯერია კოჩიშ ნარაგადი, ჯგირ კოჩიშ, თქუანდ.	She said: "Always accept a man's words, a good man's words."
136.6	ჩხონაფიჲი ჩქიმ მაია ბები, ათეს თქუანდ ცოდა, გემუანი ოსურიდ ოდო გემუანო დოღურ საწყარქ.	Grandmother Maia, may she rest in heaven, said that, poor soul, she was a sweet woman and the poor soul died sweetly.
136.7	ო ბები, სკან, თქვან გაჲუაფარი ჩქიმ დუდი.	Yes, daughter, you, my darling!
136.8	ბაბუქ ადრე დოომღურეს, მახუთა კლასის ვოორდი, ბაბუქ მიღურუნი, მახუთა კლასის, ოო.	Our grandfather died early. I was in the fifth grade when my grandfather died, in the fifth grade, yes
1	ჯურჯანი/ შიგანი	Kuchmachi / Intestines
2.1	ჯურჯანც ვაკეთენთ საქონელიშ ქვარაშე.	We make Kuchmachi of beef intestines.
2.2	საქონელიშ ქვარას დოფხაშჷნთ.	We boil beef intestines.
2.3	ჯგირო გირჩხუ, მუშო ოკო რაგადი, მუთ შილებენ ჯგირო, ჯგირო დიხაშუ თენა.	They will be washed well, of course, as well as possible. These will be boiled well.
2.4	უკულ გეშევღანთ თეს.	Then we take them out.
2.5	გორგიდჷნ თიწკჷმა, დობჭკჷრჷნთ ჭიფასჷ.	When they cool, we chop them.
2.6	უკული ცალკე დობკაკჷნთ არვანით სუნელც: ქონდარი, ნიორი, ჯიმუ, ზაფანა.	Then we will separately pound spices in a pestle and mortar: savory, garlic, salt, pepper.
2.7	თეს ჯგირ კაკილც გომნჷწყჷნთ ჭიჭე ძმარც დო თეთ დობზადჷნთჷ.	Well pounded spices will be dissolved in some vinegar and will season it.
2.8	აუცილებელო ცხიმიან ოკო რდას თე ქვარა, ცხიმ ოსკვანც, არომატის არძენც ჯგირც.	The intestines should necessarily be fatty. Fat is good to it; it gives good aroma to it.
2.9	უკულ თე ზადილს გუარჩხიოლენთჷ, დიდი ჯამც ქინუორღვანთჷ, დიდი ნისკას ქიგუორღვანთჷ, გუარჩხიოლენთჷ თეს, ქიმნუორღვანთჷ ჭიფას ჭკირილ ქინძის დო მემღუნა უკული სუფრაშა.	Then we warm the seasoned stuff, put them into a large bowl, we put them onto a large dish. We warm it, put chopped coriander and the serve to the table.
2.10	ადრე ხოლო თაშ ამზადენდეს თეს, ასე ტომატით ხოლო ორთჷნა, ჭიჭე გახალისეს, მარა ტომატამ მა ვამიჸორც, დღას ვამკეთებ, ტომატ ვასკვანც.	In the past, it was thus cooked. Presently, tomato paste is added as well. It became refined, but I don't like the one with tomato paste; I have never added it to it. Tomato paste doesn't go with it.
2.11	ტომატიშ გარეშე ორთჷდეს თეს ჯვეშო დო თენა რდჷ არაჩვეულებრივ არომატული, გემუანი.	In the past, it was cooked without tomato paste, and it was extraordinarily aromatic, delicious.
2.12	შიგანს ხოლო უძახჷნა ჯურჯანს.	Kuchmachi is also referred to as intestines.
2.13	შიგანც თიშენ უძახჷნა, შიგნეულობაშე მოურს თე შიგანი, რადგან თენა რე საქონელიშ შიგნეულობა.	It is referred to as intestines because it is made of intestines, because they are beef intestines.
2.14	თე ჯურჯანს აუცილებერო ნაწლავეფ უღუ, ოშფა ჯოხო.	Kuchmachi necessarily has guts called 'hundred leaves'.
2.15	საოცარ ძნელ ორჩხალ რე თე ოშფა.	It is amazingly difficult to wash the 'hundred leaves' gut.
2.16	თენა უღუ, შხუ ფაში უღუ, არაჩვეულებრივ არომატულ რე თეშხოლო შხუ ფაში, ჯგირ ხაშილი დო გური უღუ დო ფიჟვი, აუცილებელო.	It has a thick first stomach. A wll boiled thick first stomach is amazingly aromatic. It also has a heart and lungs.
2.17	ჩხონჩხის ვაართჷნა, ართითჷდა მანგარ ლენ თიშენ დო მაჟიათჷდა უჩა რე უკულ თენა თი კერძის.	A liver is not added to it, because, on the one hand, it is hard, and, on the other, it is black in the dish.
2.18	ფერით თენა რე სერი ფერი დო თის თი მუშ ქონი არძენც არაჩვეულებრივ სისკვამეს.	Its color is grey, and its fat makes it extraordinarily beautiful.
3	გებჟალია	Gebzhalia.
4.1	გებჟალიას ვამზადენთ.	We cook Gebzhalia.
4.2	გებჟალიას ოკო საქონელიშ ჸვალი აუცილებელო.	Beef cheese is necessary for Gebzhalia.
4.3	ორთჷნა თეს ასე სელეგინიშ ჸვალშე, მარა ტრადიციულო, ჯვეშო, ჩქიმ ბები მაგალთო, ორთჷდჷ თეს ჭყინტ ჸვალით.	Presently, it is cooked with Suluguni cheese, but traditionally, in the past, for instance, my grandmother cooked it with young cheese.
4.4	ჭყინტ ჸვალის უღჷ მუშ პერიოდი, ეშაღალაშე რამოდენიმე დღა.	Young cheese has its period, several days after it is extracted.
4.5	ართ ჟირ დღაშ უკული, თი ჸვალი გეკეთენც ჭიჭე რხვილემცჷ.	After a couple of days, small pores will appear in the cheese.
4.6	თენა ჯოხო ჸვალქ ქჷმორთუა- თქუანდ ჩქიმ ბებ დო მოულირ ჸვალც დოჭკირჷნდჷ თხჷთხას მუთ შილებენი დო ფუნაფილ წყარც ხოლო თოლით მოზჷმუნდუ.	This is referred to as mature cheese - my grandmother used to say so, and she cut the mature cheese as thin as possible, and had a glance at the boiling water in order to measure it.
4.7	ჸვალ მუსხი უღუდჷ ბებისჷნ, თიშ მიხედვით ზიმჷნდჷ წყარც ხოლო.	My grandmother measured water according to how much cheese she had.
4.8	მოზიმჷნდჷ თოლით, ქინარღვანდჷ, ა ეფუნაფაშა ქიმიშჷ წყარი დო სოიშა ეფუნდუნ თეიშა, ქინარღვანდ თეს.	We measured it with a glance and dropped the cheese into it. Well, when the water was to start boiling, she put them into.
4.9	გოთიშჷნდჷ უკული, გეჭოფუნდუ დაჩხირჷშე თე ჭიჭე ჩუანც, ქინარღვანდჷ თესჷ დო კიზით ურიენდ- ურიენდჷ, სოიშა ართი სიმრგვალეშა ქიმიშჷ თე ჸვალინი.	She switched it off. She took the small cauldron off the fire, put them into it and stirred and stirred with a spoon until the cheese became entirely round.
4.10	უკულ გეშეღანდჷ თეს თე კიზით.	Then she took it out with a spoon.
4.11	ეშაჸუნუდჷ თე ჸვალი მთლიანო ეშე.	Cheese will come up [together with a spoon].
4.12	უკულ ჯგირო დოზაანდ თეს, მუჭო ქობალიშ ცომც ზანდჷნი თეშ.	Then she kneaded it like bread dough.
4.13	დოზანდჷ დო ჭიჭე სუნელს ქინლადვანდჷ გურცუ დო ხაჭაპურცალო აკოჭოფუნდჷ თეს, გაბრტყელენდჷ თიშ ნაზადა წყარც.	She kneaded it and put a little spice into it, made it curdle like a cheese pie and rolled it flat in the water in which it was kneaded.
4.14	ნაზადა წყარც ცალკე გეგნაბუნდუ.	She poured out the kneaded water.
4.15	თინა რდჷ ართო ყვინთელი, ბჟაჯგურა, თი წყარი.	The water was very yellow, like milk.
4.16	გეგნაბუნდუ, გეგნოდვანდჷ ცალკე.	She poured it out and put it separately.
4.17	გორგიდუდუნ უკული, თეშო იკაკუდუ ცალკე სუნელი, თენა რდჷ ჸვალმინთა, ჯიმუ, ჭიჭე ნიორი, ჭიჭე ხვარხვიშ ფურცელი ელასოფილი დო აკაბურცხა მაკინდოლიშ ფურცელი.	When it was cooled, there was a special spice for it. It was mint, salt, some garlic, some onion scales, and a tiny parsley leaf.
4.18	თაშ ორთჷდჷ ჩქიმ ბები.	This is how my grandmother made it.
4.19	თეს ჯგირო დოკაკჷნდჷ არვანითჷ დო ათე სუნელც გონწყჷნდჷ თი წყარც დო უკულ ჭიჭე ჭიჭეთ ჭკირილო, გარკვეული ზომათ ჭკირილ ჸვალს ქინანწყჷნდჷ თეს დო რდჷ არაჩვეულებრივი.	She pounded them well in a pestle and mortar and dissolved the spice in water, and put smaller slices, of certain size, of cheese into it, and it was extraordinary.
4.20	ღუმჷწკჷმა იჭკომუ თენა, ძირითადო სამარგალოს თენა ირო იჭკომუდჷ ღუმჷწკჷმა.	It was eaten with Ghomi [=hominy]. In Samegrelo, it was mostly eaten in combination with Ghomi.
5	ელარჯი	Elarji.
6.1	ღუმუს გეშებღანთჷნი, ელარჯჷშო ქინიბტენთ ჭიჭე ღუმუსუ, თითქმის ტოლი ოკო რდას ღუმ დო ჸვალი.	When we remove Ghomi from a cauldron, we leave some Ghomi in it for Elarji. Ghomi and cheese should be of almost equal amount.
6.2	ჸვალ ხოლო უმოსი რდასჷნი, ირო უჯგუშ რე.	If cheese is some more, it is always good.
6.3	თენა ხოლო, თი მოულირ ჸვალი, ჭჷფას დიჭკირუდჷ.	Here too, matured cheese was sliced.
6.4	ასე სელეგინს ხოლო ორთჷნა, უმოსი გემარტივესჷ დიასახლისემქ საკითხი, მაგრამ, მარა თენაშო ჯგირი ლე აუცილებელო ახალ მოულირჷ ჭყინტ ჸვალი.	Presently, it is cooked with Suluguni cheese; they have simplified things; however, fot it, it is good, it is necessary just matured young cheese.
6.5	თე ჭჷფას ჭკირილ ჭყინტ ჸვალს თი ჭიჭე ღუმუს ქიმნარღვანა, დოფორჷნა თის დო რამოდენიმე წუთი, ართ ჟირ წუთის ქჷმნაქუნანა დუც.	The chopped young cheese will be covered with little Ghomi. These will be covered [with cheese] and [the cauldron] will be covered for some minutes, for a couple of minutes.
6.6	უკულ თენა გეჯერებჷ ართიანწკჷმა დო თიშ უკული ჩოგანით გეზადჷნა თე ღუმუსუ.	Then, these get saturated with each other, and, following that, Ghomi will be stirred with a mixer.
6.7	დო თენა ჩოგანც გეიაჸუნას ოკო ეშე სიმაღლეშა მუთ შილებენი, დო თიქ ვაგოხორცქას ოკო შქას.	It [Elarji] should come up with a mixer as high as possible, it should not be torn into two.
6.8	დიდხანს თინა ეშე იდას ოკო სიმაღლეშა ჸვალამო დო თინა რე უჯგუში დო საუკეთესო.	It should go up for a long time, and this is better and the best.
6.9	დო ჭიჭე ჯიმუს ორთჷნა თეს გემოშ მიხედვით.	Some salt is also added to it to taste.
6.10	ამდღა ხოლო თაშ იმზადებჷ თენა.	This is how it is cooked presently.
7.1	[ ღუმუს] ამდღა ხოლო ტრადიციულო ხშირას აკეთენა.	Even in our days, Ghomi is cooked traditionally often.
7.2	რე ოჯახეფ, ირდღას ღუმუს აკეთენცჷნი დო თე ღუმუს მუშ მილაჭკომაფალ ოკო უღჷდასია- ჩქიმ ბებ თქუანდჷ.	There are families who cook Ghomi every day, and Ghomi should have its food, as my grandmother used to say.
7.3	თენა რე აუცილებელო ჸვალი, ვარა გებჟალია, ჯურჯანი, მუშო ოკო რაგადი, დო ხარჩოს უძახჷთ საქონელიშ ხორციშ შენამზადებუს.	This is necessarilly cheese, or Gebzhalia, Kuchmachi, of course, and Kharcho, as we refer to it is cooked of beef.
8	ხარჩო	Kharcho.
9.1	თე ხარჩოშ ხორცის ჭიჭე ჭიჭე ნოჭკერო დოჭკირჷნა, ქინარღვანა კასრულცუ დო ჩქიმ ბები თეს ხვარხვის ხათე ქიმნარღვანდჷ, ჭკირილ ხვარხვის მინახაშანდჷ.	Meat for Kharcho is cut into small chunks, put into a cauldron, and my grandmother used to immediately add onion, letting it boil with chopped onion.
9.2	უკული, დიხაშუდჷ ასე თე ხორცი დო ანწ მეტ ხაშუა ვაკონია თქუანდჷნ თიწკჷმა, ჩქიმ ბებ ცალკე დოკაკჷნდჷ არვანითჷ უცხო სუნელც, აუცილებელო ყვინთელ პირს, ფერსით არძენც თენა დო არომატის ხოლო არძენც, ყვინთელ პირს, ნიორც დო ზაფანას.	Then, when the meat was boiled and we would say that it did not need more boiling, my grandmother pounded blue fenugreek, necessarily marigold to give it color and aroma, garlic, and pepper in a pestle and mortar.
9.3	მუშო ოკო რაგადი, თეს ჯგირო დოკაკჷნდჷ დო თე კაკილ ზაფანას ცალკე გონწყჷნდჷ წყარც, ჯიმუამც, ცალკე გონწყნდჷ წყარც დო უკულ ქიმნაბუნდჷ თეს.	Of course, she pounded them well and thoroughly dissolved the pepper in water, in salted water. She dissolved in separately in water and then pour it [into the cauldron].
9.4	ჭიჭე თხითხჷ ქიჸიდჷდა, ჩქიმ ბებ ჭე ღუმუშ ქვირს ხოლო გონწყჷნდჷ წყარც ოდო თე ღუმუშ ქვირს სისქაშ გურშენ, გასქელებელო ქიმნუძინანდჷ თის.	If it was slightly thin, my grandmother dissolved some millet flour in water, and due to thickness of the millet flour, in order to thicken it, she added it to it.
9.5	ნუ რამოდენიმე ხანც, ბრელ ხანც ვარ უკული, ჭიჭე ხანც ქაფუნუანდჷ ოდო ბოლოს მწვანილემს ქიმნარღვანდჷ.	Well, for some time, not for a long time, for a short period of time, she boiled it and then added herbs.
9.6	ათენა რდჷ ხარჩო.	It was Kharcho.
10	საწმელი	Satsmeli.
11.1	საწმელ ხოლო დაახლოებით თეჯგურა რდჷ, ჭიჭე ნეძ მეძინელი, გატარებულ ნეძი.	Satsmeli was almost the same; some walnuts were added, pounded walnuts.
11.2	ნეძის ხოლო კაკჷნდჷ ჩქიმ ბები არვანით დო თინა რდჷ მუდგარენი საუკეთესო არომატული, კაკილი.	My grandmother pounded walnuts in a pestle and mortar, and it was somewhat the best aromatic dish.
11.3	ასე ვაბკაკჷნთ ჩქი, გემაბრტივით შრომა დო, მუშო ოკო რაგადი, ვატარენთ თეს, ვაბლენდერენთ, მარა თი კაკილ ნეძიშა მუთუნს ვემიართე, თიშ არომატშა.	Presently, we do not pound it; we made it easier to process, and, of course, we blend it, but it is not comparable with those pounded walnusts, with their aroma.
11.4	მა ვაქშმალე ჩქიმ ბებჯგურა საწმელი დღას.	The Satsmeli cooked by me is never similar to that cooked by my grandmother.
11.5	მა ხარჩოს, ხორცის ქიგებდგჷნქ დო ანწი აჸ, მალას იხაშუნიანი თიმწკმა, ხახვი, ქინძი, სუნელეფი, ჭიჭე ტომატი.	When I put meat for Kharcho on fire, and when it is about to have been boiled, then I add onion, coriander, spices, some tomato paste.
11.6	ჩქიმ ბებ ვაართჷდჷ ტომატის, თიმწკმა ვართ უჩქუდეს ტომატიშ არსებობა ალბათ.	My grandmother did not add tomato paste; however, perhaps, they did not know that tomato paste existed.
11.7	ტომატის, ნუ, დოზაშ მიხედვით, თეს იფრელც ართათ ქიმნუორღვანქ, სუნელეფს, უცხო სუნელი, შერეული ზაფანათ, მუშ ნიორით.	Well, tomato paste, according to the dosage. We put everything together with spices, blue fenugreek, pepper mix, garlic.
11.8	თენეფც იფრელს ქიმნუორღვა დო თენა ჯგირო გეფუნცუ.	I put all of these [into the cauldron] and they will be boiled well.
11.9	დო ანწ უკვე ხაშილ რე დო დამთავრებული რენია ფთქუანქჷნი თიწკჷმა, ცალკე, მუშო ოკო რაგადი, დაბლენდერებულ ნეძის ქიმნუობუნქ.	And, when we say that it is boiled and cooked, then we add separately, of course, blended walnuts to it.
11.10	დო გვალო ბოლოს, ანწ უკვე გეთუ თეშ კეთებაქჷნ, თიწკჷმა, გატარებულ ნიორც ქობღოლა, ქინძის ქუმნუორღვა დო გოფთიშ.	Finally, when it is cooked, I add blended garlic, coriander, and switch of..
11.11	გემო ქოუღჷ არაჩვეულებრივი, კარგია, ჯგირ ლე თენა ხოლო, მარა ჩქიმ ბებიშ ნაკეთებ საწმელშა მუთუნს ვემიართე, ნამუთ მა დღას ვაქშმალე თიშნერ გემუანი.	It has wonderful taste, it is good; it is good but it cannot be compared with the Satsmeli cooked by my grandmother.
1.1	- ტობავარჩხილი მარგალურო ვერცხლიშ ტბას ნიშნენს.	In Megrelian, Tobavarchkhili means 'silver lake,' Silver Lake.
1.2	ვარჩხილიშ რე ტბა.	The lake is of silver color.
1.3	თქვა მუ გოინტერესნა?	What are you interested in?
1.4	ანუ მარშრუტი დო სიმაღლე, რელიეფი, ლანშაფტი, იფრელი ხო?	Well, the itinerary and height, terrain, landscape, everything, yes?
2.1	- ირფელი.	‎Everything.
2.2	მუამბე რე, მუჭო მეურთუ, მუშნერო იგეგმებჷ თენა დო თექ მუამბე რე?	What happens? How do you get there? How it is planned? And what happens there?
2.3	ირკოჩ ვარე თექ ნამყოფი დო ირკოც ვაუჩქუ თექიან ტერიტორია.	Not everybody has visited the place and not everybody is aware of the area.
3.1	- ო, ინა ოულარო რთულ რენ თიშგურშენი.	Yes, it is difficult to get there, therefore.
3.2	ოულარო რთულ რე, მუჭოთ თაშინ, ირკოჩის ვალნე.	It is difficult to get there, as such, not evebody is able to go there.
3.3	მარშრუტი, ჟირნერ მარშრუტ რე.	Itinerary; there are two itineraries.
3.4	თენა ჩხოროწყუ წალენჯიხაშ საზღვარს რე თე ტობა ვარჩხილეფი.	These silver lake are situated at the boundary of Tsalenjikha and Chkhorotsku.
3.5	ანუ ტობა ვარჩხილ ართ ტბა ვარე ხვალე, რამოდენიმე, ბრელ ტობა რე ართო, ართ ხუთ ტობა ქორე.	This is to say that Tobavarchkhili is not just a single lake. There are several, many lake. There are five lakes.
3.6	თიშ გამაერთიანებელი[ სახელ რე], არძას ტობა ვარჩხილს[ უძახუნა], მარა შხვადოშხვა სახელეფ ჯოხო.	Their common name is Tobavarchkhili; however, each of them has their respective names.
3.7	ასე მთავარ ტობავარჩხილ ნამ რენი, თენა ჭითა გვალაშ ტობავარჩხილს უძახნა.	The main Tobavarchkhil is referred to as Tsitagvalash [=Red Mountain] Lake.
3.8	ჭითა გვალა რე ათე ჩქინ ეგრისიშ ქედიში არძაშ უმოს წერტილი.	Chita Gvala [=Red Mountain] is the highest point of our Egrisi Range.
3.9	სუმ ანთას ჟიროშ ეჩდოამშვ მეტრა რე ზღვაშ დონეშე, ვაფჩირთუქდა.	There are three thousand two hundred twenty-six meters from the sea level, if I am not mistaken.
3.10	თეშ იჸი ოდო ათე ჭითა გვალაშ ტობა ვარჩხილ რე ჟირ ანთას ამშოში ჟარნეჩდოვით მეტრას.	It must be so, and Red Mountain Lake is on two thousand six hundred fifty meters.
3.11	თენა კასტრულ ტბა რე.	It is a karst lake.
4	- უმოს თუდო რენო?	Is it lower?
5.1	- ანუ თი მწვერვალი, არძაშ უმოს მაღალ მწვერვალი, ათე ჩქინ ეგრისიში ქედიშ რე ჭითა გვალა.	This is to say that the highest peak of our Egrisi Range is Red Mountain.
5.2	თი ჭითა გვალაშ თუდო რე თი ტობავარჩხილი.	And the lake is beneath Red Mountain.
5.3	თევრეშე თი მყინვარეფიშ ნაწირედჷ წყარ ხოლო თი ტობავარჩხილშა ინმურს.	From there too [=from the mountain], water drained from glaciers flow down into Silver Lake.
5.4	მუჭოთ თაშინი, თე მთავარ ტობა ვარჩხილც შემდინარე წყარ ვაუღუ.	As such, the main lake has no inflowing waters.
5.5	შემდინარე წყარ ვაუღუ, ანუ დიხაშ თუდოშე იკვებებჷ წყარეფი დო უკულ ათე ნაჭვემა დო მუდა წყარეფი, მარა გუშურსუ მანგარ სკვამ დო დიდ ჩანჩქერი თე ტობა ვარჩხილშე.	There is no inflowing water, that is, it is fed with underground water, also from rain water and drained water, but a very big and beautiful waterfall flows from it [the lake[.
5.6	არძაშ უმოს გასაკვირ თინა რე დო წყარი ირო თითქმის ართ დონეს გერე.	This is mot surprising because the water is always at one and the same level.
6	- თი ტობავარჩხილშე გინმურსო ჩანჩქერი?	Does the waterfall flow from Silver Lake?
7.1	- ტობა ვარჩხილშე გუშმურს დო ჯოხო თი, ჩანჩქერს ჯოხო ნაშხურუშ დუდი, ნაშხურუშ დუდ ჯოხო.	It flows from Silver Lake and the waterfall is called "Nachkhurush Dudi".
7.2	ალბათ, თექ ადრე შხურეფ გეურდეს, შილებე თინა ხოლო ვარე გამორიცხული, სამარგალოს შხურიშ მუდა ჭიჭე, ჩქინწკჷმა ვარე იჯგუა გავრცელებული, მარა თაშ ჯოხონ, შხური, ნაშხურუშ დუდი, ანუ სოდგარენ თევრეშე მოურსუ, ჩქიმ აზრო, ვამიჩქ.	Perhaps, in the past, sheep pastured there; this cannot be ruled out; however, sheep are not widespread in Samegrelo, but, since it is thus referred to, maybe it has this origin.
7.3	შილებე- ვარ, შილებე- ქო, შხურ- ფუძეთ შილებე უღდასჷნჷ.	Maybe, not; maybe, yes. It may contain the stem 'shkhur' [=sheep].
7.4	ნაჩხურუ ხოლო შილებე დო უკულ დითირუ მუდაქ.	Maybe, Nachkhuru too, and, later, the name was changed.
7.5	უკული მაჟია ტობა ვარჩხილ ხოლო რე ჩხოროწყუშ მხარეს, ის უძახნა ოხოჯეშ ტობა ვარჩხილს.	There is another Silver Lake, in Chkhorotsku.
7.6	თან მუშნერ სიტუაცია რენდა ასე, ჭყიშეფ გვალო შხვანერ სახელს უძახნა თე შხვადოშხვა ტბეფსჷ.	Presently, the situation is that shepherds refer to these places distinctly.
7.7	ჩხოროწყუს გვალო შხვანერო უძახნა თე ტბასჷ, ჩქინჷწკჷმა- გვალო შხვანერო უძახჷნა.	In Chkhorotsku, they are referred to in a different way, and, here, they are referred to distinctly.
8	- მუს უძახნა, ხო ვაიჩქ?	Do you know what they call them?
9.1	- ანუ, ჩხოროწყუს უძახნა, ჩხოროწყუალეფ თის უძახჷნა ცაშკიბულიშ ტობა ვარჩხილს.	Well, in Chkhorotsku, local residents call it Tsashkibulis Tobavarchkhili.
9.2	გეოგრაფიულო ხოლო თაშ რე მოხსენიებული, ცაშ კიბულის ტობავარჩხილი, მარა, თექ ჭყიშეფ მიდგა მუკორენანი, ზაფხულობით ეკულა.	Geographically, it is referred to as Tsashkibulis Tobavarchkhili; however, shepherds visit the area only in summertime.
9.3	სოდგარენ მაისიშ ბოლოს იჭყანა ჭიე ჭიეთ გვალაშა ეკულას.	They begin going up there around late May.
9.4	ეჲშა ჭალადიდის გეურენა საქონელ, ანუ ზაფხულს ირო შერხვადუ რამოდენიმე, მუდა, ჭყიშეფ მუკორენა, მეჯოგეეფი.	Before that, they keep their livestock in Chaladidi; this is to say that, in summer, you will come across some shepherds, cattle-drover staying there [with the livestock].
10	- თექ ტყა რენო?	Is there a forest there?
11.1	- ტყა რე ანუ ალპურ ზონა- ქო, ოდიარე ხარენს, ვარა, მუჭოთ თაშინი, ჯალონა ვარე.	There is forest [=grass], that is, it is an alpine zone. Yes,
11.2	ჯალონა უმოს თუდო თუდო.	Trees [=forest] occur in lower locations.
11.3	დიო რე ათე ფართოფურცელამი ტყალეფი, უკულ რე წიწვნარი დო უკულ რე ალპურ მდელოეფი.	Initially, there are broad-leaved forests, then there are coniferous trees, and the there are alpine meadows.
11.4	ოდო გინაულარსჷ, არწივიშ გადმოსახედ ჯოხო.	The pass is called Eagle's View.
11.5	თექ ართ[ ადგილს], ვარა არწივიშ გინაჯინუ, არძაშ უმოს მაღალ მხარე რე, ინა თეურენ გინაჯინუშე, თეურენ გინაჯინუ არძაშ უმოს მაღალ მხარე რე დო	Over there, there is an eagle's view at one location, and this is the highest point; this is the highest location from the across and...
12	- შონეს გინაჯინენო?	Does it look over Svaneti?
13.1	- შონეს გინაჯინე დო ამინდიქ გაიმართლესდა, იალბუზ ხოლო ირწყებე.	It looks over Svaneti, and, if you are lucky with the weather, you will see the Elbrus.
13.2	ჩქინ გინაჯინუშე იალბუზ ხოლო ირწყებე დო უშბა ხოლო ირწყებე ათაურეშე, სამხრეთიშ მხარე.	From our view, one can see both Elbrus and the southern, right side Ushba.
14	- მუსხი ტობა რე თექ გვალო?	How many lakes are totally there?
15.1	- ტობა რე: ართი ათე ჭითა გვალაშ ტობავარჩხილი რე, მაჟია რე ეთი ცაშკიბულიშ ტობავარჩხილი, უკულ რე ხოლო ართი, ტობა გურს უძახჷნა, გურიშ ფორმა უღუნ თიშგურშენ.	The lakes are: one is Red Mountain Lake, another is Tsashkibulis Lake, then there is another lake called Tobaguri because it has a shape of a heart
15.2	ხოლო რე ართი, ირო ჯიშტ ინოძ თის, ზოთონს ხოლო ვაწირდუ, წაქაწყარიშ ტობა ვარჩხილს უძახჷნა თის, მუშენდა ფერი ანუ წყარიშ ფერი მართალო წაქაშფერ უღუ.	There is another one; there is always ice in it. It does not melt even in winter. It is called Tsakatskari [=water of whey]. It actually has a color of whey.
15.3	ოდო ხოლო რე უკულ დიდღალიშ ტობა, კალაშიშ ტობა დო შონეშ მხარეს ხოლო, ანუ მესტიაშ მუდას ოკუთნჷ თინა, მუნიციპალიტეტის, თევრე ხოლო რე, ლაკუმურაშ ტობას უძახჷნა.	There also is Didghali [=big gully] Lake, Kalasi Laki, and, towards Svaneti, there is Lakumura Lake which pertains to Mestia Municipality.
15.4	ეთი ლაკუმურაშ ტობაშა ვავორექ მა ნაულა, მუშენდა თაურე გინაულარო ჭე რთულ რე.	I have not been to Lakumura Lake because it is somewhat difficult to get there from here.
15.5	ბრელ კოჩჷწკუმა ვაგალნე, ძღაბეფ ქიმერჸუნსჷდა- ვაგალნე, მუშენდა დაკიდება გიწიენს, გინოხოხე ოკო თოკეფით დო ჭიჭე სარისკო რე თაურეშე ულა.	You cannot go there together with many people; if you are taking girls, you cannot go there, as far as you have to hang, you have to crawl over with the help of ropes, and it is somehow risky to go from here.
16	ასე მარშრუტის მუთ შეეხებუნი, მთლიან წრიული მარშრუტ რე: შეილებუ სქურშე ეკორთენ დო მუხურით ალართენჷ, ვარდა პირიქით ხოლო: მუხურშე სქურშე დო ნუ...	Now, as for the itinerary, there is circular itinerary: you can climb from Skuri and come descend from Mukhuri, or, the way around, from Mukhuri to Skuri.
17.1	- თეს არძას ძირჷნქო?	Will one see all of them?
17.2	მუსხი ტობას ქოძირჷნქ?	How many lakes will one see?
18.1	- ქო, არძა ტბას ძირჷნქ შარაშე.	Yes, you will see all the lakes from the road.
18.2	ძირითად შარა სოურედგა მეურსუნი, თეურეშე რე მაქსიმუმ გინართაფალი, ეთი, ა, წაქაწყარიშ ტობა მაქ გირაგადჷქჷნი, ეთეურეშე გინართაფალი რე.	There is a turn from where the main road leads to; from there it is maximum... the turn, you have to turn at Tsakatskari Lake.
18.3	ართ ჟირ კილომეტრი ვეჸი, მარა, მუჭო თაშინ, ახლო ახლოს რე არძა ტბა, ანუ შორ შორს ვარე, ა, ათაურე გედირთუქ ართ დღას დო სუმ დღა გოკოდასჷნი.	It is a bout a couple kilometers; however, as such, all the lakes are close to each other, that is, they are not far away from each other. If you start from here, it will take you three days [to cover the distance].
19	- ანუ ართ ეკულას თენა არძა შეილებ ძირენი.	Does it mean that one can see all of them after a single visit?
20.1	- ართ დღაშა შეილებ არძა ტბა ძირენი.	You can see all the lakes for a day.
20.2	თექჲან არძაშ უმოს მთავარ ღირსება რე ხოლო თინა, ნამდა ჩქინი ათე არეალი მანგარ მუდა რე, ანუ მწირი ვარე ცხოველეფით, ფრინველეფით.	Its dignity is that the area is not scarce of animals, birds.
20.3	შეილებ ერსქემ ძირენი, ათაქ სქან ოწოხოლე მიკირულასჷნი, ოჭმარეს კაკაბეფი გოკურცხინუანა.	You may see a gazelle; it may run right in front of you. In the morning, rock partridges are cackling.
21.1	ცაშკიბულიში ხოლო.	Tsashkibuli as well.
21.2	ცაშკიბულ რე მუშნერ სიტუაცია, ანუ თის უძახჷნა კიბე რენია ცაშა მეკეთებული, ათაშ გენწკარილ ქუალეფ რე.	Do you know what is the situation in Tsaskibuli? As if a staircase is designed, the boulders are place so.
21.3	დო მართალო ჟიშე ათაშ გიოჯინექჷნი, მართალო კიბეცალო რე, ათაშ საფეხურ საფეხურო თენა ალურც თე არწივიშ გინაჯინუშე იშო უშუალოთ ტბაშა, თინა ინურც, ო.	Really, when you look down to it from above, it looks like a staircase, going down till Eagle's View and going directly into tha lake.
21.4	კირდე, კირდე, კირდე, კირდე, ოღონს მართალო, ასე ათაშ საფეხურ საფეხურო მეურს, ქოძირჷნქჷნი, იფიქრენქ, თენა თაქ მითინქ ხო ვადანწკარუა, მარა ქიანაშ მაიდა მაიდა მუდეფ რე.	From a rock to a rock, from a rock to a rock, and this is true. When you see it, you will think that somebody placed them there; however, they are huge [rocks].
22.1	უკული თე ჩქინ ტობეფს უღუ მანგარ ჯგირ ანარეკლი.	Moreover, our lake has the most beautiful reflection.
22.2	მანგარ ჯგირ ანარეკლ უღუ, ანუ ქიგედოხოდჷქჷნი, ინა ხო, სარკე, მანგარ სუფთა რე, მარა თვითონ თი ტკილეფიშ ანარეკლ უღუ აშო.	It has a very good reflection, and, when you sit down, it mirrors lake shores.
22.3	მიოჯინექჷნი, თექ ვაძირჷნქჷნი ფერ ფორმა, მუმიჩქ, ვაარსებენს.	When you look at it, and there is no shape you cannot see in the reflection.
22.4	ანუ სოდგარენი მითოლოგიური სამყაროშა ხოლო შილებე გინოჸიონასჷნი, თიჯგუა ფორმეფ უღუ მუდგარენს.	Things have such shapes that they may take you somewhere, to a mythological world [with your thoughts].
22.5	აი, რაღაც არწივიშ დუდ ხოლო შეჲლებ ძირენი, ადამიან ხოლო შეჲლებ ძირენი, ათაშ ემბრიონიშ ფორმაცალო რე, ქვარა, ათაშ ინონჯირელ ტკილი.	You may see an eagle's head, a human being as well, there is something of the shape of an embryo, a belly, thus collapsed shore.
23.1	უკულ არძაშ უმოს დიდ ღირსება თექ რე, მეჯოგეეფი მუკორენა ირიათო ანუ კარეშა მეიღენა.	The greatest advantage there is that cattle-drovers are there and they will host you in their camp.
23.2	ყვავილეფ რე ხოლო ქიანაში.	There are very many flowers there.
23.3	თექ ვაძირჷნქჷნი ფერი, მანგარ რე, იშვიათო სოთინ ქოძირენი.	You can rarely see a color that you will see there. It' superb.
23.4	ფრინველეფი, ძირითადო- კაკაბი.	As for birds, mostly rock partridges are there.
23.5	ძირითადო კაკაბ რე დო ოჭმარეს თენეფ იჭყანა კრიახის.	There are mostly rock partridges and, in the morning, they begin cackling.
23.6	თეჯგუა მუდგარენ რე, მა თენა ვამჷჩქჷდჷ, ართ რამოდენიმე წანაშ წოხლე გებგი.	I learnt something some years ago; I didn't know about it.
23.7	ანუ, ათე კაკაბეფი სოდგა რენანი, თურმე თექ ახლომახლოს ირო ერსქემეფ რენა.	Where rock partridges are present, gazelles are are always there in the vicinity.
23.8	ანუ თე კაკაბეფი ქოძირჷნა უცხო ადამიან ეკულირ კოჩის, ვარა მუდგარენსჷნი, თი კრიახით აფრთხილენა თე ერსქემეფს, მარა სინამდვილეს თენა პირიქით გუშმურს, მუშენდა მიდგას უჩქჷ თე კაკაბ ღვარაფის ქიდიჭყანსჷნი, თექ ერსქემ ხოლო რე დო ათეთ უმოსო იჸვილუ თენეფი.	When the partridges see a stranger, a visitor, or something, they warn gazelles; however, actually, this is the way around because everybody knows that, where a rock partridge begins cackling, gazelles are present there, and they are thus hunted.
23.9	ასე უმოსო იცვენა ჩქინ ტყალეფს, ვართ ჭკირჷნა იცალო, ჯვეშობურო ჭკირჷნდესჷნი თეში, ვარც ნადირობა რე ჯვეშო რდჷნი თეში, ეთი ოთხონეჩდოვითიან წანეფს ირფელ ჩამობნელებული რდჷნი.	Presently, our forests are protected better; people do not cut trees as it was in the past, they do not hunt as it was in the past, as it was in the 90s.
23.10	თიმწკჷმა უგამაგათ, ა, ხეეღალირო მიშ იფრელიშ[ განადგურება], მარა ასე ჭიე ჭიეთ მიღუნა დაცვა.	In those times, everything was utterly destryed, but, presently, we gradually have protection.
24.1	- მუსხით მართალ რე თი მითი, ხეს ქინაჭოფუანქჷ მუდას, ტობა ვარჩხილს დო ამინდეფ ეკმოცენსჷნჷ?	How adequate is the myth according to which, if someone put his hand into Tobavarchkhili, the weather would worsen?
24.2	თენა ხო ეთეურეშე მოურსუ, ოხაჩქუეშ გვალას დო მუდას მუკორდეს...	The legend come from the story that on Okhachkue mountain there were...
25	- ქო, ქო, ქო, ოხაჩქუე ეთეურე რე.	Yes, yes, yes, Okhachkue mountain is over there.
26	-... ოჩოკოჩი დო არამხუტუ.	Ochokochi and Aramkhutu were standing there.
27	- კი ბატონო.	Yes, that's it.
28	- დო არამხუტუქ ხე იბონჷ უკულ თე წყარს.	And Aramkhutu washed his hands in the water.
29	- თაშ რე ნარაგად, ქო.	This is what is narrated, yes!
30	- ათე ჩქინ ყვირაშ გვალა ხოლო...	This Kvira mountain too...
31	- ყვირაშ გვალას გინოდგჷ...	It is standing prominently over Kvira moutain.
32.1	- ათე ჩქინ პირდაპირ, ყვირაშ გვალას გინოდგჷ ქუაცანცარანჷ თინა, ნარაგადჷ რე, თინა არამხუტუქ ოჸოთუა დევემც ოდო თექ მუკოდგჷნია.	Over there, in front of us, Kuatsantsaria [=nodding] rock is standing over Kvira moutain. The legend says that Aramkhutu threw it to ogres and this is is where it fell down.
32.2	თექ, მუჭოთ თაშინი, ემთხვიებუ, რუსო, ემთხვიებუ.	There, as such, it coincides, Ruso, it coincides [with the beginning of rain].
32.3	ანუ რე თიჯგუა მომენტეფი, ნამდა წყარს ქეშეხებუქ დო ჭვენსჷნი.	This is to say that there are cases that you touch the water and it rains.
32.4	თექ ჭყიშეფ იჩიებჷნა, მუჭო თენა მუდაშ რე, თე ინაშე მოურსუ, ჯვეშ თქმულებაშე, ნამდა, წყარ წკონდა ოკო რდას, კოჩიქ ხე ოკო ვამოთხას, მიდგარენ ოდო...	Shepherds say, as it comes from an old legend, the water should be pure, it must not be touched by a human hand.
33	- ანუ ტობაშა კოჩ ვენურსჷ ობონშა, ხო?	Does it mean that nobody get into the lake to swim?
34.1	- ქო, ტობაშა, მუჭოთ თაშინ, ინულა ობონშა, მარა ეთი ჭვემეფი მართალო ემთხვიებუ.	They do, of course, but raining [when they get into it] coincides really.
34.2	უკული, ჩქიმ აზრით, თინა ხოლო რე, ტობავარჩხილი ჟირანთას ამშოშ ჟარნეჩდოვით მეტრას რე.	Next feature, to my mind, is that Tobavarchkhili is two thousand fifty meters high.
34.3	კრუგის ათაშ ირდიხას, შემომუდებულ რე კირდეებით დო მთელ დღაშ განმავლობას, თი წყარ მუდგა იორთქლებ დო რგიდუუნ, ანუ თინა კინ იშო ინააჭვენს, სოთინ ვაუტენს იშო მუშ წყარს.	Thus, around it, it is fenced everywhere with rocks, and, the water, which is evaporated daily from the lake and is cooled, returns to the lake as rain; it does not let its water go anywhere.
34.4	თოლიშ ოძირაფალო თიშ მასკვამა რე, თან აბსოლიტურ სიჩუმე, წყინარი, წყინარი, სიწყნარე, მუთუნს ვაგეგენქ.	It is so beautiful to watch; moreover, there is absolute silence, calm; you don't hear any sound.
34.5	ეთექ მეხვადუქ, აი, შეილებუ სამყაროშ დასაწყისშა დუგორთინუას თი ადგილეფქჷნი.	There you will understand that those places may take you back to origins of the universe.
34.6	ხონარ ვერჩქილე მუთუნიშ, ხვალე ბუნებაშ ხონარ რე დო თექ დუც უმოს ხოლო შხვანერო ხოლო გრძნენქჷ, მუდგარენ ამაყას გრძნენქ დუც, მუდგარენ მედიდურო, მუშენდა თიშ მადიდა მარშრუტის გენკულუ.	There is no sound of anything; only those from the nature, and you feel elevated after having covered such an itinerary.
34.7	ათე მთლიან მარშრუტი, ანუ კრუგიშ მარშრუტი ქორე ართ ოთხონეჩ კილომეტრჷშახ.	The entire itinerary, that is, the circular itinerary is up to eighty kilometers.
35.1	- თეს არძას კუჩხით მეურთ დო ცხენებითო?	Do you walk all the way or do you ride horses?
35.2	მუჭო იგეგმებ ასე თენა იფრელ, ქომწი.	You tell me how everything is planned.
36.1	- ასე კუჩხით ხოლო გილულა, მარა რე თეურე, ეთეურე ჩხოროწყუს მხარეშე აკეთეს შარა, ნათიფურუ ჯოხო თი ადგილს, სოიშა მეურს შარან.	Presently, people walk; however, from the side of Chkhorotsku, there is a road; the place is called Natipuri whhere the road comes to.
36.2	დო ბოლოს სკიდუ შქვით ბრუო კილომეტრჷ, მარა თე შქვით ბრუო კილომეტრი, ანუ თე კუჩხიშ ოულარი, თიჯგუა მუდეფს გაფჷ ოულარი, მძიმე რე.	Finally, there are seven or eight kilometers left, but those seven or eight kilometers or the walking distance is difficult, you have pass such places.
36.3	უკულ წნევა, წნევა რე მანგარ დაბალ ანუ იჯგუა მუდათ ვაგალნე, აა, თაქ მუჭო გილულუნ ეშ.	Then the pressure. The pressure is very low; this is to say that you will not be able to walk with that [energy] as you do here.
36.4	დო კირდეეფ რე, ა, ბრელ ადგილს...	There are rocks at many places.
37	- გამონკანსო ტანი?	Do you feel your body is becoming heavy?
38.1	- თან, მუშო ოკო, მუთ მეიღუნი, ანუ სოდგარენი ხუთ ამშ დღაშ ორზოლი, მუდგა ქორენი, სქან ოჭკომალი, ბარგეფი, თე ჩანთა, თე კარავი, თენეფ ირფელ მეიღუ ხუჯით.	Moreover, it goes without saying, you carry provisions for five or six days, your food, clothes, a bag, a tent. You carry these on your shoulders.
38.2	სკან ხუჯით მეიღუ თენეფ ირფელი დო, მარა ღირჷ, მა ფიფქრენქ.	You carry these on your shoulders but this is worth of it, I believe.
38.3	ართშა ირკოჩ ოკო რდასჷ თექ ნაულა.	Everybody should have visited the place at least once.
38.4	მა უკვე ამშვჷშა იბდი, ამშვჷშა ვორექ ნაულა დო...	I have been six times there; I climbed it six times and...
39	- ძირითადო ცხენეფით...	Do people mostly ride horses there?
40.1	- ო, ცხენეფით მეულა ანუ ტურისტეფი მიდგა ქიგლულანი, ტურისტეფი მიდგა ქიგლულანი, თინეფსჷ, უმენტაშის ცხენეფ აფჷ დაქირავებული დო ცხენეფით გილულა დო, აა, ჩქი, თაქიანეფჷ მიდგა ქუორეთ, ეგრეთწოდებული აბორიგენეფინ, ინეფს ცხენეფ ვამოსაჭირჷნა.	Yes, they ride horses, that is, tourists who go there mostly rent horses and ride horses, and we, who are the local people, so called aboroginals, do not need horses.
40.2	ჩქი მიღჷნა, ეტყობა, თიშ ინა, უმოს მეტ ამტანობაო თუ მუმიჩქ, მარა ჩქი ვარ, ჩქი მუდანთ.	We seem to be more endurable, or I don't know, we [easily cope with it].
41	- ჟანგბადი?	Oxygen?
42.1	- ჟანგბადჷ, მუჭოთ თაშინი, ბალონეფ ვარე საჭირო, მარა ჰაერი ჭიჭე გაიშვიათებული რე, უბრალოთ ის მიარჩქვანუქუ.	Oxygen, oxygen containers are not needed but the air is somehow rarefied; you just get used to it.
42.2	მა მაგალთო მეულუნი, ართ ირ ოშ მეტრას გებჭოფუნქუნ, ირ ჟი ჟირ წუთის იფსვანჯუქ.	For instance, when we go there, we have a rest for two minutes after having passed every hundred meters.
42.3	ნუ უმენტაშ ხოლო თეშ ორთჷ.	Well, most of the people do so.
42.4	ვართ გალჷნე ექ ართ მუდათ, თიჯგუა ფერდეფ რე ეკაულარჷ.	You cannot walk there so [fast] because you have to climb such slopes.
42.5	თიჯგუა ფერდეფ რე, აი, თი ართ შკვით კილომეტრ რე ბოლო დოსქილადირჷ კუჩხით ოულარინი, თი შკვით კილომეტრის მთელ დღას ოკოქ.	There are such slopes. Well, the final seven kilometers, it'll take you all day long to cover that distance.
42.6	მთელ დღას ოკოქ თი შკვით კილომეტრის.	It takes you all day long to cover the seven kilometers.
42.7	დო უკულ არძაშ უმოს დიდ ღირსება ხოლო მუ უღუ თესჷნი, რე ჯიშტეფ, ნამდგათ დღას ვაწირდუუნი, ანუ თირეფჷ, ნამუს მაჟია მუნათუანს უკული, ანუ ვეჲაჭიშე ეჭოფუა.	And, do you know what another advantage it has? Here you come across ice boulders that never melt; this is to say that snow which is covered with snow every other time, that is, the old one does not have enough time to melt.
43	- მუნტურ ხოლო უცენდუა თე ჯიშტისია, იჩიებჷნა.	People say that even maggots were found in the boulders.
44	- ქო.	Yes, that's it.
45	- ქუგაფჷნო ნაძირეფჷ ჯიშტიშ მუნტური?	Have you maggots in ice?
46.1	- ქო, მუნტურჷ ქო, მუნტურჷ ასე ხოლო რე.	Yes, maggot. Yes, maggots are still there.
46.2	მიკაჯინექჷ დო ასე დაუჩარებული სოდგა რენი, ეთჷნა მუნტურელ რე.	When you look at it, wherever it is blackened, there are maggots.
46.3	ანუ ეთეურეშე გუთნაულა წყარ ხოლო ვაშვე ოკო.	It means that one should not drink whater drained from it.
46.4	ზოგადო, ათე ჯიშტიშ ნაწირედჷ წყარს შურო ვაშვნა.	Generally, no one drinks water drained from these ice boulders.
46.5	თან ათაქ თისხი წყარჷ რე, ირ ნაბიჯის წყარჷ რე, ათაშ მუდა რე, ქსელეფო ეშმაფუნს.	Moreover, there is so much water here; there are springs everywhere; this is so, they run upwards in torrents like a cobweb.
46.6	ჩხორო წყურგილს უძახჷნა ჟიშე ათაშ გინულაშან, ოკარე ჯოხო ხოლო ართ გინაჯინუ რე, თეურეშე ათე მთლიან ჩქინ კოლხეთ ირწყებე.	So, before you reach the upper pass, called Nine Springs, it is referred to as Okare, and there is another view from there. One can view entire Colchis.
46.7	თი ოკარეშე, ეთექ გუთურს ჩხორო დიხას ანუ ტკილშე, უშუალოთ ტკილშე გუთურსჷ, ქუთოფუნსჷ თეშ მაჲდამაჲდა ქორე დიამეტრით დახე, ჩხორო წყურგილ დო თის უძახჷნა ჩხორო წყუშ გვალას თიშგურშენი.	From Okare, nine springs come out of the shores at nine places, immediately from the shores; they are running in torrents in a rather large diameter, and it is called Chkhoro Tsu [Nine Springs] Mountain.
47	- ჩხორო წყურგილ ათაშ შხვადოშხვა ადგილო რენო?	Are the nine springs located in different places?
48	- ო, ანუ ართ მუდაშე გუთმურს, ტკილშე, მარა ჩხორო ფათ რე რთილი.	Yes, they are running from one rock but are divided into nine parts.
49.1	- ასე შარა ქომწიი, დაუშვათდა, სოურეშე მეულ.	Now tell me about the way you take.
49.2	ა წალენჯიხა, სკან ჸუდეშე გეგჷნორთი, ასე სო მეულ, ჯგალიში მხარესო, ჩხოროწყუშ ლუგელაურე თუ სოურე?	Say, you depart from Tsalenjikha, from your home, and should you head to, towards Jgali, Lugela of Chkhorotsku, or where to?
50.1	- ჟირხოლო მხარეშე ხოლო ილინე, ასე სქურითი[...].	One can take both sides. Well, from Skuri [...]
50.2	ჩქი ძირითადო ეკუურთუ ჩხოროწყუთუ.	We mainly climb from Chkhorotsku.
50.3	ჩხოროწყუთ ეკუურთუ, ლუგელაშ ხეობათ, თეურე იშო პირდაპირ მეურთჷ, ნათიფურ ჯოხო, ბოლო ადგილ, ნამდგაშათ მუდა რე მეკეთებულინ...	We climb from Chkhorotsku, through Lugela Gorge; then we go straight ahead, it is called Natipuri; this is the final point where the road reaches.
51	- შარა, ხო?	Road, isn't it?
52	- თექ ხოლო კარეეფი მუკორე.	There are tents there.
53	- მანქანათ მეურთო თეიშა?	Do you go there by a car?
54	- ქო, ოღონდ ჩვეულებრივ მანქანათ ვარ.	Yes, but not an ordinary car.
55	- მაღალ გამავლობაშ.	Off-roadsters.
56.1	- დიდ, მაღალ გამავლობა, ვარა ზილჷ, ვარა თეჯგუა მანქანა, ვარა ვილისჷ, ათეჯგუა მუდგარენით, ვარა... ანუ ქალაქიშ მანქანეფს, საქალაქო მანქანეფს ვალნენა ექ.	A big off-roadster or a truck, or something like that, or an all wheel drive car, otherwise... that is, city cars, urban car cannot get there.
56.2	დო აშო ალურთჷ სქურით, მუშენდა თაურეშე ანუ ხედეფ თიჯგუა რე, თავრეშე, ა, მიდგას... მა ასე ქოთ თეურეშე ვორექ ნაულა დო ქოთ თაურეშე.	And we come back through Skuri because there are more beautiful views from here. I have been there from both sides, from there and from here.
56.3	მა დო ჩქინ, მიდა, დათოშ ბაჩი თიჯგუა მარშრუტებით ხოლო ვორეთ ნაულა, ნამუთ ტურისტულ მარშრუტეფშა ვემშმუურსუ.	I and our Dato's Bachi have taken such itineraries that are not among tourist ones.
56.4	ვართ მარკირებეფი რე, ვართ მუთუნ, მარა ჩქი მიჩქჷნა ანუ ორიენტაციათ სო სო ოკო გინორთენ.	there are no marks, nothing; however, we know the way and where to turn to.
56.5	დო თიჯგუა მარშრუტეფითჷ ხოლო ვორეთ ნაულა, მითინ ვარე ნაულანი.	We have also taken the itineraries where nobody had been.
56.6	მითინ ვარ, მუ ანუ, ტურისტეფი ი მარშრუტეფით ვეგლაჸუნა.	Nobody, that is, tourists are not taken to those itineraries.
56.7	თეურეშე ეკულა დო სქურით ალულა თიშგურშენ რე ჯგირ, ნამდა თაურეშე თიჯგუა ხედეფი... ირიათო ხედეფ რე, ირიათო ხედეფ რე, ირიათო ხედეფ რე, ანუ ვენგეწყინებ რა, ირ მუკართაფუშ უკულ შხვადოშხვა ხედ გიღჷ.	It is good to climb fro here and descend from Skuri that there are so good views in this side, there are views everywhere, there are views; this is to say that you will not be bored whe, after every turn, a new view will meet you.
56.8	უკული რე თაურეშე მაგანაშ, ანუ მაგანაშ ხეობას ალაჸუნქ, ეურეშე ჯარალაშ ხეობა რე.	Then, there is also Maganasi, that is, you have to go up Magana Gorge; there is Jarala Gorge over there.
56.9	უკულ თინეფი ართიანს აკათუნან თი ადგილს გინმუულ.	Then you turn whereby they are joined.
56.10	ანუ ალაულარო, მუჭოთ თაშინი, თაურეშე უჯგუშ რე, ანუ უმოს რთულ რე ალაულარო.	This is to say that it is better [=more beautiful] to descend from here but it is more difficult.
56.11	უმოს რთულ რე, მუშენდა ფერდეფ გიწიენს, მკვეთრჷ ალაულარეფიშ უკულ, მანგარ მკვეთრჷ, მანგარ გლახა ეკაულარეფ ხოლო რე, მარა ღირ თინა თიშა, თაურეშე თიჯგუა სისქვამეეფ რე.	It is difficult because you have to go through slopes, sharp passages, very sharp, very dangerous, but this is worth of it because it is so beautiful to this side.
56.12	ოდო ეურენ მხარეშე ეკაულარო რე ჯგირჷ თიშენ, ნამდა შარა რე კეთებული, სამანქანო შარა.	It is better to get there from another side as far as there is an automobile road there.
56.13	თე სამანქანო შარაშ კეთებას ხოლო თიჯგუა სიტუაციეფი რდჷ, მინს ოხიოლჷდჷ თე შარას აკეთენდესჷნი, მინს შურო ვახიოლჷდჷ.	The situation concerning the construction of the automobile road was the following: some were happy that the road was construced, others were not at all.
56.14	მა ხოლო თი ვახიოლჷდჷნ თი მხარეს ვორექ, მუშენდა ასე თენა თიჯგუა მარშრუტ რე, ათაქი, ჩქიმ აზრით, რაღაც უნდა გა..., მუდგარენ ქოღოლუე ოკო.	I was among those who were not happy because now there is such [an easy] itinerary there that you have to do something.
56.15	მუჭო ევერესტიშა ვეკართე ირკოჩისჷნი, ანუ მუჭო არძაშო ვარე თინა, აი, მისაწვდომინი, ეთეშ ოკო რდას თინა ხოლო.	As everyone is not able to climb Everest, that is, as it is not accessible to all, it should be the same with it.
56.16	ასე უმოსჷ, ქო, პოპულარიზაციაშო ჯგირ რე, ანუ მეტ კათა ძირჷნსჷ, მეტ ინაშე მოულა, ინა, მუდგარენ, მარა უკვე ჭიე ჭიეთ ვოკვირჷქჷნ, უკვე წოხლენ წანეფშე შედარებით, უკვე ეთი საყოფაცხოვრებო ნაგავი უმოს მეტ რე.	Now, it is mostly good for its popularization, that is, when more peole visit it. People come from more [countries] but, as I observe, gradually, compared to earlier years, there is more waste,
56.17	მიდგარენეფ მუდგარენეფს ორღვანა.	Some people litter.
56.18	უკულ თი, თექ უშუალოთ ტობაშ მუდგა სოდე რე, შემოგარენინი, ჟირ დღას ბწიმინდანდით, თის, თექ ეკოფრთით, დოფსკიდით.	After that, we cleaned the area, immediate surroundings of the lake. We went and stayed there.
56.19	ქობძირით, უფრო სწორედ, თიჯგუა მდგომარეობა რდჷნი, გურ ვარღოლანსჷ უკული.	More exactly, when we saw the situation, one cannot bear it.
56.20	ასე იშენ გიიჩქჷ, მუშნერიდჷ გოწოს, გოწოხ მუშნერიდჷ დო წჷ მუშნერი დორხვადუუნ.	You do know what it was last year, what it was two years ago, and what you saw this year.
56.21	უკულ სქან უკულ მიდგა ეკურსუნი, თიქ ოკო ქოძირას თინა რეალურო მუშნერ რენი დო ვართ თინა, მუდგარენ ჟეშტეფ დო მუდგარენ ცელოფანეფ გილეფრიალჷნი.	When somebody visits it after you, they should see what it is actually and not some tins and flying plastic bags.
56.22	ენნა მანგარ გლახა რე, თექიანობას ვასქვანს.	It is very bad; it does not suit the area.
56.23	მარა, მუმიჩქ, ჩქინ შეგნება ხოლო მიირდუ ეტყვება ჭიჭეშ მეტ.	However, who knows, maybe, our awareness will rise at least a little bit.
56.24	ათეშმაშორაშა მეულ დო ათეჯგუა მუდაშა მეულუნ თიწკჷმა, თინა ხოლო გაფჷდას ოკო გააზრებულჷ, ნამდა ანუ ბუნება სი გიღენცჷნი თიწკჷმა, სი ვაღოლუე ოკო თეჯგუა მუდგარენი.	When you go that far and visit such a place, you have to consider tghat nature receives you, and you should not do such a thing.
57	- თეჯგუა ხელშეუხებელ ადგილშა მეურქ დო უკულ აბინძურენქ.	You visit such an untouched place and then you litter.
58	- თან თენა მართალო თიჯგუა ხელშეუხებელ ადგილ რე, თექ შილებე თიჯგუა ადგილს მოხვადენი, შურო დღას კუჩხ ვააფჷ მითინს გინადგჷმანი.	Moreover, it actually is such an untouched area; there you may happen to visit a location where nobody has ever stepped.
59	- ასე თი სამანქანო შარაშ უკულ, თენა გეთებუნი, ა, საერთოთ მუსხი დღა ქუგოკო კოჩის, ართ დღა დო სერიო, ჟირიო, გეკორთე თი წერტილჷშანი, სოდე ტობა რენჷ პირველი, თუნდაც პირველ ტობა.	Now, after this automobile road, when the road ends, how many days will it take you to get to the location where at least the first lake is located?
60.1	- ასე ენა, მუდა რე, ინდივიდუალურ რე, მის მუჭო შეულებ, მის მუჭომ მუდა უღუნ, თიშ მიხედვით.	Well, this is individual. It depends what one can do, how strong one is; this is according to these.
60.2	ჩქი, მაგალთო, საშუალოთ, ამშვ ხუთ საათშა ეკუურთუ, ხუთ ამშ სააჩა, სამანქანე შარაშ უკული.	As for us, for example, it takes us six or five hours to get there, five or six hours after the automobile road.
60.3	სამანქანე შარაშ უკული პირდაპირ ტყაშა მიშმულუ ოდო ართ ჭიჭე ბილიკის გეჸუნქუ ოდო ეთი ბილიკით მეულ ბოლოშა.	After the automobile road, you directly enter a forest, going along a small path, and along that path you walk till the end.
60.4	ინა რე ინდივიდუალური, მის მუჭო შეულებუ, ანუ ფიზიკურო მუჭო რე მომზადებულინ თიშ მიხედვით.	This is individual; what one is able to do, how one is trained physically; it depends on it.
60.5	შილებე ართ დღას შურო ვეკჷკართინასჷნი.	Maybe, you cannot get there within a day.
61	- დო სოდგარენ მისვანჯენი, შკადიხას.	And you will have a rest somewhere, in the midway.
62	- ქო, მოსვანჯაშ პრობლემა ექ სოთინ ვარე.	Yes, there is no problem with having a rest there.
63.1	- უსაფრთხო?	Is it safe?
63.2	ცხოველეფი, გერ, თუნთი?	Are there any beasts? Wolf, bear?
64	- უკვე თიშ სიმაღლეშა გეკურქუ დო ალპურ ზონაშა გეკულუნ…	When you climb the height and reach the alpine zone...
65	- სოდე დოლო რე ხვალე…	where there are only meadows...
66.1	- დოლო სოდგა რენი, თუნთი, გერ დო ინეფი, იჯგუა, იშმაჲდიდა სიმაღლეშა ვეკუულა, იშმაჲდიდა სიმაღლეშა ვეკულა დო ენეფ უმოს თუდო თუდო.	Where there are meadows, there are no wolves and bears and the like [beasts] at that height. They more occur at lower locations.
66.2	ანუ უშუალოთ ეთექ ჟი გეკულუნ, იშ უკული.	This is to say that, when you reach the top, there are no after that.
66.3	ჟი გეკულუნი, თი მუნაფას ჟიშე მუნაჯინექჷნი, ბრელშა ჸოფე თინერ სიტუაცია, მუნაფას გუშამრთუმნა.	When you go upwards, you observe clouds from above; there have been many occasions when we walked through clouds.
66.4	მუნაფას გუშამრთჷმნა დო თაქი დიხაუჩა ინწყუუდუ, ღვარცოფი, წყარ, თენა თინა დო ჩქი თეურეშე ალაფრთით ჭვილეფქ.	We have walked through clouds, and, when there was a pouring rain with torrents here, we have descended sunbaked.
66.5	მართალო თექ, მუმიჩქ, მართალო დუც მუდგარენ განსაკუთრებულო გრძნენქჷ, შხვანერო გრძნენქჷ.	There, how to say it, I feel myself in a particular way, in a different way.
66.6	თან თეურეშე ალულუნი, თიშ შეგრძნება გიღუ, ნამდა თენა ირკოჩის ვაღოლნე დო მა ბღოლე.	Besides, when you come down, you feel that not everyone is able to do it, and you did it.
66.7	ასე ოთხონეჩ კილომეტრი კუჩხით ოულარო ვარე ჭიჭე რთული, ეკე გიმე, ეკე გიმე.	Now, if I think about it, eghty kolemeters are not easy, upwards and downwards.
66.8	ეთნა რთულ მუდა რე.	This is difficult.
67.1	ბოლოს უკულ მეურსუ, თე ტურისტეფიშ მთავარი, თექი ბუნებრივ ღირშესანიშნაობეფს ქოძირჷნან თიშ უკულ მეურს, არძაშ უმოს მანგარო, თექ მარგალურ ტრადიციეფს, ათე გვალაშ ტრადიციეფს, მიი რდჷ თაქ თეიშა, ანწი მიჸინი თენეფს ირფელს გეგენქ.	After nature sightseeing, cattle-drovers tell tourists about local, highland traditions; you will learn who was on these summer pastures before, wo should be in the future.
67.2	თექ რე მეჯოგეეფიშ, ინა რე, კარე.	There is cattle-drovers' tent here.
67.3	ქოხ ხოლო ვერაგადე, მუშენდა ქოხ ვარე ინა.	You cannot call it a cabin because it is not a cabin.
67.4	კარე, ანნა მარგალურ სიტყვა რე.	Kare [=a tent] is a Megrelian word.
67.5	თან თინეფ ჭყიშეფს... მეჯოგეეფ რენა.	Besides, they do not refer to themselves as shepherds; they are cattle-drovers.
67.6	ანუ მწყემსი ხო ქორე ქორთულო, მწყემს თენეფშა ვედიძახჷნე, მუშენდა თენეფ მეჯოგეეფ რენ.	This is to say that it is mskemsi [=a shepherd] in Georgian; you should not call them shepherds; they are cattle-drovers.
67.7	ასე მა მითინს ვავაკნინენქ, მარა მწყემსეფიშ დოძახება თენეფშო დაკნინება რე, მუშენდა მწყემს რე, აი, შხურს მიდგა ჭყიშანსჷნი თინა.	I do not diminish anyone; however, it you refer to them as shepherds, this is humiliation for them because a shepherd is who herds seep.
67.8	ენეფ რენა მეჯოგეეფი, ენეფს საქონელიშ ჯიშეფ გუშაჸუნა, მართალო თიჯგუა საქონელეფ ჸუნა.	They are cattle-drovers. They produce beef breeds. They actually have such cattle.
67.9	თხა ხოლო, თხა ჸუნა, მარა საქონელ ჸუნა ანუ მუნეფიშ, აი.	They also have goats but they have their own cattle.
67.10	ირაგადე ასე თექ, კვარაცხელიეფ მუკორენა ათაურენ მხარეშე,„ დოხვილ“ ჯოხო თი ადგილს, ათე ჯარალაშ ხეობა სოდგა რენი, ოკარეთ რე თექ გინაულარი.	One may say that the Kvaratskhelia family are in this side. The place is called Dokhvili where there is a pass from Jarala Gorge and Okare.
67.11	მაჟია, თენეფ სოდგა გუთორენანი, თენას ჯოხო„ ჯჷქირ ფოქვა“.	Second, the place, where they are, is called Jikir Pokva.
67.12	ფოქვა რე მარგალურო გამოქვაბული.	Pokva is the Megrelian for 'a cave.'
68	- ჯჷქირი მუ რე?	What is 'Jikiri'.
69.1	- ჯჷქირი რე, ჩქიმ აზრით, აი მუდეფიშ, ჟი მუდგა მუკორენ, ერსქემ დო მუდგარენიში, ათენეფიშ ართ ართ სახეობა რე ნამდგარენიში, ჩქიმ აზრო.	Jikiri, in my opinion, is one of the species of an animal dwelling in the highlands, similar to a gazelle.
69.2	ჯიქჷრ ფოქვა დო ქიანაშმადიდა, უშველებელი, აი მუთუნშა ვეშიდარებენ თიშ მადიდა ქუა რე, ნამდგას უღჷ ათაშ იშო მითოტახილი, ოდო ათე ქუაშ თუდო აფჷნა კარე მითოკეთებული.	Jikir Pokva and a imcomparably huge, magnificent boulder which is moved inside, and it is beneath the boulder where the tent is made.
69.3	ანუ ჟიშე გიოჯინექჷნი, კარე ვერწყებე, უშუალოთ ახლოს სოიშა ვემულუნ.	This is to say that, when you not looking at it from above, the tent is not visible, until you come close to it.
69.4	თექ მეურს უკულ არძაშ უმოს ჯგირ ელარჯით გამასპინძლება.	The you will be treated to best Elarji.
69.5	თექ ორთჷნან ფერ ელარჯი სოთინ ვეკეთებე.	The Elarji, they cook there, cannot be cooked anywhere.
69.6	დო თინეფ მოიყვენა ისტორიეფს დო თინეფ გიწინა ამბეეფსჷნი, თი ამბეეფი შხვადო სოთინ ვაგგაგინე.	And the stories they tell you, narrate stories, such stories cannot be heard anywhere.
69.7	ანუ თეჲშახ მი რდეს თაქი, თენეფშახ.	Who were here before the cattle-drivers?
69.8	ანუ ენეფ ასე რენა, მარა, მეჯოგეეფი მი რდეს თეიშან, თე ირფელს, მი გერდეს თე კარეს.	Presently, they are there but which cattle-drovers were before, they will tell you all about it, who lived in the tent.
69.9	ჟი, ეთი ნაშხურუშ დუდშე, ჩანჩქერ უშუალოთ სოურჷშე გუშურს მაქ გირაგადჷდითჷნი, ეთექ გეურენა ირო უჭვალ საქონელი, უჭვალი.	Above, from the source of Nashkhuru where the waterfall flows from, as I told you, they always keep non-milking livestock.
69.10	ანუ ნამდგა ვეჭვალსჷნი თი საქონელეფ, თექ გერე ჟი.	This is to say that the non-milking livestock are always there, above.
69.11	თექ ანუ არძაშ უმოს ინა რე, სიჯანსაღე.	That is the healthiest area.
69.12	მუდგას მიკაჯინე თექჷნი, ირფელ ჯანსაღ რე: კოჩი, ორინჯი, ბუნება, მინდორი, იფრელ ჯანსაღ რე, სი ხოლო მუდათ გრძნენქ რა დუც, უმოს გაკაჟებულო ალულუნჷ.	What ever you see there, all are healthy and sound: a human, man, livestock, nature, grass, everything is sound; you feel yourself as tough as flint when you come down [from the highlands].
69.13	თან ანუ ჩქინ რენ იშგურშენ ვეფჩიებუქუნი, მართალო ასე, საქორთუოს ბრელ ადგილს ვორექ ნარნა დო ათეჯგუა ჯგირ მარშრუტი, ანუ აი, ირნერო უზრუნველყოფილი, ქოთ წყარით, ქოთ ინათ, ხედეფით.	Besides, you know, I have been to many locations in Georgia, but I have not come across such a good itinerary, furnished with everything, water, views, and I am telling this not because this is our province.
69.14	არძაშ უმოს მთავარ თინა რე მოლაშქრეშო, ვამიწყინენჷ, მეულუნ თიწკჷმა.	The main thing for a hiker is not to get bored during a hike.
69.15	აქ შურო ვეგინანქ, ანუ თიჯგუა ხედეფ გაშალუ ოწოხოლე დო თიჯგუა მუდგარენეფს ორწყექ, ვაიღუ თიშ ინაშ დაფიქრებაშ[ დრო], აა, დოფშურდჷ თუ ვარ, ეთინაშო ვაგაფიქრებე.	Here you cannot feel it, this is to say that such views open in front of you and you see such things that you have no time to think whether you got tired or not; you won't be thinking about it.
70	- თეშ ფოტომასალა, იფრელ ქორე, ქაარსებენს, ვიდეომასალა, ხო?	Are its photos, videos available?
71.1	- ქო, იფრელ რე, გოძირანქ უკულ, გოკოდა, მართალო, ბრელს.	Yes, everything; I will show you a lot of them.
71.2	ეთი ანარეკლეფშე გირაგადჷდინი, ეთი ანარეკლეფს გოძირა.	I was telling you about the reflections; I'll show the reflections.
71.3	უკულ მართალო თიჯგუა მუდგარენეფ რე, შეილებ მთელ დღას დოზოჯენ დო მუდგარენ ფორმეფ ძირე წყარსჷნი, ათნა ათეს გჷ, ათნა ათეს გჷ, ათნა ათეს გჷ.	There actually are things that you can be sitting all day long and watch various shapes in the water; this resembles this, that resembles that.
72	- ანუ, საბა, ართ დღას გეკორთი, გეკორთე.	Well, Saba, Can you climb it for a day.
73	- ქო, ართ დღაშა ეკირთე.	Yes, you can climb it for a day.
74	- ართ დღაშა გეკორთე, ფთქვათ, გოკოდა ქიმისვანჯე თექ სოდგარენ დო უკულ გეკორთე, თენა ხოლო თაშ, უკულ თექჷ ჟი უკულ მუსხანს რექ, ვარა მუამბე რე თექ, მუსხანს გიღჷნა გაჩერება?	To climb there in a day, say, have a rest there, and then climb. Then how long do you stay there, above? What is interesting that happens there? How long do you have to stay there?
75	- ენა ხოლო სქან გინაჭყვადირალ რე, შეილებ თიმდღას ხოლო ალართე აშონი.	This is up to you to decide; you can descend on the same day.
76	- ენა მუშა ეშულ იმწკჷმა.	Then why do you go there [if you return within the day].
77.1	- ასე გეკორთე, მაგალთო, ეთეურე, ჩხოროწყუშ მხარეშა ხო გეკულ, ჩქინ მხარეშე ართ დღაშა ვეკირთე ფიზიკურო.	Well, if you climb from the side of Chkhorotsku, you will get there in a day. From our side, it is impossible to get there in a day.
77.2	ჩქინ მხარეშე, დიო ართით და, შარა ხოლო ვარე თიჯგუა მუდა, მარა სოდეშახ მეურსუნი, ასე, კირნახონა ჯოხო თი ადგილს, კერნახონა.	On the one hand, the road is not that easy from our side but the place where it leads to is called Kirnakhona.
77.3	თეშ მუდა ხოლო, ანუ მუჭოთ თაშინი, კირიშ საბადე რე თექ.	It etymology is that there is a deposit of lime there.
77.4	კირიშ საბადო რე.	There is a deposit of lime.
77.5	თეურეშე მოუღუნა კირი ასე ხოლო, დიდ რაოდენობათ მოუღჷნა დო თინა ხოლო, სხვათა შორის, გლახა რე, მუშენდა მუდგარენეფ, შარეფქ ხოლო გილელ თი კირიშ ალაღალაშ გურშენ.	It is delivered from there. Even presently, it is delivered in large amounts, and, as a matter of fact, it is bad because the roads were destroyed because of deliveries of lime.
77.6	დო ათაურეშე მიდართენი, ართ დღაშა ვეკჷკართე, ათაურე ჟირ დღა გოკო, მარა ეთ ჩხოროწყუშ მხარეშე ასე შარა გაკეთესჷნი თიშ უკული, მუჭო თაშინ, უშუალოთ ტბაშა ართ დღაშა მიგართე.	And, if you go from here [Skuri], you will not be able to get there in a day; from here, it'll take you two days, but, since the road was constructed from the side of Chkhorotsku, you will get to the lake in a day.
77.7	ასე თექ გეკულ, ეთი ოხოჯეშ ტობას ნამდგას უძახჷნან მაქჷნ, თი ოხოჯეშ ტობაშა გეკულუნჷ, თეურეშე უკვე მაჟია ტბაშა თეურეშე გინგართე, სოდგარენ სუმ კილომეტრჷ რე ოულარი, ეთი მთავარ ტობავარჩხილ ნამ რენ, ჭითა გვალაშა.	When you get to what is called Khoje Lake, from there you can go to another lake; you will have to walk about three kilometers till the red mountain where there is the main lake Tobavarchkhili [=Silver Lake].
78.1	- თენა შულადირ ვარექო?	Are not you tired then?
78.2	დიო გეკორთე ოკო, უკულ ხოლო გაგრძელე ოკო.	First, you have to climb it, then to keep on walking.
79.1	- თინა რე ანუ, მერჩქვანაშა რე, მის მუჭო შეულებუნჷ.	This is getting used to it; it depends what one is able to.
79.2	ართ დღაშა, ა, მაგალთო, ეკირთე.	You actually can climb there in a day.
79.3	გაჩქ უკულ, მუსხი კოჩ მეურთუნი.	It depends how many we are.
79.4	მუთ უმოსი ნაკლებ მეურთუნი, თით უმოს ჯგირ რე ოულარო.	The fewer we are, the easier it is to get there.
79.5	ოულარო ჯგირ რე.	It is good to get there.
80	- მობილურ რე უმოს ჯგუფი.	Perhaps, a group is more mobile.
81.1	- ასე, ართ წანასჷ ჩქი ფთხიის ჩქინ მეგობრეფქ დო აკიშაყარ არძა ართო.	One year, my friends asked me and everyone got together.
81.2	ირკოჩის ოკო თაქ ულა.	Everybody wants to go there.
81.3	ირკოჩ თეს გირაგადჷ ანუ პირველს ქიგეგენა თავრე რენი, პირველს თეს გირაგადჷნა: ტობავარჩხილ, ტობავარჩხილ, მიდამიჸონანქო, მუდგარენი.	Everybody tells you this when they learn that it is in our province: Tobavarchkhili, Tobavarchkhili, if you take me and something.
81.4	ინეფს ვაუჩქჷნა აქ უკულ მუშნერ რე ოულარინ, ირკოჩის.	And not everone knows how difficult it is to climb.
81.5	ანუ თან ვარია ხოლო ვაგარაგადე დო თან ასე კოჩის მიკაჯინექჷნი, გიჩქ სი, ბრელშა რექ უკვე ნაულანი, ათეს მიდართე თუ ვარ.	This is to say that, on the one hand, you cannot refuse, and, on the other, you look at them whether they are able to climb or not, because you have already been there.
81.6	ეთჯგუა თემეფ ხოლო რე.	Well, there are such occasions.
82.1	გოწოს პუნდეს ეჩდოშკვით კოჩი.	Last year, we took there twenty-seven individuals.
82.2	ეჩდოშკვით კოჩ პუნდეს დო ძაამ გლახა რდჷ, ქოთ ოულარო ხოლო გლახა რდჷ.	There were twenty-seven individuals, and it was very bad to go there.
82.3	ანუ ეშმაიდა მუდა მერუნსუნი, ჯგუფწკუმა ართო რე[...].	This is to say that it is difficult when you are taking such a big group.
82.4	ეთი მეჯოგეეფწკჷმა ვორდითჷნ, თინეფ იჩიებდეს, დედამიწასია, ანუ ყოველ შემთხვევას ევროპაში, ჩქინ კონტინენტის ქიანა ვარე დოსკილადირჷ, თექ ვარე ნარნანჷ ფერ ქიანაშ წარმომადგენელი.	when we were visiting cattle-drovers, they told us that there was no country on the Earth, at least in Europe, our continent, representatives of which had not been there.
82.5	ჩილეშე, არგენტინაშე, ბოლივიაშე, ირდიხაშე გილულა.	People from Chile, Argentine, Bolivia, all countries visit the are.
82.6	ავსტრალიელეფ ხოლო გილუულა ძაამ ხშირას.	Australian too visit them very frequently.
82.7	ასე ათე ბოლო დროს ვიეტნამელეფქ დიჭყეს გილულა, მანგარ ხშირას გილუულა.	Recently, even Vietnamese began to visit; they come very frequently.
82.8	ვიეტნამელეფიშ ტურიდჷ, ართ ოთხ პარტიაქ მიდართ წჷ.	There was a Vietnamese tour. Four groups went there this year.
82.9	უკულ ინდივიდუალურ მოლაშქრეეფ ხოლო გილულა, ჯგუფურო ხოლო გილულა დო მუმიჩქ მა, თენა ვამოწონებუნ ფერ ადამიანი, კოჩი, მა დიო ვამაფ ნაძირეფუ.	There are individual hikers, there are groups, and so far I have not met anyone who didn't like it.
82.10	თან მუშნერ მუდა უღუნ ქოიჩქჷნო?!	Moreover, do you know it has something?
82.11	არჩა ხო გეკუულუ, არჩა ქოძირჷნქჷ თექიანობასჷნ, თიჯგუა რე, ირწანას გოკო უკულ იდენი.	When you visit it once, when you see the area, then you want to visit it every year.
82.12	მა პირველო სკოლას ვორდი, თექ ეკობრთინ თიწკჷმა.	I was at school when I visited it for the first time.
82.13	თიშ უკულ ირ წანას ფცდილენქ ეკობრთენ, ანუ ზაფხულს.	Since then, I do my best to get there every year, every summer,.
82.14	თექ ეკულუნ თი ზაფხული ანუ ჩქიმო ჯგირ ზაფხულ რე, მუშენდა თექ ირნერო ისვანჯუუქ.	The summer when I get there is a good summer for me because you relax there in every way.
82.15	ხო მანგარ გლახა რე, ანუ გლახა მუ მხრივ, სქან ინათ სიჯანსაღე რე მანგიორი.	On the one hand, it is very difficult, and, on the other, it is healthy and sound.
82.16	ქო მანგარო შურდუქ მუდგარენ, მარა ეთექ გეკულუნ, დუც მუდგარენ განსაკუთრებულო გრძნენქ იშენი, თექიანობას ქოძირჷნქჷნი.	You actually get very tired but, when you get there, you feel youself in a particular way when you see the area.
83	- ათენა მოინტერესჷდჷ ხოლო, მუ პერიოდშე მუ პერიოდშა ხვად თე ეკულა დო დუკულა, მუ პერიოდის რე თენა არძაშ უმოს მისაღები, ხელსაყრელი?	There is another thing I am interested in: from which period to which period should you go there? Which period is the most suitable?
84.1	- ქუგოკო ათე აყვავილება, იფრელ ქოძირენდა, ივლისიშ სოდგარენ ვითიშე, სექტემბერიშ ვითშა ილნე.	If you want to see flowers, to see everything, then it is better to go from July 10 till September 10.
84.2	სექტემბერიშ ვითშა.	Till September 10.
85.1	- ივლისი.	July.
85.2	გვალო სუმ თუთა, ვარო?	Only three months?
85.3	თუ ჟირ თუთა?	Or only two months?
86.1	- ივლისიშ ვითშე, ანუ ჟირ თუთა, ანნა რე ოპტიმალურ მუდა.	Since July 10, that is, two months. This is the best period.
86.2	წჷ ასე გლახა ამინდეფ დჷმემთხვიეს, ირიათო ჭვიმეფი რდჷ დო წჷ ჭიჭე გეგნიდუ სეზონქ აშო.	This year, there was bad weather; it continuously rained, and the season was postponed a little bit this year.
86.3	ივლისიშ შქა რიცხვეფს ანუ ტბა, ეთი ტობა, სოდგა ეკობრთითჷნი, ირდიხას თირითჷდჷ ფორილი, ყვავილეფ ხოლო ვაარდ.	In mid July, the lake where we got it was covered with snow; neither were there any flowers.
87	- ეკორთით, ხო, ივლისის?	Did you get there in July?
88.1	- ივლისის ეკობრთითჷნი, მთლიანო ანუ მთლიანო ფორილ აფუდჷ, აა, ნაპირებს ჭიჭე მუდგარენი, აა, წყარიშ ოშუმალსხი მუდეფ უღუდჷ, ნაპრალეფდა, ვარა იშო[...].	When we got there in July, everything was covered with snow; there were some smaller gaps on the shore, like for drinking water.
88.2	ანუ ექ ეკულუნ, თიშა ეკულ, ძირე თი[ სისკვამე].	When you get there, you have to see the beauty.
88.3	ქო, არძო სეზონს სკვამ რე ინა, მუდგა თუთას ეკორთენ.	Yes, it is beautiful in all seasons no matter in which months you visit it.
88.4	არძა თუთას სკვამ რე, მარა იშენ ანუ უშუალოთ მუდგაშა მეულ ანუ ეთი ტბაშა დო თი ტბაშ მთლიან სარკე ქოძირე თავისუფალინი.	It is beautiful in all months, but what are going to the lake is to see the free mirror of the lake.
88.5	ეთჷნაშო წჷ ასე უკვე ილნე.	This year, it is already possible to get there.
88.6	ასე ვაპირენთ ულას, კინე.	Now I am going to get there again.
89.1	- გვალო მანგარ ჯგირ, საბა.	Very well, Saba.
89.2	დიდი მადლობა.	Thank you very much.
1	- ათე პატჷნეფიში გურშენი მუ შილებე, მუ გჷგაშინენა, ჯვეშო უჩქუდეს ხო, ხვამა, წირუა?	What can you recollect about "batonebi" [=rashes]? Did people practice praying in the past?
2.1	- პატჷნეფშე ხვამათ უჩქუდეს.	They prayed when a child had batonebi.
2.2	უკული წითელე პატჷნეფი მიდგას ოსურუდუნ, ქიგეგონენდეს შხვადო სოდგა რდჷნჷ, თექ ოკო მიდეუნესკო თე მუნეფიში ბაღანა, თიშ ოძირაფშა მუდგარენი ტკბილეულით, ხილეულით დო იშო აშო გილმეშეს.	Then, when someone had measles, they learnt where someone else was also infected, and they had to take their child to visit another one bringing sweets, fruit, and went to and fro.
2.3	დო პლიუს ათეს ხოლო რდჷ ჯა ნეძი.	And, moreover, there was a ritual of a walnut tree.
2.4	ნეძი რდჷ ჯა, ნამუში ფესვის შილებედჷ თი ბაღანა გაგთატარკონჷ ფესვი დო დიხაშ შკას.	A walnut was a tree under roots of which you could let your child pass, between a ground and a root.
2.5	თიჯგუა თხრილი რდჷ, ბაღანაში გჷთოჸუნაფა დო გატარება შეილებუდ.	There was a ditch under which a child could pass.
2.6	დო მუდა ბაღანა გეტარებუდუნჷ, თიშ მიხედვით ჭითა ლენტეფი მიკიბუნუაფუდჷ თექი.	And, as many children were let to pass it, as many red ribbons were hung up there.
2.7	თი ლენტეფი ირიათო თექ რდჷ.	Ribbons were always there.
2.8	მეუძინანდ კოჩჷნ, მეუძინანდჷ, მეუძინანდჷ დო დღას, მუშით დელპებუდჷდა ვარა, კოჩი ვანკონწყჷნდჷ, ჭუალა ვეშილებედჷ.	People added and added ribbons, and, if only it got rotten by itself, otherwise nobody removed them.
3	- მუ ვაშინერდ თე დროს მაგალთო, პატჷნეფი გიზოჯჷნდ ოჯახის თიწკმა?	What was not allowed to do in a family with a child infected with "batonebi"?
4	- პატჷნეფი გიზოჯჷნ თი დროს ხმაური ვეშჷლებედჷ, ჩხუპ ვეშლებედჷ, ღვინიში შუმა ვეშილებედჷ, რდიკო ოკო მშვიდას, წყნარას, ნორმალურო.	When there was "batonebi", it was not allowed to make noise, to fight, to drink wine; you had to behave in a peaceful, calm, normal way.
5	- დიხაში ნჭყოლუა.	To dig earth.
6	- ვაა, ვეშილებედჷ დიხაში ნჭყოლუა მუთუნით, მუთუნი ცუდიშ გაკეთება მუთუნიშ ვეშლებედჷ.	No, it was not allowed to dig earth; it was not allowed to do bad things.
7	- აჰა, გასაგები რე, ჯგირი, მადლობა.	Ah, I understand; thank you.
8	- რას...[ მუს იჩიებუქ სკან გოლვაფრო].	Not at all, my dear.
1.1	ბებიშე დიბგურე მაგაჲთო შელოცვეფი, ნამუც ასე ხოჲო მიჩქუ დო ბრეი ადამიანს ვოხვარუქუ, მინ ნაჭყვადა რენო, მჷნაჟამა რენო, ნათოე თუ შაკიკიენი, შელოცვათ შემიჲებუ განვკურნენ, შითმუჲოცენქ ხალხის.	I learnt the incantations which I know now from my grandmother, and I help many people by means of them; it is lumbago, one's eye or migraine, I heal them by means of incantations, I use incantations for people.
1.2	ქოიწიინქ მაგაითო ნათოეშ შეჲოცას; ნათოეშ შეჲოცა ქინვოჭარათ:	I'll tell you about the incantation against the evil eye. Let's record the incantation against the evil eye.
2.1	„ აისაო, დაისაო, გილოცავ ნათელავისაო, კაცისაო, ქალისაო, მეზობელისაო, მიდგაქ სი გლახა თოით ქინგოჯინას, შურით, გურითინ თის, გურიე და გურ განკოჲაფუდას, ხარიედა ხარ გეკოჲაფუდას, ჯორიშ ნაი თორს, კატუჲ ბირცხაჲ თოს, ფუი თაშ გააქარი“.	"Aisao, daisao, I'll bless you against a jinx, of a man, of a woman, of a neighbor, of who looks at you with an evil eye. With one's soul, with one's heart, it is a heart and may their heart be scared, it is a shoulder and may their shoulder drop down, a mule's horseshoe into one's eye, a cat's claw into one's eye, may it disappear so."
2.2	ათენა რე ნათოეშ შელოცვა.	It is an incantation against an evil eye.
3.1	შეთმუჲოცენქ, ხამით შეთმუჲოცენქ, ანუ რკინა გიკებუდასჷნი ოკო მუთუნი ხეს დო თით შეუჲოცე ოკო დო ჭკირუნსუ.	I incant using a knife, or you should be holding a metal, and you have to incant by means of it, and it will work.
3.2	მუნაჟამაში შეჲოცა რე ხოჲო დო ამავდროულო თიწკია ხოჲო ხამუ გიკებუდასჷნი ოკო დო თეშ შეუჲორცე ოკო.	There is also an incantation against an evil spirit, and during it you have to hold a knife and thus incant. "Woman mother, woman 'portkho', you unbiliever, you infidel, why are you roaming at night?
3.3	„ ქალი დედა, ქალი ფორთხო, სი ურია, სი ურჯუჲო, სერით მუსუ გიააფორთხუნქ, დღაშით კოჩი ვაგორწყენ დო მითომიხე ფოთქვი უჩა, მელე მოლე მენჯი უჩა[ მაგაითო, სქან სახეჲს ქოობთქუანქ] ე თამუნას გეეყარი, შხვა თამუნას შეეყარი“.	In the daytime, no one can see you, a black hollow is sitting around me with a black swivel, for example, I'll pronounce your name, part with this Tamuna, meet another Tamuna.
4.1	ათაში, ართ სუუმშახ იშენი ქეშუუოცე ოკო თაში დო, ანუ თუ დაგამთქნარენსჷდა, თიწკია უეჭვეი მჷნაჟამა რე, დო თეს ოკო რიტუალი ხოჲო სპიჩქათ.	You have to incant three times; if s/he yawns, then s/he has undoubtedly met an evil spirit, and a ritual with a match is needed.
4.2	სპიჩკას გეჲვორძანქ დო სუმი დიხას განკოჭვე ოკო თომა, ათე ართი მხარე, მაჟია დო უკახაჲეშე, უფრო ეფექტიურქ ქიუასინი.	I lit a match and singe one's hair at three spots, on one side, on another side, and behind, to make an incantation more effective.
5.1	ხოჲო მიჩქუ ართ შეჲოცვა, ნაჭყვადა.	I also know an incantation against lumbago.
5.2	თის ხოჲო ქოიწიინქ ასე:	I'll recite it to you now.
6.1	„ ადამიანიშ სკუას, ზისხირს ჲანდღუნს, ხორცის ჭყვადუნს, მიახვარებუქ დო ვარია?	"It stirs up blood of, removes flesh from a human being; will it help or not?
6.2	ქიმვოჭიშედა მივახვარებუქ, ვარდა ეკურღვანქ მუშ მარდუმერს, ფუი თაშ გააქარ, ნაჭყვადა[ სახეი დო გვარია]“.	If I come in time, I will help; if not, I will disallow its master; phoo, may lumbago thus disappear (full name)."
7.1	ჸანა ხოჲო თაშ ქოთქუენი ოკო რამოდენიმეშახ, მნიშვნელობა ვაუღუ, გოოდა ბრეიშახ ხოჲო შეუჲოცი, ოღონდ ხამით შეუოცე ოკო, სო მუ ადგირს აფჷ ნაჭყვადანი, თი არდგირს.	You have to say that several times; it does not matter, you may incant many times, only incant by holding a knife close to a spot where lumbago has occurred.
7.2	ოდო თეშოთ ორე საჭირო სუმი ცაი ნოშკერი, სუმ ნოტეხი ნოშკერი.	For this, it is necessary to have three pieces of coal.
7.3	ოდო ჯიმუს ვაუღუ ასე მნიშვნელობა რაოდენობას, მარა, ჯიმუ ხოჲო საჭირო რე.	It does not matter how much salt there is; however, salt is necessary as well.
7.4	ათეს ჯიმუს ხოჲო ქიშუჲოცენქ ნოშკერს.	You have to incant to the salt and coal.
7.5	ჟირი ცაი ნოშკერს ქიდიიტეენქ, სალფეთქ იჸიინო თუ მუშა გაჸი მეკირიინი, თეს ცალკე დოკიჩუნქ, თი ართი ნოშკერს კარიწკია მიდეღანქ დო გინაიწკია ქიგიოჩხიჩხოე ოკო დო სუმშახ მეუბარე ოკო შური:„ ათე ნაჭყვადა, ჩქიმი ჭუა, თეს ქოჸუნაფუდასიშო“- ოკო ქოთქუე დო გეგნოფართხე ოკო ნოშქერი.	You keep two pieces of coal, wrapped either in a napkin or something else, you will place them separately, having folded them; you bring a single piece of coal to a door, to a parlor, crush it and blow three times: "This lumbago, my pain, may it leave with it" - you have to say this and shake coal off.
7.6	დანარჩენი დოსკიჲადირი, გეჭოფე ოკო, მიდეღე ოკო წყარიშა, მაი წყარიშა დო მაი წყარს ქინაჸათე ოკო თენა დო ამავდროულო თექ ხოჲო თეშ ქოთქუე ოკო:„ ჩქიმ ნაჭყვადა, ჩქიმ ჭუა, თეს ქოუნაფუდასჷშო“ დო ეფექტურ იი, თაშ ქოღოჲანქინი.	You have to take the rest and bring them to water, running water, and drop them onto the water, meanwhile to say "May my lumbago, my pain leave with it", and it will work if you do so.
8.1	ხოჲო მიჩქუ ართი, შაკიკი, შაკიკიშ შელოცვა.	I know another one: an incantation against migraine.
8.2	შაკიკი რე დუდიშჭუა უჩქ გაუსაძლისი დუდიშჭუა გიღუ ეთიწკია შეთმუჲორცენა.	During migraine, one suffers from unbearable headache, and it is then when it is incanted.
9.1	„ შაკიკი შემომეყარა, ისე ჭამდა რკინასა, როგორც ხარი თივასა.	"Migraine affected me, it ate iron like an ox ate hay.
9.2	გაუწყდი წმინდა გიორგი, გამოიპარე დილასა“.	St. George, end up with it, sneak out in the morning."
10	ათენა რე დო ათეს ქეშუჲორცენქინი, ვარა დოჭარე ოკო დო სო, მუ ადგირს გაჭუ, მაგაჲითო დუს გაჭუდა, დუდჷწკია ქინკიიდვე ოკო დიდხანს დო ჭუა შეგემსუბუქებუ.	That's all. Either you incant this way or write it, and put it where it aches, for instance, if you suffer from a headache, and pain will be mitigated.
1.1	- ართ ჭიჭე მუდგარენ, ზღაპარივით არის ეს.	This is like a small fairy tale.
1.2	ეთი დიიდ ბაბჷ ხომ ქორდ, დიიდ ბაბჷ.	I had a great grandfather.
1.3	ჩქიმ მუმა საერთოთ ნუ შხვანერ კოჩიდ თი დროს.	Generally, my father was a different man for his epoch.
1.4	ირთუდუნ ეფერ დო ბრელ ჸუდე აფ გჷმნათირა.	He moved a lot; he changed many homes.
1.5	ასე ონჯღორე რე თქუენ, მარა- ბრელი ეშ განათლება უღუდ, ჭკვერი დუ დო მორაგადეთ- ირკოჩიშ უჯგუში.	Well, it is a shame to say that but he changed many homes; however, he was educated. He was smart and spoke well.
2.1	ოდო ქალაქშა მიდაფთით ოცხოვრებშა.	He moved to the city to live there.
2.2	ჭიჭე ვორდი, თენა რე ეჟდოვითოჟირი.	I was little. It was in 1932.
2.3	ლეხი რე ჩქიმ მუმა.	My father was sick.
2.4	სოდე მეურს უნჩაშინ, თექ ოკოპუნთ ჩქი, აბა მუ ფქიმჷნათ დო ქიშმოტყვინეს, ბაბუქ დოღურუა, დიდ ბაბუქ.	Wherever he went, we followed. What could we do? We were informed that grandfather died, great grandfather.
2.5	დო მალაფთით, მუუთ?	And, what did we travel by?
2.6	ჩქიმ მუმა ცხენც გეხე, ჭიჭე ჯიმა მიჸუნცუ, სუმ წანერინ, ათაქ უკებ დო ჩქიი, მა, ჩქიმ დიდა დო უნჩაშ ინა, კუჩხით ეკოფთხოზუთუ.	My father was riding a horse. I have a younger brother. He was carrying him, and we: I, my mother and my elder borther were following him.
2.7	ეეჩი კილომეტრი, ეს ზღაპარივით რე, თიშენ გირაგადუქ.	We passed twenty kilometers. It is like a tale; that is why I am telling it.
2.8	ეჩი კილომეტრი მიდაფთით დო ქიმეფთით ბაბუშ ჸუჩა.	We passed twenty kilometers and came to grandfather's house.
2.9	ათე ბაბუ, ექ ოდას ჸუდეს ვარჷნ, ეთი ქუხნას დიდ ინა, შქა დიხასჷ ქუდუდგუმნა ინა დო ბაბჷ გილაჯან თაქ.	Grandfather didn't lay in the oda house. A big bench ws placed in the middle of the kitchem, and grandfather lay there
2.10	ასე იშო ვამნომრთუმ მა.	Well, I didn't enter.
2.11	ღურელ დღას ვამაფ ნაძირეფჷ, წარმოდგენილ ქჷგაფნო?	I haven never seen a dead. Can you imagine?
2.12	ოოდო ათაშ ქინთუოჯინით მა დო ბიძისკუა მიჸუნდ ხოლო ჭიჭეთ უკლაშ ჩქიმი.	And, I and my younger cousin looked at him. He was a little bit younger than me.
2.13	აათენა უჯინითოო, ბაბუშ ჩხვინდ ნებეტან ჟი აფ ეკუნელჷ.	When we looked at him, we saw that grandfather's nose was raised too high.
2.14	თენა ქობძირით დო გენწომიოლეს ძიცაქჷ.	We saw that and burst into laughter.
2.15	მუთუნით ვამმატებეს თექ, სოიშახ ოთხირეშა ვებდითჷ.	I couldn't stop it until we went to the hazelnut grove.
2.16	იახა ამდღა ხოლო მაძიცინუაფ.	I still laugh.
2.17	აართი.	This is one.
2.18	მაჟია რდუ ხოლო.	There was another.
2.19	ხოლო მა დო თი ჩქიმ ბიძისქუაქ მიდაფრთით, ღელე ქოიჩქჷნო მურენ?	Another one is that I and my cousin; do you know what 'gele' is?
3	- ქო.	Yes, I do.
4	- ხომ ქოიჩქ.	Do you know what it is?
5	- ჭიჭე წყარი.	A small river.
6.1	- ო, დაგუბებული წყარი, მინ ლეტამ, მინ მუდგარენჷ დო შარაპიჯი რე.	Yeah, the riverr was dammed up, sometimes muddy, sometimes somethings, and it was along the road.
6.2	ჭიჭე ვორეთ, ჭიჭე, იმმა სკოლას ხოლო ქუორდიო, ვამიჩქ.	We were little; however, I don't remember whether we went to school or not.
6.3	ოდო კუ, თენას ოპჭოფუნთ, ენიბლენთ ღალჷშა.	And, we caught a turtle and went into the river.
6.4	ათაქ ქეწიფხუნუა, მალეპუნანქ შარას, ქუალეფ ქუგუნწკარი, ხოლო მაჟია ოკო ოპჭოფე.	I put it on my lap, took towards the road, putting stones around it. I wanted to catch another one.
6.5	მუშო მოკონ მისჷ უჩქჷ.	Nobody know what I want them for.
6.6	ოდო ქუმოფრთიო, ენა ვარე უკვე.	And, when I came back, the former one was no longer there; it escaped.
6.7	ა დო, ბოლოს ირო თაშ ქჷგმოსკიდჷ ოდო ათე ართ ჭოფილ მალეპონით დო მალაფთით ჸუჩა.	Finally, I was there. I took another turtle, which I caught, and went home.
6.8	სო?	I didn't know where to take it.
6.9	ვართ ჩქიმ ეზო, ვართი... არძას უღჷ ონჭა.	Neither to my nor to other people's yeard... Everybody has their "oncha" in their yeards.
6.10	ონჭა ქოიჩქჷნო?	Do you know what "oncha" is?
7	- ჭა, ხო?	A well, isn't it?
8	- ჭა.	A well.
9	- წყარიჲ ეშაღალარ.	To get water from.
10.1	- ონჭა მარგალურო.	The Megrelian for it is "oncha".
10.2	აათენა ირკოსჷ უღუდჷ დო მუ ბღოლათ თეს დო გებჭოფ დო იშ ქენთუოხუნე თექ.	We all had a well. What to do with the turtle? I put it into the well.
10.3	ქენუორაგვე, ააა ტომბარდ, დიიდუფ, ეენა მუჭო ფქიმინი მა.	I dropped it into it. It was deep. Alas, how did I do that?!
10.4	ჩქიმ ბაბუ, მითინიშ ვაფშჷ, მითინიშ დო ბაბუ მით უმეტეს მითინს ვალახუნდჷ, თენა ტყურა რდ.	My grandfather. No one and, paticularly my grandfather used to beat me. That wasn't true.
10.5	თხირიშ ჭინჷ გეჭოფუ დო ძაამ მანგარო გობლახუ, ჭიჭე ბაღანა დო იმტი ოთხირეშა.	My grandfather took me a hazelnut twig and beat me brutally, and I ran away to the hazelnut grove.
10.6	ოთხირეშე იშო გინიბლი დო სოდგარენჷ ოო სერშა დო უკულ ობჭოფუ დო ქომხუტორუ დო ხომ ქოიჩქჷნია აა, მუზმა წანა რე, გაკვეთილ ვაგობჭყოლადჷ.	I left the hazelnut grove in the evening. Then, my grandfather caught me and hugged me; he said: "You do know what you did." So many years passed and I have not forgotten that lesson.
10.7	თენა ათეცალ, მეტ ბრელ მუთუნ ზღაპრულ, ბრელ მუთუნ, მარა ინა ასე ვაუხუჯანს, უკულ.	That is the story. There were so many fabulous ones; however, it is impossible to tell all of them.
10.8	ბეევრი ცხოვრება ბრელ მუთუნს გოძირანსჷ კოჩის.	Life can show one a lot.
10.9	ეზმა წანა ვართ უნაკლოთ ოდო ვართი შეუმჩნეველო ვემეურსუ.	Many years leave dissaponitments and traces.
10.10	ბრელი რე ენა დო ოშნერ მუდგარენჷ.	Many years passed and a lot happened.
1.1	ჯვარიში, ათე ტერიტორიასჷ ოხუუ დო ტობავარჩხილჷცჷნ ფერი, ლეგენდა რე ართ ათეშნერი, ნამუთ მა მაბრუო კლასის ვორდინ თიწკჷმა, ქჷდმავალეს სკოლას.	There is a legend about this territory of Jvari and Tobavarchkhili Lake; I was assigned to record the legend when I was at school, in the eghth grade.
1.2	დო ჩქიმი მეზობელ კოჩქ დო მანგარ, ვეფხისტყაოსანც ზეპირო რაგადანდ დო მუ ხოლო ლექსეფს ჭარჷნდჷნ ფერ კოჩქ, გალ სამუშია რდჷ დო თიქ ქჷნმოჭარაფუ დო ათეშნერ რე თე ლეგენდაა:	My neighbor, a great man who knew "The Knight in the Panther's Skin" by heart and he composed verses himself, such a man, it was Gali Samushia, and he told me it; and the legend was the following.
2.1	ჯვარშავა მიშუა იშ ყარაჩიშჷ, ყარაჩ ჩრდილოეთ კავკასია რე, ყარაჩაი- ჩერქეზეთის რესპუბლიკა რე ასენ, ყარაჩშევა გილეშუა ოჩოკოჩი, დეემ კოჩი მუდგარენ, ნამუთია ათაქია ქიმიშუა დო გეუვალუანდუა თე მეწონებუდუნი ფერ ძღაბის დო მიდეჸუნანდუა იშო.	Ochokochi [goat-man] used to visit Jvari from Karachi. Karachi is situated in the North Caucasus, which is the Republic of Karachay-Cherkessia presently. He said that it as a giant man who came here, got hold of a girl he liked and took her away.
2.2	თეშა მუთუნქ ვემმახვარჷნესია ჯვარელეფც, მუთუნცუ მუთუნით ვამარიებესია თეშა დო ბრელ ხანც იწვალებდესია თაში.	He said that people of Jvari could do nothing to help, could not take over him, and they thus suffered.
2.3	დო ამ დროს გამკორჩქინდუა თედროს თაქი ხოლო ათეჯგურა დევგმირ მიდგარენი კეთილ კოჩქ დო არამხუტუ ჯოხონ ფერ კოჩი, არამხუტუ ჯოხონ.	And, it was then when another giant man appeared, a kindheart man, and the man, Aramkhutu by name, [appeared, Aramkhutu by name.
2.4	დო თინა ხოლო ადგილობრივ ვაჸოფე, მარა გამკორჩქინდუა თექ.	He was not a local resident but he appeared.
2.5	ჯვარალემქ ქოთხიისია თესჷ, ქჷმმახვარითია.	People of Jvari asked him for help.
2.6	ათეჯგუა, ათეჯგუა თაშია, თაშიან, უწუა- ჯგირია ოდო ქჷდოხვადუა წი თი კოჩქ ქჷმორთუან.	They told him everyhting what happened, and he said "all right', and, that year, he met the man when he came there.
2.7	თინა გილეშუა ათაქ ოხაჩქუე ჯოხო გვალა დო ეთექ ჯოხო ყვირა.	He walked here there is the mountain named Okhachkue, and there its name is Kvira (the mountain and there).
2.8	გიმე ხო მოურც ამარი, ათაქ მაგანა მოურდუ მდინარე დო ათავრეშე რე ყვიირა, ორი ათას მეტრამდეა სიმაღლე, ეურე ოხაჩქუე რე, თენეფ ჟირხოლო ჟიშე გინაჯინექჷნი, სკვამ რენა ჯიმალეფცაჲე.	Running downhill here, there was the river Magana, and, on this side, there is Kvira, two thousand meters high, and, that side, there is Okhachkue. They both stand as brothers, and they are beautiful when look down at them from above.
2.9	ხოდა თექ გვალეფც რე ინჭეფი, ასე ხოლო, თის სამკუთხედჷ ათეშნერი ინოსოფილი ადგილეფჷ.	Well, in the mountains, there are wells, lowered spots in a triangular way.
2.10	მინ დიხას თირ ხოლო ინოსკიდ ჯიშტი დო ჭყჷშეფ თექ მუდას ინოდვანა, ხორცის შენახჷნა ა მუდგარენეფ ფერ.	In some places, snow remains, there is 'jishti' [snow trapped in the hunnel], and herdsmen keep things there, meat and various things.
2.11	თინა ბრელ რე თი გვალასჷთ დო თე გვალასჷთ.	There are a lot of spots like that both over this mountain and over that mountain.
2.12	ჸათე ყვირასჷ რე ქუაქანცალია, ეს ცალკე დასრ... თე ლეგენდაშ ბოლოს რე თი ქუაქანცალიაშ გურშენჷ, დაკავშირებულ რე თეწკჷმა.	Over the mountain of Kvira, there is Kvakantsalia. I'll tell you about it at the end of the legend. It is related to this.
3.1	ქჷმორთ, პირდაპირ ქინკიჯინ ასე თეურშენი გვალასდჷნი, თაურშე ქჷდუძახუა არამხუტუქ, ვეგმართავა, თაქ მა ვორექია დო ვაქიმინავა თენა.	He arrived. When he looked directly hither, when he was over the mountain, Aramkhutu called him not to come down there because it was him who was there and not do it.
3.2	დო ექ უწუა, სი მი რექ, თაშ თეშია დო მოკლეთ იწკჷმა ქიბჩხუბათია.	And he asked who he was. The other one told him, and, in a word, then they decided to fight.
4.1	ყვირას ქჷგმოდჷრთ არამხუტუქ, ყვირაშ გვალასჷ, ოხაჩქუეს- ოჩოკოჩიქ დო ქუდუჭყეს ართიანს ქუალეფიშ ჸოთამა.	Aramkhutu stood on over Kvira and Ochokochi stood on over Okhachkue, and they began throwing rocks at each other.
4.2	ასე ენეფ ოჸოთანდეს თე ქუალეფ, მუშ მადიდა იჸედ, ხომ ქო.	Well, the rocks they were throwing would be huge, right?!
4.3	ხოდა, იბრძოლეს კაი ხანი, რაღაც ვაფშ ასე, მარა თექი რამდენიმე, მუზმარენ დღასჷ.	And, for a long time, I hardly remember it now, but several days.
4.4	დო ბოლოს არამხუტუქია დოჭკირუა, ქჷმახვამილუა თი ქუა დო უკულ მაღურუდუნ ფერქ აშო ქაჸოთუა თი ბოლო ძალათ დოშაყარუუა რახანთჷ, ქაჸოთუა დო არამხუტუს ქჷმოხვადუა ხესჷ, კჷლეს დო ჭი გოჭკირუა რა, დაჭრა.	And, finally, Aramkhutu wounded him; he hit him with a rock, and then the other one who was dying threw one back with his final strength as he gathered strength, he threw it and hit Aramkhutu's arm, and wounded him slightly; he wounded him.
4.5	იქ დოღურჷ.	He [Ochokochi] died.
4.6	დო არამხუტუ ღორონთეფიშ ჩამომავალიდუა.	Aramkhutu was a descendant of gods.
4.7	უკულია ტობავარჩხილს ქინიბონუა თე ხე.	Later, he washed his arm in Tobavarchkhili.
4.8	ოდო ათიშ გურშენ ტობავარჩხილიშ წყარ რენია წმინდა დო ამდღა ხოლო ასე, მა ხოლო გილუურქუ ტობავარჩხილშა, ასე ბოლო წანემს ჟირ სუმშახ ქუვორდი დო იშენ ვორიდჷდ თი ამბეს, მით უმეტეს- ჯვეშეფი.	That is why the water of Tobavarchkhili is holy, and, even presently, I held back from it, particularly, older generation; I too visit Tobavarchkhili. In recent years, I was there two or three times.
4.9	თუმცა ჩქი ართო ვორდით დო მიდაფრთითჷნი, ართ ჩქჷნ ჯგუფიშ წევრიქ, თანმდებობაშ კოჩქ პირდაპირ ქინასხაპ დო ტან გიბონ თექ იშენიშენჷ.	However, we, several men, visited it together, and, when we arrived, one of our group, a public officer jumped into it and bathed thereby.
4.10	და ართ სათიშ დინახალე, ასე შხვანერო ვაგომგათ, მარა ართ სათიშ დინახალე, ესეგი ხუთ დღას ვარდ სოთინ ჭვიმა დო თიჯგუა მერეხიქ გიმალჷ, მიბრულედით გიმე, ონდო ელაფთით ჭყჷშიშ კარეშა.	In an hour, please understand my words correctly, but in an hour, for five days before that there had been any rain anywhere, there was such a shower of rain that we ran downhill until reached a herdsman's tent.
5.1	ხოდა რაც შეეხება ქუაქანცალიას.	And, as for Kuakantsalia.
5.2	ქუაქანცალია რენია არამხუტუს ვარდუაო აშო მოხვად ბოლო ქუაქჷ დო ჭკჷრჷნ, თინა რენია ქუაქანცალია.	Kuakantsalia is the rock that hit and wounded Aramkhutu. That one is Kuakantsalia.
5.3	ქუაქანცალია გჷნაგებ ქჷგაფჷნანო თქვა?	Have you heard about Kuakantsalia?
5.4	ქუაქანცალია ნამდვილ ვთოჟირ ტონაშ ქუა, ნამუთ მჷკოძ თე გვალასჷ, გეძჷ კჷნჷ მაჟია ქუასჷ დო კჷთჷს ქჷნკოდვანქ ჸათაშ თინა ხოლო და, დიკაკუანს, მიკ მიკ, კაკ კაკ.	Kuakantsalia really weighs twelve tons lying over the mountain. There is another rock over it, and, when you touch it with your finger, it begins knocking: mik-mik, kak-kak.
5.5	ვითოჟირ ტონიან ქუა რე, ვით ვითოჟირ ტონიან ქუა, აჸ.	The rock weighs twelve tons, ten or twelve tons, eh.
1	- ხვამაშე შეილებნანო მომიყვათჷნ დეტალურო, ჯვეშო მუჭო იხვამაფუდეს, მუ ოსაჭირუდეს თე ოხვამალო, მუს იყენენდესჷნ, ან თქვანი ბებ დო ბაბუ ქიხვამაფუდუო?	Can you tell me about blessing? How did people bless in the past? What was needed for blessing? What did your grandmother and grandfather use when they blessed?
2.1	- ჩქიმ ბები, ჩქიმ ბაბუ ნოხვამუე, მარა ჩქიმ ბაბუს მა ვამოპჭიშაფუქ დო ანუ ვამიჩქ.	My grandmother. My grandfather is said to have blessed but I didn't witness my grandfather alive, and, hence, I don't know.
2.2	მარა ზოგადო სამარგალოს იხვამანა.	But, generally, people bless in Samegrelo.
2.3	ლაგვანს ხვამა უჩქჷდეს.	They practiced blessing over a pitcher.
2.4	ასე ხოლო ექიექი მიკოსკილადირი რე.	The ritual has been maintained here and there.
2.5	თენა რე: საღვთო, საღორონთო, შკვითული, მითამგარიო დო ეთი რამოდენიმე სახეობა რე თე ხვამა.	These are Divine, Hallowed, Low Week, Ode to the Archangels Michael and Gabriel, and there are several kind of blessing.
3	- მორთ სათითაოთ ქიბჩიათ არძაშე.	Let us speak about each of them.
4	- შეხედეთ, მეშკვითულს ჸვილუნდეს შკვით დუდ საქონელც, მაგალთო, გინი, თუ..	Look, in Low Week, they slaughtered seven individual of the cattle, for example, a calf, a piglet...
5	- მუ დროსიდ თენა, წანაშ ნამ დროს ჸვიინდეს?	Whe did it happen? In which pasrt of the year did they slaughter them?
6.1	- თუთას- ვააფშჷ, მარა მინ ქირსეს, მინ ახალწანას, მინს დროს დათქვანდეს, სიტყვაშა ღორონც ქუწინს ირ წანას ათე დღას ქიფხვამა სკან სახელშა.	I don't remember the month but sometimes it was on Christmas, sometimes it was on the Year's Day, sometimes people agreed on time, for instance, they told God that they would bless anualy on this or that day.
6.2	ანუ დათქმა რდ უკვე, ანუ დათქმაშ დოდვალად.	This is to say that it was agreed, there was an agreement.
6.3	ოდო ათაში დო, ეთი მინს იხვამანდ ქირსეს, მინი ახალწანას.	So, sometimes they blessed on Christmas, sometimes on the New Year's Day.
6.4	ზუსტას ვაფშ ნამუ ნამუს იხვამანდეს მარა, სიტყვაშა შკვითურს, შკვითი, შკვითურს ჸვილიკო ოკო, შკვითი დუდი ოჸვილური ანუ თუ, კვატა, გინი, ენა ინა დო თიდროს ქიხვამანდეს დო ირფელს.	I don't remember what they donated but, for example, in Low Week, you were to slaughter seven individuals, that is, a piglet, a duck, a calf, and the blessed and slaughtered them.
7.1	თე შკვითურიშ ხვამაა რდჷ უმოსო დამორჩილს ანუ მოსავალიშ ეჭოფუაშ უკული.	The Low Week blessing ritual was mostly performed in autumn, that is, after the harvest.
7.2	ირფელს დამორჩილს ახვამანდეს მუჭო ჩქიმ მოსავალი ბედნიერო თაში თაშია დო ინანდეს.	Every blessing was associated with autumn, praying for their harvest to be happy, and thus they blessed.
8.1	მაგალთო, საღორონთოს ღორონთიშ სახელშა იხვამანდეს.	For example, when there was the divine blessing ritual, they prayed for God.
8.2	დო თექ მერჩქინელ აფჷდეს ოხვამერი ლაგვანი, ცალკე ნთხორუდუ თე ლაგვანი დო ათაქ თიმდღას თი ლაგვანს გამანჭყანდეს.	A pitcher for blessing was assigned. It was buried detached from others, and it was opened.
8.3	თიმდღას დოჸვილჷნდეს მუ აფჷდეს მერჩქინელინ თის, მაგალითო შხური, ვარა გინი, ვარა თუს დო თის დოჸვილჷნდეს დო თიშ დუდის, კვერე... კვერეიეფს დოჭუნდეს რამოდენიმეს, მინ სუმი, მინ ხუთის.	On that day, they slaughtered what was assigned to; for example, a sheep or a calf or a piglet, and they slaughtered it, boiled it head, baked tortillas, sometimes three, sometimes five ones.
8.4	დო თექ გენჷნიონანდეს მუში..	And, they took their family members into the shrine.
8.5	მინ ხვამას შილებედ ხვალე ქომონჯისკუაში დასწრება, მინ ხვამას შილებედ ოჯახიშ დასწრება, ნოსალეფი ვეშილებედჷ.	There were rituals where only one's son was allowed to attend, there were other where the entire family was allowed. There were rituals where daughter-in-law were not allowed to attend.
8.6	ოდო გენჷნიონანდ დო თაში სანთელს გეჭოფუნდუ თი მახვამერ კოჩი დო ღორონთ სკან სახელი ხვამილი ჩქიმი ოჯახის უძინი, იფრელი ჯგირობუა, სიკეთე თაში, თაში გიხვამანდ დო თის თექ გოტახუნდეს თი კვერიეფს დო ოჭკომუნდეს.	A blesser took people to the place of worship and took up a candle and said: "God, blessed be your name, grant my family everything good, kindness". That is ow he prayed; they ate tortillas.
9	- ხოლო მუშ ხვამა არსებენდ?	What other blessing rituals were there?
10.1	- ათენა ლაგვანს ხვამა რდ არძაჲ უმოსი გავრცელებული.	The most widespread was a blessing ritual over a pitcher.
10.2	მეტ შხვა ხვამა მეტი....	There were some other blessing rituals...
10.3	ბაღანას ხოლო მაგალთო მუდგაინი ქაღოლედ ზიტყვაშა, მუდგაინ ქაღოლედ ბაღანას მაგალჷთო ხიფათის გინოსკიდუდუნ თინწკჷმა, ღორონთს შეპირებდეს ანუ თენა გინომტე ჩქიმ სკუანი თიშენი ანუ მუდგარენი შხურს დოიჸვილჷნქია დო შხურს დუჸვილუნდეს დო თი ბაღანას გეგნოხვამანდეს თიმდღას, ეიცალ მუდგარენეფ უჩქჷდეს.	If something happened to a child, for instance, if something happened to a child, for example, survived a danger, then they promised God that they would slaughter a sheep for saving their child, and they slaughtered a sheep on that day. Such rituals were practiced.
1.1	აბრეშუმიში ჭიაში თასი რდჷ.	It was a silkworm egg.
1.2	თეს გეგშეჸონანდეს დო სოდგადჷნი რდჷ ართი ადგილი თექი ბრელს გაგშეჸონანდეს თეს დო არძა მოსახლეობას დურიგენდეს თე ჭიას.	They were brought to some location and distributed among inhabitants.
1.3	ჭიას ოკოდჷ არძაში უკლაში ინეფი, არძაში უმოსო ოჭკომალი ოკოდ, ვარა ინა თუთა, მუ ჯოხო თის?	A silkworm particularly wants to eat that - mulberry. - What is it [in Megrelian]?
2	- ჯაპი.	Japi 'mulberry.'
3.1	- ჯაპიში ფურცელი ოკოდ თესჷ.	It wanted mulberry leaves.
3.2	ოდო თი ჯაპი ვაუჩანდჷნი თი კოც ჭია ვადახუნეედ, თი ჸანჭი, ჸანჭის უწინდეს თეს.	Those, who didn't have a mulberry tree at home, couldn't farm silkworms.
3.3	ოდო თინა მირდუუდუ, უკული თინა ინას ქოღოლანდ, მუ ჯოხო თის, დუს მისკუნდუ მუშით დო იშ ქინოდოხოდჷდ თი ის თუდო, დინახალე ოდო თისჷ დოშჷნდ მუდგარენი იშნერო დო თინა ახრებულო ვაინანდ, მუ ჯოხო თის, ვაკოცენდჷნი ფერი დჷ თინა, მუდგარდჷნი, მუ მიჩქ მა.	It grew, enclosed itself in a brood, grew before first slough into somehow woven cocoon which, I don't know why, didn't open easily.
3.4	ოდო ათენა გეფუჭებუდუ თე ჸანჭინი, თენახოლო, ფერი შემთხვევა ხოლო ქოჸოფედ.	There were cases when silkworms were spoiled.
4.1	ჩქიმი ბიცო დჷ ართი, ჩქიმი ბიძიაში ოსური, ნამუ ბიცო ქვრივი დჷ, მუშენჷდა ბიძია ჩქიმი ჯარს დინაფილი დჷ დო ეთი ბიძიაში ოსურქ, ბიცოქ დო მა მიდებღით თე ჸანჭი.	I had an aunt, my uncle's wife; she was a widow. My uncle had died in the war. And my uncle's wife and I took the silkworm.
4.2	დო, კარაჩხათი მეუღჷ თენა ბიცოს, მეტი ვარე, აკაბცხაში მეტი თენა ვარა.	My aunt was carrying them in the basket; they were not many; they were few.
4.3	ჩქიმი დიდა მეაბრეშუმეს უძახჷდეს თეს.	My mother was called a silkworm breeder.
4.4	ასე მუშენდა, თეს ჭიჭე ინას გაკეთენდეს ეთექ, ხალტურას ოდო ჩქიმი დიდას ქუმუჭარაანდეს.	If somebody procuded excessive quantity, they ascribed them to my mother.
4.5	ჩქიმი დიდას ქუმუჭარანდესჷნ, ჩქიმი დიდა მასწავლებეი დჷ, მეტი ცეკაში მდივანი ნამთინჷ ვარდ, ვართ ჩქიმი დიდა დო ვართ ჩქიმი მუმა.	When they ascribed them to my mother, she was a teacher. Neither of my parents was a central committee secretary, either my mother or my father.
4.6	ოდო ეზმა მუ გაწუხა, ეთექი ინანდით, მიდებღანდით თეს, ხაბუმე ჯოხო სოფელინჷ თეიშა, კუჩხით ოკო მიდებღითკო ოკო თენა.	And, not to disturb your more, we took them there, to the village called Khabume. We had to walk there.
4.7	დო მა დო ბიცოქ მიდებღით თენა დო მიდაფთით.	And, I and my aunt took them and left.
4.8	აკაბცხა ჩახვიათ მემღუნა მუდგარენი, მეტი მუთუნი ვარე თენა, კარაჩხათ.	We carried the basket in a small bag; they were not many.
4.9	ოდო ქიმეფრთით დო ათაში გეკლეეღჷ თენა ბიცოქ ინა, კეტით კულუძ თე ინა, სახელური ხომ ქუღუ ისი, კარაჩხას, ათე სახელურით თენა გეკლეღ აშო, თე კეტი დო,, ჩემი ავლადიდება, კურდღელს აეკიდებაო’’- ბიცოქ უწუ თენა.	And, we arrived. My aunt passed a stick through a handle of the basket; when we arrived, she removed the stick and said: "A flea in one pocket and a louse in the other."
4.10	სოლე მიღჷ ბოში თეჯგუა ლექსი მაქ თექ.	I wondered where she cited the verse from.
4.11	ესე იგი მეტი ვარენია თენა, თეჲ მეტ ვამღუნია მუთუნი მაა.	It means that there is no more, that I do not have anything else.
4.12	ოდო გეფუჭებუდ თინახოლო, თიჯგუა შემთხვევა ხოლო მოხვადჷდ დო მუთუნი ვარ.	There were cases when even that quantity would be spoiled but that was nothing.
5.1	თის გიოხუნუანდესჷნ, დიო ღერიებშე დოკირჷნდეს ჩაფარიასჷ, უწინდეს, თის ქიგჲოხუნუანდეს თესჷ, უკული გეგნაინანდეს, მუ ჯოხო თის, თუდო ქათიინანდ თინა, ჭე ქათიტკეპნანდ თე თუთას მუ რე ჯოხონ?	A fenced area was made with maize stalks; silkworms were pur onto it. Then it, what do you call it, was rammed a bit flat.
5.2	ჯაპისჷნ ოდო უკული თენა გეგნახუნეკონ ოკო იშო კინი.	Mulberry, and then silkworms were to be placed back again.
5.3	ხოლო მაჟია, ახალი ინაშა, უკული დოღობუნდეს, ჩერტის მუჭო გიწინჷ თიჯგუას, ე კიდალას ორთჷდეს- მაქინ თიჯგუას დოღობუნდეს დო თის ქიგჲოხუნუანდეს თეს.	Again in another, now in that, as I told you - in a wattled storeroom, a wall was erected, as I told you, to fence it around and silkworms were placed into it.
5.4	ოდო თინათჷ, უკული მუშით, თინას ის გუკეთენდეს გალე მუკ მუკი ის, ცხიმურუში ის უკეთენდეს, მუ ჯოხო თის, გალე ათაში ა შემოვლაცალო, შემოავლებდნენ იმას, ოდო ეთის ინანდეს, იშ ქიმშადოხოდჷდ თე ჸანჭი დო თექ დოპარკჷნდ თეს.	Then, from the outside, it was fenced with hornbeam branches and leaves. And, silkworm sat in it and turned into larvae.
5.5	ოდო ინას ხაშჷნდესია მუდგასჷდჷნი ინა მა მუთა მიჩქჷ.	And, they say that some was boiled as well. I hardly know that.
5.6	მა გვალო იზმა ვამიჩქ ოდო აბრეშუმი ძაფი გამოდიოდა იქიდან.	I don't know much, and then a silk thread came out of it.
6	- ართი მარა ოკოდ თი დინახალე თუ ვითი დღა დინახალე მითოხენია თექი მუში ინას, ძაფის.	It took it either a week or ten days to stay in its woven thread.
7.1	- ჩქიმი ნოსა რე მაყვალანი, ეთიშ ჸუდეს მიკმიშჷ ინაშა, თურქეთშა შარა.	My sister-n-law is Makvala; a road leading to Turkey passed her house.
7.2	ოდო თისჷ უდგჷდჷ ჸუდე ოდო უხედ ჸანჭი, მითინს ვაუხედ თექ თი ახლომახლო, მითინს დო თინა.	And, she had a house and had silkworms; no one around had any silkworms.
7.3	ასე ხოლო თი ჸუდე გეუდგჷნა თინეფს.	They still have the same house.
8	- მაყვალა სონიე?	Where is Makvala from?
9.1	- მაყვალა ლესიჭინური.	Makvala is from Lesichine.
9.2	თიშ მადიდა ინა გეუდგჷდეს თექ, ჸუდე.	They had so big house there.
9.3	ოდო თინეფიში ინა დჷ თინა, ნახემძღვანელებუდუ, ოდო ხვალე ფიცარი ქორე, პატონი, ათეში მასკა მასკა, ათეში მაფართა მაფართა, ინა მასკა თი ფიცარეფი თიჯგუა ჸუდე გეუდგჷნა თინეფს თექი.	They managed its construction. Only boards are such - thick and wide, my dear; that is their house.
9.4	ოდო ი ჸუდე კინ ქიინეს, ახალი აკეთეს, თუდო პადვალი გუკეთეს მარა, ინა ვაგმუჩამჷნა ი ჸუდე, თეში ქიგუდგჷნა ასე ხოლო.	Later, they constructed a new house; beneath it, they designed a cellar. They didn't sell the old one; it is still there.
1	- ხვამაშ ტრადიცია არსებენდუო სამარგალოს?	Were there a tradition of sacrifice in Samegrelo?
2	- ქო	Yes.
3	- მუ რდჷ თენა, მუს ეკავშირებუდუ დო მუშნერო მიშჷ?	What was that? What was that associated with and how did it proceed?
4.1	- ბაბჷჩქიმს, ჩქიმ ბაბუს ჯოხოდ გიორგი დო გიორგის უღუდუ ოხვამერი ლაგვანეფი.	My grandfather's name was Giorgi, and Giorgi had pitchers intended for sacrifice.
4.2	სუმ ლაგვანი უნთხორჷდჷ.	He buried three pitchers.
4.3	ათე სუმ ლანგვანშე დამორჩილს, ღვინიშ დოდგჷმა ქიჸედჷნჷ თინწკჷმა, ღვინც ქინაბუნდ სუმხოლო ლაგვანც.	Of the three pitchers, in autumn, when the time for making wine came, he poured wine in the three pitchers.
4.4	ართიდ დიდ ოხვამერი, მაჟრა დჷ თიშე უკლაში, სამანცხვაროს უძახჷდეს დო საღორონთოს უძახჷდეს.	One was a big sacrifice pitcher, another was smaller than that; they were called For the Savior and For God.
4.5	ათე ოხვამერეფი რდჷ.	They were sacrifices.
4.6	ათე ოხვამერც ქინაბუნდუ ათე ღვიინც.	It was the sacrifices where he poured wine in.
4.7	დეეღვინებუდუ; დუც მოუჭაბუნდუ იშო დიხათჷ თეს.	When the wine became mature, he plastered the lid with earth.
4.8	თენა უღუდუ მიინდორო ეშაღობილცჷ.	He kept them in the field, in a fenced area.
4.9	თექი ხოლოს ოსურთაგანს ოჭყალ ნინათ ოკო ვემკორთჷკონ, თი ადგილც, მუშენდა თექ თი ოხვამერ ლაგვანეფი უნთხორჷდჷ თისჷ დო ეთი ჭყალა თექ ვააფუ, ვააკოდ ხოლოს, თიშ არემარეს დო გვარიან დიხა ქაფუდუ ჩქიმ ბაბუს თენა ეშაღობილი თე ლაგვანეფშე.	No cursing woman should pass by the place because the pitchers for sacrifice were fenced and delimited from other pitchers.
4.10	თე ლაგვანეფ დიიიდი მუდათ აფუდჷ ეშაღობილი დო სუმ ლაგვანი შქაადიხას უნთხორჷდჷ.	The pitchers were fenced with a large that [net] and, in the middle, the three pitchers were buried.
4.11	დიიდ ოხვამერშა მიშეშჷ: ჩხოუ ჸუნდუ დო პატჷნია უჯოხოდჷ.	He went into the big sacrifice: He had a cow; he called her Patonia.
4.12	ათე ჩხოუს ქჷდებადებუდჷ გიინი, იახან, თინასჷ ბჟას ხოლო ვაუჭვალჷნდეს თი ჩხოუს.	When the cow gave birth to a calf, she was not milked.
4.13	ის ვენნაჭვალანდეს შხვა ჩხოუს ხოლო, ეთ გინქ ოკო წუუკონ თექ თინა, თი ჟინ მუუდა.	Neither was the calf was given milk from another cow; the calf was to suck it.
4.14	ასე ააა, დაუშვათდა, აჸ, ასე დიდ ხვამა რე აასენ თიწკჷმა, ართ მარათ წოხლე ქიდიჭყაანდ თეშ ჭვალუას ბები, ჟირ ძუძუსუ.	Say the ritual of great sacrifice approached.
4.15	ათე ჟირ ძუძუს გეჭვალჷნდჷნ, თიშ ბჟა ცალკე ოკო ქანაწუკონ.	When he milked the two udders, he was to curdle the milk separately.
4.16	ჸათე ბჟას ცალკე ქანაწუანდჷ, ეთი ბჟაშ ჸვალც ცალკე ინახჷდჷ.	He curdled the milk separately. He kept the milk separately.
4.17	ათე ხვამაშ დროსჷ დოოჭუნდეს ხაჭაპურცუ, კჷციშ მიკოჭუაფილო, ელაჭოფაფილო კჷცით.	During a sacrificing ritual, khachapuri [cheese pie] was baked.
4.18	სუმ მუდათ, კვარისებულო გაკეთენდეს თეს დიდეფც.	It was baked in three [parts], like round loaves; they baked big ones.
4.19	ართი, მაჟჷრა, მასმა, სუმხოლოს თე ოხვამერიშ ჸვალ მიშაძჷდჷ თეეს.	One, two, three; there was the cheese from the sacrifice in the three.
4.20	ჸათე ჸვალ მიშაძჷდჷნ თეს, ბაბუ ჩქიმი ქიმიშ, იახა, თეიშა ლაგვანშა მიდეშ, დიხას გამნარღვანდჷ, იახა, თეს გაასუფთენდ, იახადო, ღვინც გასინჯენდჷ, და მუჭომი რდჷ დო ოხ, ჯგირ ჸოფენია.	There was the cheese in them. And my grandfather went to the pitcher, removed earth from it, cleaned it, tasted the wine, and said that it was good.
4.21	მარა უნჩაშ მოთა მა ვორდი დო მა ოკო მეპუნდიკონ თეეს.	However, I was a senior grandchild, and I was to be taken with him.
4.22	კუჩხბედნერ ლექია სი, სკან უკულ ათეზმა მოთალეფი პუნსია- თქუაანდ.	He said that I brought happiness because so many grandchildren were born to him after me.
4.23	მიდამჸონანდ მა, ხეშა ხჷრკეთ ქიგუბუნდი წყარც, ხეს გუობონაფუანდი, თე ლაგვანეფც ჩაუთხინუანდი, ღვინც გასინჯენდ.	He took me; I poured water from the jug to allow him wash his hands; we removed earth from the pitchers; he tasted the wine.
4.24	გინიბლენდით თევრეშე, იახადო, სუმხოლო სკუალეფი- შალვა, მიშა დო ჟორა- სუმხოლო სკუალეფ დო თენეფიშ სკუალეფით არძო ქიდიფჩოქუდით.	We left it; and his three sons: Shalva, Misha and Zhora, together with their children, we all knelt
4.25	იახადო დო, ბაბუ გეჭოფუნდ სანთელც, იახადო,„ ჩქიმ აწმახვამალეფია, დიხვამუა სკან დიდებაქ, იახავა“ დო ათე სანთელს ქუგომლუანდეს.	And, he took a candle saying "My angels, blessed be your glory!" and carried the candle around us.
4.26	დო„ ღორონთია თენეფშა, მოთალეფშა, სკუალეფშა ჯანმთელობა, ბედნერება ქიმემიჩია“- თქუანდ ცოდა კოჩი.	The poor soul said: "God, give good health and happiness to their children and grandchildren."
4.27	იახა დო ათაშ დოფხვამანდეს ჩქჷ, სუმშა ქიგნომლუანდეს თე სანთელც.	Yes, and he blessed us, carrying the candle around us three times.
4.28	ათე სანთელს ქუმუნტალენდ დო ღვინც გეჲობუნდუ, ათენა ჭირქათ, ოშ გრამიან ჭირქას ქინაბუნდუ, აათე ჭირქათ ხოლო ქიგნომლუანდეს არძოს.	He lit the candle and took wine with a glass from the pitcher, he poured it into a hundren ram glass. He carried the glass around all of us.
4.29	ჲახადო,„ ღორონთქ დორხვამანია, ღორონთქ ბრელ დამორჩილი, ღვინიშ მოულა გორთანაფჷდანია დო, იახადო, ბეედნერო ქოჸოფედათია“.	And he said: "God bless you; may God give you many autumns, wine-making, may you be happy!"
4.30	დოოფხვამანდეს ათაშ, გეეშუნდ თესჷ დო ვალდებულ ვორდით თენეფ ჭიჭე ჭიჭე, ვამაშვედესო, მაშვედესო, ჭიჭე ჭიჭე იშენ თე ღვინ ოკო გეგჷნოფშუნდით....	This is how he blessed. He drank it, and we too were to drink; we drank; if we couldn't, we had to take little sips.
4.31	გეფშვითკონ ოკო ოდო ათე ხაჭაპური, თენეფი, თაქ ოკო ობჭკომითკონ ოკო, სუმხოლო ხაჭაპური, თიქ ოკო ვეგნორთჷკონ თეექი.	We were to drink it and eat khachapuri and the stuff there, moreover, the khachapuri; we should not take them out of the place.
4.32	აათე გინც დოვილჷნდჷ დო ქუდაპატიჟენდჷ თიჯგურა კათას, ნამდა ჩხუპიქ ვეჸუკო მუშ ჸუდესჷ, ართიანს ვეჩხუბესჷკო, ხვამაშ მეტიქ დო ბირაშ მეტიქ მუთუნქ ოკო ვეჸუკონ თექ.	When he slaughtered the calf, he invited the people who would not initiate fighting in his place, in order not to engage in fighting with each other; there should have been nothing except toasts and singing.
4.33	ათენასჷ სიდოშ ოჯახი რდჷ თესჷ, თქვან ოჯახი დჷ- გერსამიეფიშ ოჯახი, მიშაშ ოჯახი დჷ თესჷ დო მიდაში ოჯახი რდჷ ხოლო თექ, მაქსჷმე ხოლო გლახა კოჩ ვაარდ, შელია.	Here, there wea Sido's family, your family - the Gersamia family. Misha's family was here, and Maxime Shelia's family; he was not a bad man.
4.34	ათენეფს ქუდაპატიჟენდჷ.	He invited them.
4.35	იახადო, თე სკუალეფშე ხოლო ნამთინ ჯგჷრ ქაკათჷდჷდა თის მოლეჸუნანდჷ მუნეფი დო ვარდა ხიპიჩიანი ქორდჷდა, თის ვეჸონანდეს.	And, if there was a good one among their children, they took them with them; otherwise, if there was a trouble-maker, they did not take him.
4.36	ედო ჸათჷნეფს ქუდაპატიჯენდჷ დო ვით ვითოხუთ კოჩი, ბაბუ პარიკმახელო მუშენდ წალენჯიხასჷ დო წალენჯიხაშე ხოლო გეკიჸუნანდ მუ მუშ ამხანაგეფც.	And, he invited them, from ten to fifteen people. My grandfather worked in Tsalenjikha and brought his pals from there.
4.37	თი ხორციქ თექ ოკო გეთუკონ თიმდღას.	The meat was to be entirely eaten on that day.
4.38	თიქ ოკო ვეჩუკონ თი ხორციქ ოკო.	The meat was not to be stored.
4.39	მაჟია დღასჷ ვარა აკეჭირებუდეს გურ, ვარა მუთუნინ, ვარა ჭყალაქ ქიჸუკო, ვარა მუთუნინ, თინა ვაკოდ.	He didn't want anybody to faint the day after, or something, someone to curse or something.
4.40	ძვალეფც აკოშაყარანდჷ დო წყენწყარშა მიდეღანდჷ დო თექ ქინარღვანდ.	He collected bones, took to the Chanistskali river and dropped them into it.
4.41	თიქ ხოლო ვადოსკჷდჷკონ ოოკო, სოთინ ოკო ვენკოძჷდჷკონ თიში ძვალი დო მუთუნინ თეშ, ირფელ ართო...	It wasn't to be left; so that its bone or other parts weren't to be left, all together.
5	- ნახვამერ ქაბლაში	Parts of the sacrificed calf.
6.1	- ოოჸ, ნახვამერ ქაბლაში.	Yes, parts of sacrificed calf.
6.2	ააასე ბაბაშ ოხვამური დჷ თხაჲ სკუა.	Well, my father's sacrifice was a goat kid.
6.3	თხაჲ სკუა ვაშიდჷნ თინწკჷმა, თხაშ ჸვალი.	If he couldn't get a goat kid, then it was goat cheese.
6.4	შალვა ბიძიაში რდჷ მუმული, ყვარილი დჷკო გოკოდა დო უყვარჷდკო ოკო.	Uncle Shalva's sacrifice was a rooster, either castrated or uncastrated.
6.5	ათჷნარდჷ თენეფიშ მუდა.	It was there that [sacrifice].
6.6	თი ყვარილიშ მუდაქჷ, ჭჷქ ხოლო გირჩხჷკონ ოოკო; ოჸ!	Intestines of the castrated rooster were to be washed, yes.
6.7	დო ჸეთი ვარდუო თი ჩხოუ, პატჷნია უჯოხოდ ჩხოუშა დო თიშ მუდა ვაარდ, ჸვალ დო მუთუნდა, თიქ ხაჭაპურცალო თექ ოკო ქიმშედუუკონ ოოკო.	And, if there was no cheese from the cow whose names was Patonia, then the intestines were to be put into a pie.
6.8	აჸ, ათეჯგუა პატჷნი.	There, that was it, my dear.
7	- ათენარდ თე ოხვამურიშ...	There, that was the essence of the ritual.
8.1	- აათენარდ თე ოხვამური.	That was the ritual.
8.2	თეექი ოსურთაგანქ თიშ ხოლოშა ოკო ვემნორთჷკონ გლახა გურითჷ დო მართალ გურით.	No women were to be close there, either with a bad or good intent.
9	- ენა ვაშინერდ.	It was tabooed.
10	- ვაშინერდ, ოჸ!	Yes, it was tabooed.
11	- თი ლაგვანიშ ღვინ არძა იშუმუდუო?	Was all the wine from the pitchers drunk up?
12.1	- თი ღვინ უკული, თი ღვინეფ უკული არძა თი მუდას თეეშირდ თინა განპიროვნებული, თიქ ოკო თექ ოკო გიჲშუკონ, თენა მორჩილ ლაგვანეფი რდჷ თინეფ მარა, ართი რდჷ ჭიჭე მოდიდე, მაჟრა თიშე უკლაში, მასმა თიშე უკლაში.	The wines were personified so that all were to be drunk; those were smaller pitchers; however, one of the was larger, another was smaller, and the third was the smallest of all.
12.2	მუჭო ასე, იი დიდი ოხვამერც უძოხოდჷნ ინასჷ, დიდის დოჸვილჷნდეს თიწკჷმა ბეთქჷნდეს დო თექ ითეებუდ თიინა.	Here is how it was distributed: when the big offering was slaughtered, it was opened and everything was drunk then.
12.3	მაჟრა, თხაქ ქიშუუკო დო მუდასჷნ, თხაწკჷმა ბრელს ვადაპატიჟენდჷ, თი თხაშ მუდა ითებუდუნ, თიზმას უწიინდჷ.	Second, if they got a goat, they didn't invite many people; they invited as many as to finish the meat on that day.
12.4	ე მუმულიშისჷ შილებედ, მაგალთო, მეზობელეფ ხოლო ვაუწუკონ დო ჩქი აკიპჭკომუანდით იშო დო თექ ოკო გეთუკონ თე ღვინქ ჭიჭე ჭიჭეთ.	When there was a rooster, even neighbors might have not be invited, and we ate it, and all the wine was to be drunk little by little.
12.5	თე ღვინქ ვადოსქიდჷკონ ოკო, თიქ ხოლო.	No wine was to be left.
1	- თქვანი სახეი დო გვარიი?	What is your full name?
2	ეკა მილორავა	Eka Milorava.
3	- ნამ წანას დეებადით დო ნამ თუთაას?	In which year and month were you born?
4	- ათას ჩხოროში ოთხონეჩდოოთხი წანაში ვითოსუმი კვირკვეეს, მარტვილიშ რაიონ სოფელ გურძემს.	On July 13, nineteen eighty-four, in the village of Gurdzemi, Martvili District.
5	- დო ასე სო ცხოვრეენთ?	And, where do you live presently?
6	- ასე მა ვცხოვრენქ მარტვილიშ რაიონ სოფელ სალხინოს.	Presently I live in the village of Salkhino, Martvili District.
7	- მა მოკო ასე თქვანი ბააღანობა ქიგიიშინათჷნიი დო მუ რშუნა თე ბაღანობაშეე, აი მაგაჲითო ბებ დო ბაბუ ქიგიიშინათ, მუჭომი ურთიერთობა გიღჷდეს თინეფწკმა დო...	I want you to remember your childhood; what do you remember from your childhood? Well, for instance, remember your grandmother and grandfather. What was your relationship with them?
8.1	- მა ბებ დო ბაბუ ფშუუ გვაჲე ჯგირო დო გეემუანაასჷ.	I remember my grandfather and grandmother very well, pleasant memories.
8.2	ბებ დო ბაბუშე თინა ფშუუ ნამდა, ჩქიმი ბაბუ რდჷ ომიში ვეტერანი დო თინა ყვენდჷ მუშ ისტორიას ომიანობაშ დროს.	What I remember from my relations with my grandmother and grandfather is that my grandfather was a war veteran and he told stories of war times.
8.3	ბებ ხოჲო თი ისტორიას მიიყვენდეს ნამდგა, თე ომიანობაშ დროს, მუჭო ხვაჲე ოსურეფი რდეს დოსკიჲადირი სოფეეჲსჷ, ქომოჲკათა ვეეპაჲუდუუ დო მთეი სოფეჲიში შრომა, ოჯახიშ ტვირთიი, მუჭო ოსურეფს აფუდეს მუნეფიშ დუდჷშა ეჭოფიჲინ; მუჭო ბაღანეფიში რდუაჲან, თაში ოჯახიში წინამძღოლობანი.
9	- დო აი, ბაბუ მუს იჩიებუდუ ომიშე?	What did your grandfather tell about the war?
10	- თი ომიში დროში გააჭირებაასჷ, თექ მუჭო გინაასკიდ მაგაჲითო, ბომბუაას, ტყვიაასჷ, თვითონ მუნეროდჷ, მუჭოთ მოხვაად ომს, მუჭო იჭკიირ, თოჲქ მუჭო დევერუნი დო ათერჯგუარ ისტორიებს ყვეენდჷ ბაბუ ჯვეშ გაჭირებააშ.	Grandfather told how he survived, during the war, survived troubles, bombing, bullets, how he was, how he happened to the war, how he was wounded, how he got blind, and such stories, past troubles.
11	- დო ჯვეშ ამბეენს ხოო ვაიყვენდეს, აი ქოიყვენდესო მაგაჲითო ჯვეშო მუჭო ცხოვრენდეეს, აი ჯვეშიდჷ...?	Didn't he tell you, for instance, how people lived in the past?
12.1	- ქოო მუჭო ვარ, მიყვენდეეს.	Yes, they did, they told us.
12.2	ბები ირიართო პარალელს აკეთენდ, ნამდგა ცხოოვრენდესჷ ათე ჯარგვაჲჯგუარ ჸუდე უღუდეეს, ისირით რთვიჲი, ნამუსიიც პროჲი ვაუღუდ დო რდუუ ჭაბაკეი დიხაა.	Grandmother made a parallel with how they lived, they had a house like a cabin, roofed with sedge which had no floor and there was a rammed earth.
12.3	ურძუდეეს შკაჲ დაჩხირი, მიკობუდუ ნაჭა დო უღუდეეს კარდილეფინი დო თით აკეთენდეეს ოჭკომაარსინი.	They had an open hearth in the center of the room, with an iron chain hanging over it, and that they had pots in which they cooked.
13	- დო ბაბუ მუს გეჩიებუდეეს აი?	What did the grandfather tell?
14.1	- ბაბუ პარალელს ავლენდ ირიათო, მუჭო ათე თანამედროვე სატრასნპორტო საშუალებეფიიწკჷმა დო თი დროს ჸუუნდეს მუჭო ხვაჲე ცხენი.	Grandfather always made a parallel between present-day means of transportation and the past when they had only a horse.
14.2	მიკააქუნდეეს ტრადიციული მიკაქუნაჲეფიი, ნამუსიც უძახუდეს ჩე ჩუმჩას დო ახალუხ, ჩოხა ახალუხისჷ, აზიაცკეეფი ოკო მააძჷდეს ოკოდ აუციჲებერო დო აიჯგუარ ისტორიემს.	They wore traditional clothes called white chumcha [=a tunic made of a white cloth] and chokha-akhalukhi [=Georgian men's national suit]; they had to put soft leather boots by all means; this is what stories he told.
15	- ანუ ბაბუს აზიაცკეფი მაძუდუო?	So, did your grandfather wear soft leather boots?
16	- ქოო, ბაბუს აზიაცკეფი უღუუდ, აუციჲებერო ქო, ჩოხა ახალუხი ხოჲო მიკააქუნდ დო ჩე ჩუმჩას უუძახუდეეს, ასეიან საროჩქააშ მაგვარი დჷ.	Yes, my grandfather had soft leather boots, by all means - yes, he wore chokha-akhalukhi as well and white chumcha, this is how it was called, looked like a present-day shirt.
17	- დო ჩე ფერიდ ხოო?	Was it white?
18	- ჩე ფერიდ აუციჲებერო.	It was white, by all means.
19	- აი თქვანი ბაღანობას აი, მუ რშუუ ბაღანობაშეე, აი ბებ დო ბაბუ მუ ტრადიციეფს იცვენდეეს; მუ წესეფ უღუდეეს?	Well, as you remember from your childhood, what traditions did your grandmother and grandfather follow? What customs did they have?
20.1	- ჩქიმი ბაბუ იცვენდ ტრადიციემს.	Grandfather followed traditions.
20.2	უღუუდ ბაბუს ოხვამეერ ლაგვანეფიი.	Grandfather had sacrifice pitchers.
20.3	მარან უღუუდუ ცოდას.	He had a wine-cellar, poor soul.
20.4	ცოდა დღესასწაულემს ხვამურეენდუ დო ჩქიმოთ თენა არძაშ უმოს გემუანას მა მუთ ფშუ, თენად ნამდა, ჩქი ვორდით ბრეელ მოთალეფიი, ბაბუს ხუთ სკუა ჸუნდუ დო თიმ დღას არძა სკუა, არძა მოთა მუწკუმა ოკო რდუკონი.	He, poor soul, prayed at holidays, and what I remember as the sweetest memory that we were many - grandchildren, because the grandfather had five children and, on that day, all his children and grandchildren had to be with him.
20.5	მიღუდეეს დიდი ეზოამი ჸუდეე დო აი, ჩქინდე ართმაჟიაშ ჸოროფაქ, ალბათ, თენა ინა უუღ საფუძველო ნამდა, ასე თე მამიდასკუაემს დო ბიძისკუაემს ასე თაშ ახლოს მიორა ართმაჟია, ართო ათაშ ჯგირო ვორეთ ამდღა ნამდა, თე საფუძველი ბებ დო ბაბუქ მეჩ, ნამდა თექ თი დროს ართო ვირდუდითი, ვლაფეენდითი.	We had a big house with a large yard, and it was a foundation of our mutual affection, cousins, and the foundation was laid by the grandmother and grandfather in the period when we grew and played together.
21	- დო ბაბუ მუჭო იხვამაფუდუუ აი, თე მარანს დო მუჭო აფუდუ მონწყიირი?	And, how did the grandfather perform the ritual? How his wine-cellar was arranged?
22.1	- ბაბუ იხვამაფუდუ თე..., ესე იგი უღუდუ ტაბაკიი, ღვინს აუციჲებერო ხირკეთჷ ეშმეეღანდ დო თით შუნდეს ფშუუ.	Grandfather performed it... Well, he had a low table by all means, he took wine [=from the pitcher] with a wine ladle by all means and drank with it, as I remember.
22.2	თექ ბების უღუდუ ჯაში დიდი მისკა, ფოდნოსის უძახუდუ.	There, grandmother had a big wooden bowl called "podnosi".
22.3	თექ გეუწკარუდუ ბებისჷ ჭვიჲ ქოთომი დუო, თუ, ქაცარიშ ხორციდუო, აუციებერო კვერებია ჭვიჲი დო სოდეეც ხეშ გიჲნაქიმინა სანთერს ონტუუდუნი, ქოთომი აუციებერო წკირიშ ჭვიჲი ოკო რდუკონი, კებურს.	It was used place a chicken kid fried by grandmother, baked pies by all means and also a hand-made candle; a chicken was fried on a skewer by all means.
23	- დო ბაბუს მუთუნ ტექსტი ხოო ვაუღუუდ, ნამუთუდ იხვამაფუდუ.	And, did grandfather have any text to be pronounced during the ritual?
24.1	- ქო, ბაბუ მარგაჲურო იხვამაფუუდუ ირიართოო.	Yes, grandfather prayed in Megrelian.
24.2	სიტყვეფ მა, მა, მა თი დროს ჭიჭე ვოორდი, სოდგარენი შკვითი ბრუო წანეჲ, მა სამწუხაროთ თენა ვაამშუ, თი ტექსტი, ნამუთი ბაბუ თი დროს იხვამაფუდუნი.	I was seven or eight years old then and I don't remember the words, unfortunately; I don't remember the text grandfather prayed.
25	- ანუ მარგაჲურო იხვამაფუდუ?	Well, did he pray in Megrelian?
26	- ირიართო მარგაჲურო იხვამაფუდ ბაბუ.	Grandfather always prayed in Megrelian.
27	- დო თექ მუ დღესასწაულეფს იხვამაფუდუ?	And, on which holidays did he pray?
28	- თენადჷ წაჩხურობაა, ართი ფშუუ, თენა დჷ ჯვეშით ახაჲი წანაა დო თანაფა.	It was on Tsachkhuroba [=celebrating on the next Thursday after Easter]; I remember this and on New Year and Easter.
29	- აი თქვან ბაღანობას მაგაჲითო იგივე ძვეშით ახაჲ წანათ ქიდიბჭყაათ, აი მუჭო ათმაღნიშნენდეეს?	Let's begin with the Old-style New Year; how did you celebrate it in your childhood?
30.1	- თე ბაბუს მაგაჲითო თე ნაძვის ხე მუთასჷ მოწონდჷ დო მუთასჷ ინაანდ, თინა კომნისტეფიში მოგონიჲიენია- თქუანდ.	For instance, grandfather was not happy with a fir tree and did not instal it. He used to say that it was invented by communists.
30.2	ბაბუ უმოსო დიდ პატის ცენდჷ ჩიჩილაკიის.	Grandfather was more respectful to chichilaki [=Christamas tree made of a dried hazelnut branch shaved to form a small coniferous tree].
30.3	აუციებერო ჩიჩილაკი ოკო რდუკო ოკო ჸუდეეს.	A chichilaki was to be at home by all means.
30.4	მა ფშუუ ჩქიმ ბაღანობას ნაძვის ხე ხოჲო მიდგჷნდეს, მარა უმოსო ჩიჩილაკი დჷ აუციჲებერი.	As I remember, a fir tree was also installed in my childhood, but a chichilaki was more necessary.
30.5	თენა ახაჲ წანას თაშ ინაანდით, ჩვეულებრივო.	We celebrated the New Year's Day in an ordinary way.
30.6	ქისეს ხოჲო აუციებეერ დო ტრადიციული დჷ, თეშ ჩქიმ მუმა ცოცხაიდჷნი, ირიართოდ ჩქიმ ოჯახის ღეს ირიართო ჸვიჲუნდეეს.	It was also necessary and traditional on Christmas; well, when my father was alive, a pig was always slaughtered at my family.
30.7	თენარდუ ართ ართ სიმბოლო, ნამდა ქისეს ღეჩქ ოკო დივიჲუკონი.	That was one of the symbols that a pig was to be slaughtered at Christams.
30.8	აუციჲებერ თენა იჸვიუდუუ ამშვი რიცხვიშ ონჯუას დო ხუთ რიცხვის დო ოთხ რიცხვის მუთუნფერაშა ვავიჲუნდ, ნამდა თენა რდჷ მარხვა, ამშვი რიცხვის თი ჸვიუნდეეს ოვიჲურს, ამშვი იანარს.	A pig was necessarily slaughtered on January 6 and in no way on 4 or 5 because the was fasting time; a pig was slaughtered on the sixth of January.
31	- დო აი ქისეს მაგაჲითო მუთუნ წესეფი გიღჷდესოო; მუ წესეფი არსებენდ?	Were there any customs at Christmas? What were the customs?
32.1	- მუთუ ვარ, მა აი... კერძეფიიშ მხრივ თინა ნამდა ბები აუციებერო კუპატის აკეთენდუუ.	None; I, well... as for meals, grandmother cooked sausages by all means.
32.2	უკუი დედაქ, ბებიშ უკუჲი დედაქ ქიდიიჭყუ თე ტრადიციაა.	After my grandmother died, my mother took on the tradition.
32.3	აუციჲებერო ღეჯიშ ჸვიჲუაშ დროს აუციჲებერო მაჟია დღას გეკეთინუკო ოკო ჸუდეს კუპატიიქ დო ჩვეულებრივო მუჭო იხვამაფუდესი, ჩვეულებრივ სუფრა გინწყუაფუდუ დო თაში.	When a pig was slaughtered, sausages were to be cooked by all means at our family and, ordinarily, as during the sacrifice ritual, a table was laid.
33	- აი თქვანი სოფერს, თქვან სოფერს, სოდგა დეებადითჷ, თქვანი არძაშე საყვარეჲ არდგიი ნამუეე დო მუთ გიმირჩეუ თე არდგიი?	Well, in your village where you were born, which one is your most favorite place and what is it distinguished for?
34.1	ჩქიმ... თენა რე ჩქინი ჸუდეში ჭიჭე მოშორებით, ართ ჟარნეჩდოვით მეტრასჷ.	My... This is not far away from our village, in a fifty meters' distance.
34.2	თი ადგიის უძახუნა ამდღა ხოჲო გასჷ.	The place is still referred to as Ga [=an elevated wide open field].
34.3	ფერდიე, ჭიჭე გორაკიჯგუა რე, ტრიალ მინდორიე.	It is a slope like a small hill, a wide open field.
34.4	აი ეთექ ჩქიმ ბაღანობა თექ გამიტარებუ.	This is where I spent all of my childhood.
34.5	მთეჲ სოფეიშ ბაღანეფი თექ ვიშაყარუდითჷ, თექ ვლააფენდითჷ.	Children from all over the village got together there and played.
34.6	აი მარაშენაას თექ ვორზანდით დაჩხირს.	It was where we set fire on the Assumption Day.
34.7	თინა მაღაჲი ადგიჲიე, მთეჲ მუზმა სოფერს გინორჩქუ თი არდგიჲშე დაჩხირი.	It is an elevated location, fire is visible from all over the village.
34.8	ირიართო ოფე შემთხვევა ნამდა, თექ მუ დაჩხიირს ორზანაა, გურძემს, ჟიდო გაას.	There were cases when people in Gurdzemi mentioned the fire set over Ga.
34.9	თენადუ არძაშ უმოს გასაშინე, მთეჲ სოფეჲშ ოშაყარე არდგიი.	That was the most memorable, a place where people from all over the village got together.
35	- დო თვითონ თე სოფერს, აი გურძემს, თე სახეი მუშენ გიოდვესჷ, ხო ვაიჩქჷნა ისტორია?	And, do you know why the village was named Gurdzemi.
36.1	- მა თენა მიჩქუუ გაადმოცემითჷ ჩქიმ ბაბუშეე.	I know what my grandfather has told me.
36.2	რამოდენიმე წანაშ უკახაჲე დიო აი, ბაბუ ყვენს თე ისტორიას, მუჭო რეალური დჷ დო თითონ თეს, თითონ ჩქიმ ბაბუს თენა მანგარო რჯერდჷ თენა სიმართლე დჷნი, თურმე ართ ართ წანასჷ ილია ჭავჭავაძე ოფე ბანძას სტუმაროო.	Some years ago, as my grandfather tells a story as a true one and he believed in it very much that is was true, once Ilia Chavchavadze visited Bandza.
36.3	ბანძაშ უკუჲი თინა თავადიშ ჸუდეშა ქუმუურთუმ გურძემშა.	After Bandza, he came to the prince's house in Gurdzemi.
36.4	ანუ ოდო აივანშე გინნოჯინუე, აბარწაშე ოჭმარეეს გოთანაშენი, უკითხირნა მარგაჲურო, არა, ქორთუჲო უკითხირნა თურმე: ბატონო ილია, როგორ მოგწონთ აქაურობაო და უპასუხა თურმე მეგრულად: თაქ ვორექ დო გური რძღიელ მაფუნიაა.	When he was looking over from a balcony, from a balcony early in the morning, he was asked in Megrelian, not in Georgian: "Mister Ilia, how do you like the place?", he answered in Megrelian that he was there and his heart was replete.
36.5	და აქედან, ამ სიტყვიდან,„ გურ რძღელიდან“ წამოვიდა გურძემი სიტყვა დო ქიიგიად ჩქინ სოფერს გურძემქ.	Amd from it, from the word "gur gdzgeli" [=heart replete] the word Gurdzemi came into being and our village was named Gurdzemi.
37	- ძან საინტერესო ისტორია[ რე]	It is a very interesting story.
38	- მარა რამდენად მართალია, ეს ნამდვილად არ ვიცი.	But I really don't know how true it is.
39	- თქვან სოფერს მუ მდინარეე ანუ?	What river is there in your village?
40	- ტეხირი, ჩქი ტეხირ მიღჷნა დო სოფერს ხოჲო ხოჲოს მიიღჷნა ჭიჭე ღაჲი.	Tekhuri. We have Tekhuri, and nearby in the village there is a small brook.
41	- დო თე ღარს მუ ჯოხო?	And, what is the name of the brook?
42	- თე ღაჲს უჩა ტობას უძახუნა.	The name of the brook is "Ucha toba" [=Black Lake].
43	- დო მუშენ ჯოხო თე სახეი?	And, why is it named so?
44	- თიქ... ათე ღაჲს ართ მონაკვეთი უღუ ძაან ღრმა დო ძაან უჩა წყარიე თექ დო თი ღაჲს თე სახეჲ ქიგიოდვეეს.	There, the brook has one section which is very deep and the water is very black there. Hence, the brook was named so.
45	- აი თქვა მუჭო ფიქრენთ, მარგაჲეფიშ არძაშე სკვამიი ან მნიშვნელოვან ტრადიციულ დღესასწაულ მუიე?	What do you think is the Megrelians' most beautiful and significant holiday?
46.1	- ჩქინ კუთხურ მარგაჲურ დღესასწაული ალბათ, ნუ, ასე თანაფა ქორთუჲი დღესასწაულიე მთლიანო, მთელ ქრისტიანულ სამყაროში დო ალბათ ვფიქრენქ ნამდგა თენაა... დო ჩქინ კურთხუუშ დღესასაული, მარგალური, ალბათ წაჩხურობა, ნამუთ თანაფაში პირვეჲ ცააშხა დღას თენა რე დო ათასობით კოჩი გიურს ეკლესიაშა, ნამუთ... სკუაში მაა... მათხუაჲ დიდა დო მუმა ღორონს ოხვეწჷნაა.	Our provincial Megrelian holiday, perhaps... Well, Easter is a Georgian holiday, it belongs to the whole Christian world and thousands of people who have no children go to church, mothers and fathers begging God to give them children go there.
46.2	მა ფიუქრენქ ნამდგა, მარგაჲური დო კუთხური დღესასწაული, მარგაჲეფიშ თენა რეენი.	I believe that this is a Megrelian provincial holiday, it belongs to Megrelians.
47	- დო თვითონ გურძემს რდუო მუთუნ ტრადიციული დღესასწაული, ნამუსიც ათმაღნიშნენდეს?	And, was there any traditional holiday in Gurdzemi which you celebrated?
48.1	- ქო, ქო, ამდ... თენა ჸოფეე ჩქიმ ბაბუ დო ბებშე, თაობაშ დროშეე, ამდღარ დღაშახ რეე მთავარანგელოზიშ ეკლესია ლემილორეშ უბანსჷ, გოლაშ წვანს რე ჭიჭე სალოცავ ეკლესია, ნამუთუ თე კუთხუში დღესასწაულიე თანაფააშ სამ... თახაშხასჷ, პირვეჲ თახაშხასჷ.	Yes, yes; there was, since the times of my grandmother and grandfather, and there still is Archangel Church in the neighborhood of Lemilore, the church is on top of the mountain; Feast Day of the Archangel is a holiday of this neighborhood on the next Tuesday after Easter.
48.2	სამილორეშ ეკლესიას უძახნა თეს.	Its name is Samilore Church.
49	- დო თექ მუჭო აღნიშნენა თე დღესასწაულს?	And, how the holiday is celebrated there?
50.1	- წირ... თექ აუციებერო მეურს.	A divine service is performed by all means.
50.2	ეკლესია რე თექ დო თექ ძირძველ, ჯვეშ ეკლესია რე, ნამუც აღადგინეს დო რესტავრაცია უკეთესინი.	There is an old, ancient church there which was recontructed and restored.
50.3	ასე მოქმედ ეკლესია რე, ირ საბატონ დო ჟაშხაას წირვა რე დო თიმ დღას თექ მეუფე წირენს.	Presently, it is an active church; every Saturday and Sunday, the bishop performs a divine service here.
50.4	სოფეჲს სუფრა უღუნაა, ადგილ... თექ ჭიჭე მოსახლეობა რე, გვაჲე ჟირ თუ სუმ ოჯახ ცხოვრენს ახლო ტერიტორიასჷ დო თი ოჯახის აუციჲებერო სუფრა რე თექ გოფაჩიი.	A table is laid in the village; there are few inhabitants, only a couple of families live in the vicinity and table are laid by all means in the families.
50.5	თენა თაშ ოფეე თითქმის უკვე საუკუნეშეე მოონაფიი.	It has evidently been so for more than a century.
51	- დო მთეი გურძემი აღნიშნენსო თეს?	And, do people in entire Gurdzemi celebrate it?
52	- მთეი გურძემი თექ გიურს თიმდღას წირვააშ დასასწრებუშაა, მთეი სოფეი თექიე.	All of Gurdzemi goes there to attent the divine service; all of Gurdzemi are there.
53	- თვითონ თქვან ოჯახიის, აი, მაგაჲთო გურძეემს, მუიდჷ, მუ მარგაჲურ ტრადიციულ დღესასწაულს აღნიშნენდით მაგაჲითო განსაკუთრებუჲო?	In your family in Gurdzemi, which Megrelian traditional holiday was particularly celebrated?
54.1	- ათე... ალბათ თე კინე თინ თი ქრისტიანულ დღესასწაულემსჷ, თანაფასჷ, ქისესჷ, თე მარაშენასჷ.	These... perhaps, still these Christian holidays: Easter, Christmas, Assumption Day.
54.2	ჩქიმ ჸუდეს თიჯგუარ დღესასწაულიი დჷ ნამდგა, აი ძაან ფშუუ ბაღანობაშეე, ფერიცვალებაშაახ, ფერცვეჲობაშაახჷ, მაგაჲითო ჭყინტ სიმინდი დო კობეშია, აი ხილი სოიშახ ვეკუურთხუუდუ თიშაახჷ, ხილიშ ჭკომუაშე დუს ვიკეენდით მაგაჲითო.	There was a holiday at my family, as I remember from my childhood, that, before Transformation Day, I abstain from eating, for example, young maize and pumpkin until fruits were blessed.
54.3	ჸანა ფშუუ მა ჩქიმ ოჯახიის.	I remember this obviously at my family.
54.4	ჩქიმ ბებ დო ბაბუ განსაკუთრებით ხაზგაასმით თეს იცვენდეეს.	My grandmother and grandfather followed the custom with a particular emphasis.
55	- ანუ ფერისცვალებას მუჭო აღნიშნენდით იმ დროს?	Well, how did you celebrate Tranformation Day in that period?
56.1	- აუციჲებერო არძო სახეობაში ხილითჷ.	With all kinds of fruits by all means.
56.2	თის, ეკლესიას თიმ დღას წირვა მიიშ, კურთხუა მიიშ დო თიმ დღას ჸუდეს ხილიშ სუფრა რდჷ აუციჲებერო.	We blessed them; there was a divine service at the church, and they were blessed, and, on that day, a table was laid with family fruit by all means.
57	- ჯგირი, ასე მა მოკო ქიგიშინათ, აი, ბაღანობას, მაგაჲითო, თქვან სამეზობლოს მუჭო ათმაღნიშნენდეს კამპანიას დო მუთუნ წესეფი რდუო თიჯგუა მუთუნ?	All right. Now I want you to remember how a wedding party was celebrated in your childhood?
58	- ჩვეულებრივო, შეფაშ კამ... მა მთეჲ ბაღანობა მუთ ფშუდუუ, შეფაშ კამპანია დჷ დო მუთ შიებეედ აი ჸუდეშ მუდგაენ აქსესუარეფით გუმონწყუაჲა, ჩე ფარდეფითჷ, მაგაჲითო თეჯგუა მუდგარენ დო, ჩე სუფრეფითჷ დო აი ცდილენდეეს მუდგაენი შეფა ორდუკო სკვამინი.	Commonly, a wedding party took place in a tent. What I remember from all of my childhood is a wedding party in a tent, as far as it was available, decorated with some home accessories - white curtains, or things like that, white tablecloths - they did their best to make a tent beautiful.
59	- დო მუ წესეფს იცვენდეეს, მუ წესეფ უღუდეს მაგაჲითო, ნამუთ აუციებერო თი კამპანიაშ დღას ოკო დეცვესჷკონ?	And, what customs were followed? What were the customs, for instance, which were necessarily followed on the day of a wedding party?
60.1	- ნუ ასე მუმიჩქ, თიმდღას თექ ოვიჲურიშ ჸვიჲუა ალბათჷ, მარგაჲური კერძეფიშ კეთებაა დო ათეჯგუა მუდგაენი.	Well, I don't know, on that day, they slaughtered livestock, cooked Megrelian meals, and the like.
60.2	დო ალბათ, მარგაჲური წესი ართ ართი თინა, ნამდა აუციებერო მოჭყუდუს დიანთირქ ოკო ეწაზადუკონ თინა.	And, perhaps, one of the Megrelian customs is that a bride was to be welcomed by her mother-in-law.
61	- თე დიანთირი მუჭო ეწმაზადუუდ დო მუს აკეთენდ?	How did a mother-in-law welcome her and what did she do?
62	- აი შოკოლადით ხეეს; აუციჲებერო მოჭყუდუქ სენ ოკო გოტახუკო ოკოდ პირვეჲ მინუჲასინი.	Well, with a chocolate in her hand; moreover, a bride had to break a plate with her foot when she entered her new family for the first time.
63	- დო თი შოკოლადის მუს ორთდ?	And, what did a bride do with the chocolate?
64	- აუციჲებერო მოჭყუდუქ ოჭკომუკო ოკო თენა.	A bride was to eat it by all means.
65	- დო მუშ გამოხატულებად თენა?	And, what did it express?
66	ჸანა თენა ალბათ გემუან დოხვამიჲაფაშ გამოხატულებაად.	That, perhaps, was an expression of a tasty [=warm] welcome.
67	- დო აი მაგაჲითო ღურეჲ დოღურუდუუ, თუნდაც ბაღანობაშე მუჭო რშუნა, აი მუ რეაქცია უღუუდ თეშე სამეზობლოოს; მუს აკეთენდეეს?	Well, for instance, in your childhood, when somebody died, how did neighbors react? What did they do?
68.1	- ძაან მძიმე რეაქცია, მა მაგაჲითო ფშუუ, ჩქიმ თა... მა ასე ხაზის გუთმუსვანქინი, ჩქიმ მშობლებიშ თაობა, ჩქიმ ბებ დო ბაბუშ თაობა მიდგარენიშ, ანუ ოჯახიშ წევრშე ვარე აქ საუბარი, სკან ოჯახიშ წევრი მუშოთ ოკო გურს რჭუნს, მუდგაა იქ ვენკორთასიი, მარა თე ღურას შხვანერო უჯინედეეს.	Very sad reaction. I, for instance, remember, my generation. I now emphasize that my parents' generation, my grandparents' generation viewed somebody's, not of a family member, death in a different way; I don't say anything about a family member; a family member, of course, burns one's heart in a different way.
68.2	მა ფშუუ მაგაჲითო, ჩქიმ დიდა დო მუმა ხოჲო, მითინი, სამეზობლოს მითინ დოღურუდუუ მაგაჲითონი, ტელევიზორს ხათე გოთიშჷნდეეს დო ორმოციშახ ტელევიზორი ვეჩეერთებუდ.	I, for instance, remember that, whenever somebody died in our neighborhood, my mother and father would immediately switched off the TV, and it was not switched on until the fortieth day.
68.3	ასე თე ტრადიცია ვარე მაგაჲითო, თეჯგუარ ინა ვარე, თეჯგუა მძაფრ მუდგაენეფიი.	Presently, this tradition no longer exists, for example; such fierce [reactions] no longer occur.
68.4	ასე მეტ შურ... აიქ შითირუუ ფორმა რაა.	Presently, there is more envy... Mourning has changed its shape.
68.5	ანუ თი დროსჷ შხვაში გურჭუაში გურშა მეღაჲა უმოსო რდუუ, ვიდრე, ვთქვათ, ასე.	In those times, people took somebody else's grief to one's heart more than it is in our days.
69	- აჰა, დო მეტ რდუო მუთუნ წესეფი, ნამუსუთ, ნამუთ აუციებერო დეეცუკო, მაგაჲითო, ღურეიშ ოჯახი.	Aha, and were there any other customs to be necessarily followed by a dead person's family?
70	- აი მაგაჲითო კილეეშ განწყუმუუშაახ, სამეზობლო ხოჲო ხორცის ვაჭკუუნდუ, სოჲშახ კილეს ვაგუუნწყუნდესიი.	Well, for example, before the wake of uncrossing one's hands, neighbors didn't eat meat until the hands were uncrossed.
71	- დო სამეზობლო მუს აკეთენდ ღურეჲ დოღურუდუნიი?	And, what did neighbors do when someone died?
72	- აუციებერო ოჯახიშ ჭირისუფარს ოხვარდეეს, ირნეერ საქმიანობაას, თუნდაც ოჭკომაიშ, თუნდაც თექ ჩვეულებრივ მუს ტრადიციულ ოსაჭირჷდ თი ოჯახისიი, თუნდაც შეფა რდუო, თე ონგარიშ პროდუქტიშ კეთება რდუო, საკვებიშიო თუ მუდგაე, აი იფრეინეერ დარგიის მითმიიღენდეეს მონაწილეობას, მაგაჲითო.	They necessarily helped the family in every activity, was it cooking, was it what a family traditionally needed, be it arranging a tent, or cooking for a funeral wake, or anything; they took part in all kinds of activities.
73	- ანუ ირფერს ოხვარუდეს ხოო?	So, they helped them in everything, didn't thay?
74	- იფრეი, აბსოლუტურო იფრერს ოხვარუდეეს ქოო.	In everything, they helped in absolutely everything, yes.
75	- აი მუჭომიდ გარა დღაა, მუდროს იჭყაფუუდ დო მუ წესეფ არსებენდ თე გარა დღაას?	Well, what was a day of funeral? Whn did it begin and what were the customs on that day?
76.1	- თე გაა..., მა ფშუუ, მაგაჲითო, ჩქიმ დიდა დო მუმაშე აუციებერიიდ ღურეჲიშ გაპატიოსნება დო თენა ჯოხოდ ნამდა, ღურერქ აუციჲებერო იბონუკო ოკოდ დო სუფთა მიკაქუნაჲქ მიკიქუნუუკო ოკოდ ღურეიშა.	That [funeral], I remember, for example, what my mother and father told that a dead person was to be washed and dressed in cleam clothes.
76.2	ნუ წეშიშ აგება აუციჲებერო რდუუ, ლოცვეფიშ კითხირი აუციჲებერო დუ, თენა უფრო რელიგიური კუთხეე დო დანარჩენეფი ასე, ოჯახის აუციჲებერო ჯვეშო უჩაქ ოკო იჭუკოო ოკო დუ, ანუ მიკააქუნააჲს იჭაანდეს აუციებერო ნოჭკერიით, უჩაას.	Well, it was necessary to hold a funeral service, to read prayers; that was a religious aspect and the rest; in the past, mourning clothes were made for a family necessarily from black fabric.
76.3	დო ათე, ათირჯგუარ ინეფიი, მძაფრი თვაჲუა დო ათეჯგუა მუდგაენი უმოსოო.	And, there was fierce wailing and the like mostly.
1	- თქვან სახეჲ დო გვარი.	What is your full name?
2	- ნიკა ფარცვანია.	Nika Partsvania.
3	- ნიკა ნამ წანას დებადით დო ნამ თუთას?	Nika, which year and which month were you born in?
4	- ათას ჩხოროშ ოთხონეჩდოჩხოროს, აპრიჲიშ თუთა, ეჩდოჩხორო რიცხვი.	On the twenty-ninth of April, nineteen eighty-nine.
5	- ასე სო ცხოვრენთჷ, სო დებადით დო ასე სო ცხოვრენთ?	Where do you live presently? Where were you born and where do you live presently?
6	- ასე ფცხოვრე, მარტვიჲიშ რაიონიშ, სოფეჲ თამაკონიშ რე ართ ართ სოფელიე თარგამეუჲი, თარგამული.	Presently, I live in the village of Tamakoni, Martvili District; one of the villages is Targamuli
7	- დო თაქ დებადით, ხო?	And, you were born here, weren't you?
8	- თაქ დევბაადით.	I was born here.
9	- ნიკა, ქიშეიებუნანო, აი, მომიყვაათ აი ჯვეშო ხალხი, აი მარგაჲეფიი სო ცხოვრენდეეს; აი დუდშე მუნერ ჸუდეე უღუდეეს, უკუჲ მუჭო გენვითაარ თე სააცხოურებელქჷ?	Nika, can you tell me where, well, people, Megrelians lived in the past? What kind of houses did they have initially? How did their homes develop later?
10.1	- გვაჲე დუდშე ქიდიბჭყაათჷნ, ორდ ათეჯგუა ნაგებობა, ნამ... სოდეც იღობუუდ ჭინით.	To start from the very beginning, one of such facilities, which was tangled with canes, was "patskha."
10.2	ეჲიშ კოკას უძახუნა ორდუუ, ხოჲო ართ ართი სახეობაში ჭინეფი რე, ნამუსუთ ფაცხა რე წოდებუჲინი.	It is called "Ielis koka" [=azalea]; it is with which it was it was fenced; besides, there was cane with which it was fenced what is referred to as patskha.
10.3	თაურეშე გიიმიყენებუდ მუჭო სამზარეულონ თეშ დო ნაწილს იყენენდეეს საცხოვრისო.	A part of it was used as a kitchen and another part was used for living.
10.4	თექ, ღამისთევას ხოჲო თექ აკეთენდეეს.	Thereby people slept.
10.5	სოურშაახ, ათეშ უკუი მაჲართ განვითარებაქ დო მიდართ ჯარგვაიშაა.	It was then developed into "jargvali."
10.6	ანუ ჯარგვაი ნიშნენს რგვაი ჯაჲეფიშე, მორეფშე კეთებუი გადაჯვარედინებულო აშენებულ საცხოვრისის.	Well, jargvali refers to a dwelling built of round trees, logs which are crossed.
10.7	ეთექ ორდუ უკუი... შემდგომი განვითარება ათენა რე რა მარგაჲეფიში.	That was afterwards... Its later development was up to Megrelians.
10.8	ათეშ უკუი, ჯარგვაჲიშ უკუჲ გინიპიით ოდაშა, ნამუსიც უფრო დიდი საცხოვრისიდ.	After that, after, jargvali, we transfered to "oda" which was a larger dwelling facility.
10.9	სოდეც სამზარეულო თექი დუუ, საცხოვრისი დუუ, სტუმარიშ მიოღებელი ადგილი დუუ.	Whereby there was a kitchen, a dwelling area, a reception place for guests.
10.10	ბუხარი ორდუ თიჯგუა ნამუსუც, ოთხოთახიანიდ თე ოდა ძირითადო, თე ოთხ ოთახის ართ ბუხარშეე გათბობა მუთმოხვადუდუ.	A fireplace was such that it heated the four rooms from all sides.
10.11	ოთხოჲო ოთახუს ართი ცენტრალური გაყვანილობათ მუთმოხვადუდუ დო თექ იკეთებუუდ ოჭკომაჲი.	The four rooms were heated through a single connection, and thereby meals were cooked.
10.12	თექ მითმიღენდეეს სტუმარს დო ათეჯგუა მოკლე ინფორმაცია.	Guests were received there, and this is brief information.
11	- დო ოჭკომაარს მუჭო აკეთენდეეს, აი სო აკეთენდეეს უფრო სწორად ჯვეშოო, მუ ავეჯიი ან მუ ინა უღუდეეს, ჭურჭლეულობა?	And, how meals were cooked? More exactly, where were meals cooked in the past? What furniture or what crockery did they have?
12.1	- პირვეჲ ქოვთქუათნჷ, პირვეჲ ორდუ ფაცხას იკეთებუუდ.	As for the earlier period, initially meals were cooked in a patskha.
12.2	ამდღარ დღაშახ ხოჲო მოღაირიე თე, თე ნაგებობაა, ნამუც ფაცხა ორდუუ ჭინით ღობიჲი, თექ იკეთებუუდ შკაშ დაჩხეერს, ანუ ნაჭასჷ, გიჲაბუნუანდეეს კარდიილა.	This facility has reached our days which was tangled with canes. Meals were cooked in it on an open hearth, a pot was fixed on a hanging chain.
12.3	ანუ კარდიჲაშ უკუულ ორდ ხოჲო ანუ შხვადოშხვა ჭურჭეეჲს იყენენდეეს, ათაშ ტაშტიშ, ანუ ესეთი, მუჯოხო ათეჯგუა მუდგარენ რე, ნამუსუც ჯოხოო... დამავიწყდა...	Well, after a pot, there were various crockery which they used; well, there was a basin, or something like that which was called... I forgot it...
13	- ანუ მუ ავეჯ, მუ ავეჯ ვაარ, მუ ინა უღუდეეს, სამზარეულოს მუ უღუდეეს, მუ ჭურჭლეულობა?	Well, what furniture, not furniture, what crockery did they have at a kitchen?
14.1	- ანუ სამზარეულოს ორდუუ ნისორიი, ორდუუ კოტოეეფ, სოდეც ლებიას ხაშუუნდეეს ათაში, ხაარჩოს აკეთენდეეს.	At a kitchen, there were a flat wooden bowl, pots in which beans were boiled, kharcho was cooked.
14.2	ძირითადი გამოყენება ორდუ დიხაშეე კეთებუჲი ჭურჭეეიშ.	They mostly used clay crockery.
14.3	უკუჲი გინუირიიდ ჯაშაა.	Later, they turned to wooden ones.
14.4	ჯაშ კიზეფიით მუთმოხვადუდუუ ჩვეულებრივო ოჭკომაჲიშ კიზით დო ჯაშიი ჭურჭელიი.	They ate with wooden spoons, commonly, with a spoon and wooden crockery.
14.5	თავდაპირველო გეპჭოფათ ორდ სტოიშ გამოყენება ტაბაკიი, სოდეც პირდაპირ გითმიგაფუუდ, ვაარდ სენეფი დო თეჯგუა მუდგარენ ჭურჭეი თიმ..., თიმდროს პირდაპირ გითმიგაფუუდ ღუმუუ, შესკელებულ ღუმუუ.	Initially, there was a low table on which hominy was placed directly, there were no plates and similar crockery; in those times, hominy, slightly thickened hominy was directly laid on it.
14.6	ასე თი ღუმუ შკაას იფაჩუუდ დო თექ ეშმაბუუნდეეს ლებიაას.	Well, hominy was spread and beans were poured into it.
14.7	ასევე თექ ფუჩხოჲია იკეთებუდუუ ტაბაკიის.	Besides, crumbled cheese was also added to hominy.
14.8	ელარჯის ხოჲო თექ გითმიგაფუუდ.	Elarji was also laid there.
14.9	დო ათე ჭიჭე ტაბააკ, სოდგაეენ ოთხონეჩ სანტიმეტრიანიდ დო ჟარნეჩ სანტი განი უღუუდ ფერიი, სიმაღლე დაბაჲაას, კვეჲეეფს დითმოდოხოდუდეეს დო თენა ოჯახიშ წევრეფ, ბაღანეფს, თენეფს თაქ ქინკახუნუანდეეს.	A low table was eighty centimeters long and forty centimeters wide, it was low, "jorko"s [=low chairs carved from a tree trunk], and family members, children were seated on them.
14.10	თენა ორდ ძირითადი პირვეჲ საწყისი ეტაპიი ოჭკომაიშ ჭკომუაშიი, ქოვთქუათჷნ.	That was an initial stage in dining, so to say.
15	- უკუი სო ჭკომუნდეეს ოჭკომარს?	Where did they dine later?
16.1	- უკიი გიინიეეს ჯარგვაჲშაა.	Later, they transfered to a jargvali.
16.2	ანუ ათააშ გეევჭოფაათ, ჯარგვაჲის უფრო დახვეწიი რდუ ფაცხაშეე.	Well, so to say, a jargvali was more refined than a patskha.
16.3	ჯარგვაჲ ხოჲო ანალოგიურო შკააშ დაჩხიირიდჷ ჯარგვაჲიის.	Similarly to a patskha, there was an open hearth in a jargvali.
16.4	ანუ შკაშ დაჩხირქ უცვლელო გიინირთუ.	This is to say that an open hearth stayed un affected.
16.5	ქუდოსქიიდ ნაჭააქ.	A hanging chain was preserved.
16.6	თე შკაშ დაჩხიირს ჟიდოო უკუმეშის უძახუდეეს დო მიკმაბუნუანდეს ჸვაჲს ოხომუანდეეს, ხორცის ოხომუანდეეს, ნამუსუც ზოთონს ჩვეულებრივო ოჭკომაჲე გიმიყენებუდუუ.	An area above the open hearth was referred to as a smoking outlet, and thereby cheese was hung for drying and smoking; meat was smoked which was commonly used as a food in winter.
16.7	სიტყვაშე კვატიას დოვიინდესჷნ, კვატიაშ სკირაფაა მუთმოხვადუუდუ თექ.	For instance, when a duck was slaughtered, it was smoked there.
16.8	ღეჯიშ შხაშხის მიიკმაბუნუანდეეს, ქირსეს დიივიჲჸუუდ ღეჯინი, დინაწევრებუუდ თენა, დიჯიმოჲუუდ დო კუმამეგამიი ხორცის ჩვეულებრივ იყენენდეს საკვებო მარგაჲეფი.	Pork ham was hung there for smoking; when a pig was slaughtered at Christmas, it was divided, salted, and Megrelians commonly used smoked meat as a food.
17	- ცხოველები სო ჸუნდეეს?	Where did they keep their livestock?
18.1	- ცხოველეფ ჸუნდეს ჩვეულებრივ, ინა ორდ საცხოვრისი.	Livestock were kept in their common stalls.
18.2	თინა ხოჲო დჷ ცხოველეფიიშ, ოჩხოუჲეს უძახუთ ჩქინ კუთხუუს, სოდე ჯააშ თოჲირი იშეე, ჯაშე გიიშმათოჲინდეეს ფიცარეეფს დო თექ ორთჷდეს.	A facility for livestock stood separately; we call it a cowshed in our area which was made of carved wooden boards.
18.3	ოჩხოუჲეს ხოჲო დაჩხირს ურზანდეს ზოთონს.	A fire was also set in a cowshed in winter.
18.4	ჯგირ დიდ ზოთონჯეეფიდ ადრენ, დაჩხეერს ოტიბაფაჲოო.	In the past, there were long winters, and a fire was set for warming.
18.5	ჩვეულებრივო ჭერიი ჭაათ, ვარდა თივათ გითმიიჭერუუდუ.	A ceiling was covered either with maize husks or with hay.
18.6	ძირითად თექიდ ოჩხოუჲეეშ საქონეეფიშ საცხოვრისი.	That was the stalls for livestock.
18.7	ორდჷ ათეჯგუა პერიოდ ხოჲო ოჩხოუჲე დო ადამიანეფიშ საცხოვრისი გვერდიგვერდ ორდუუ.	There was a period when a cowshed and a human dwelling were side by side.
18.8	ორდჷ თიჯგუა პერდიოდი, ნამუსუთ ჟიდონ სართუჲ დო თუდონ სართუჲ გაყოფიიდ დო თუდო ჩხოუეფიიდ დო ჟიდო ადამიანეფ ცხოვრენდეეს.	There was a period that an upper storey and a lower storey were divided, and cows lived in the lower storey and humans in the upper storey.
18.9	ათეჯგუა მუდგაენ პერიოდეფს ორდ რა, რამდენიმე საუკუნეეფიშ განსახვავებით.	There were such periods in various centuries.
19	- დო შხვა ფრინვეეფ ან შხვა საქონეეჲ სო ჸუნდეეს?	And, where did they keep poultry and other domestic animals?
20.1	- ანუ ოქოთომე ორდუ, თენა ხოჲო ცალცალკედ გაყოფიჲი.	Well, there was a hen-house; it too stood separately.
20.2	ადრე ჯაას გიჲმადოხოდუდეეს ქოთომეფიი.	In the past, hens sat onto trees.
20.3	ამდღა ხოჲო რე თენა მუჲირ თეე, ალბათ ქოთომეენს ხოჲო თე ტრადიციას ვაარღვენა, ამდღა ხოჲო რე რამოდენიმე ჯააშ სახეობა, სოდე ჯაშა ეშმუუნა დო სერს თექ ოთანუანა.	This tradition has reached our days; hens seem to maintain the tradition; there still are some trees which they get on and sleep.
21	- მა მოკო ასე ოდაშეე ქიივჩიათ, აი მუდროს ოდაშა გეგნორთეეს მარგაჲეფქ, თექ მუჭო ცხოვრენდეეს, მუ ავეეჯ უღუდეეს ან მუ ჭურჭლეულობა?	Now, I'd like to talk about an oda. When Megrelians transfered to an oda, how did they live? What furniture and what crockery did they have?
22.1	- ოდა უფრო კომფორტუჲი საცხოვრებეჲი ორეე.	An oda is a more comfortable dwelling place.
22.2	ამდღა ხოჲო გიიმიყენებუუ თე საცხოვრებეი.	It is still used in our days.
22.3	ორდ შემოსასვლეი, სოდეც მინმიიშ სტუმარი.	There was an entrance where a visitor entered.
22.4	ჭიჭე კარიიდ დო სოდეც შეუებუდ მიკაქუნაჲიშ მიკაბუნაფაჲი, ორდჷ, კუჩხიმადვალარიშ დადვალაარ დო მათირაჲს ადგირს შეუჲებუდეეს მიაწოდესკო სტუუმარსჷნ.	There was a small door where s/he could hang one's clothes, there was a place for putting one's shoes, and thereby a visitor could be given garments to change.
22.5	შემოსასვლეჲი ორდჷ ზალა, მუსუც უძახუუთუ, სასტუმარო ოთახი, სოდეც ბუხარიი დჷ დო ბუხაარსწკუმა სტოჲი კრუგის დგუდუ, რგვაჲი სტოჲი დო სტუმარს თექ მითმიღეენდეს.	An entrance was a hall, as we refer to a living room, where there was a fireplace, and, around the fireplace, there was a table, and this is where a visitor was received.
22.6	ანუ ორდ გაყოფიი თე ოდააშ ჟირ ოთაახ.	Well, two rooms of an oda were divided.
22.7	ართიდ სასტუმარო ოთახ, მაჟია ორდუ კუხნაა, მუსუც უძახუთუნ, ოჭკომაჲიშ ოკეთებეჲი, სოდეცჷთჷ დიასახლისი თექ ოჭკომაეეფს უმოკლეეს შარაათ მითმიღაანდ სტუმარშაა.	One of them was a living room, and another was a kitchen, as it is referred to, where meals were cooked, and from where a hostess delivered meals to a visitor through the shortest way.
23	- დო ან მუ ჭურჭლეულობა უღუდეეს თიმდროს, ანუ ის სო ამზადენდეეს, ოჭკომაარს, მუჭო ამზადენდეეს?	And, what crockery did they have in those times? Where did they cook? How did they cook?
24.1	- ოჭკომაჲიშ მზადებაა ბუხარს მუთმოხვადუდუუ.	They used a fireplace for cooking.
24.2	უკვე მიშუჲირი დუ, ამდღა ხოჲო რე დიხაშეე კეთებუჲი კოტოეფიი რე.	In that period, there already were and we still have earthenware pots.
24.3	უკუჲი რა თქმა უნდა, უკუჲი მეტაალქ მიიშეჲუ მარა ადრე, ადრე საუკუნეეფს ორდ ჩვეულებრივ ძირითადი ჭურჭეჲ ორდუ თიხა.	Later, of course metal, was introduced but in earlier centuries the common crockery was made of clay.
24.4	თიხაშე კეთებუჲი ჭურჭეჲს იყენებუდეეს კირზიშე დოჭყაფიი, კოტოეფშეე დო იფრეი ძირითადი ჭურჭეელ თაშიდ.	Starting from spoons to pots, all the crockery used was made of clay, and thus was main crockery.
25	- დო თექ ანუ მაგაჲითო თქვა თქვიით, ანუ სო ჯანჷდეეს მაგაჲითო თე ხალხიი, მით თე ოჯახიის ცხოვრეენდ?	And, what you described, an oda, where did family members sleep in it?
26	- ოდა, ოდაას ჩვეულებრივო ოთხ, ძირითაად ოდა რე ოთხ ოთახშა გაყოფიჲი: ართ რე ჭიჭე ოთაახი, კუხნაა, ართ რე სტუმარიშ მიოღებეჲ დო ჟირ ოთაახ რე, სოდეც ჩი დო ქომონჯ ჯანუუდ დო მაოთხა ოთაახ რე, სოდეც ბაღანეფიი ისვანჯუდეესჷნ.	Oda, normally there are four rooms in an oda; mostly, an oda is divided into four rooms: one is a small room, a kitchen, one is for receiving visitors, and there are two more rooms, where a wife and husband live, and a fourth room where children slept.
1	- ჯგიირ, აი ჯვეშო მაგაჲითო ხალხიის მუჭომ დამოკიდებულება უღუუდ ართიანწკჷმაა ან მუჭომ ურთიერთობა უღუდეეს ჯვეეშ ხალხიის ართიანწკჷმაა?	All right, well, in the past, what were people's attitudes to each other?
2.1	- მა მუჭო მიჩქუუნ, ჩქინდე უჩაშეფშეე წინა გინოჩამაათ, უფრო მეტ ჸოროფა უღუუდეს ართმაჟიაწკმა, უფრო მეტ ჯგირ დამოკილებაად სტუმარ... სტუმარიიშ მუჲაშოოთ.	As far as I know from what was told by elder ones, people had more love to each other, a better attitude to a guest, when a guest visited them.
2.2	სტუმარ მუდროს ქიმიიშუნ, პირვეეჲ აიჯგუა წესი ორდ ნამდგა, სოიშაახ ოსური ადამიანი ოჭკომაჲიშ კეთებას დიჭყანდჷნ თიშაახ, ტაბაკის ქიგჲადვანდეეს ოტკაას, თხიირსჷ, ჯანჯუხაას, წინასამზადისი ორდუ სტუმარიშ მიღებაშ, ნამდა რამოდენიმე რუმკა ოტკაას გეეშუნდეს დო უკუჲ გინიჲენდეეს ჩვეულებრივ მარგაჲური კერძეფიშა.	When a guest visited someone, there was an initial custom that, before a woman began cooking, vodka, hazelnuts, churchkhela [=string of walnuts/hazelnuts/raisins etc. dipped into thickened boiled grape-juice] were served on a low table. That was a preliminary stage in treating a guest that they drank some glasses of vodka and then turned to common Megrelian meals.
2.3	ოდო მუდროსჷც ოსური ადამიანი მზათიდ ოჭკომაჲიშოთჷ, თიმდროს უკვე სასტუმროშა გინიჲენდეეს დო თექ სადილენდეს.	And, when a woman was done with cooking, they moved to a living room and dined there.
3	- დო ან მუს აკეთეენდ მარგაჲ ოსუურ, თუნდაც ჯვეშოო, მუშ სტუმარიშოთ ოჭკომაჲო; მუს უკეთენდ სტუმაარს?	What did a Megrelian woman cook for a guest in the past?
4.1	- მარგაჲეფი პირვეჲი ართ ართი ჯგირი კერძი, ოჭკომაი რე, რა თქმა უნდა, თეშ უმუშო ვათმოხვადუუ სუფრაშ გონწყუაჲა, ღუმუუ.	One of the best meals of Megrelians is hominy without which, of course, no table was laid.
4.2	თაშ რე ელარჯიი, ხარჩოო.	As well as elarji, kharcho.
4.3	ნებისმიერი მუჲირი სტუმარიწკუმა იკეთებუუდ ხარჩო, ელარჯიი, გებჟალია.	Kharcho, elarji and gebzhalia were cooked for any guest.
4.4	თენა ჩვეულებრივ ყოველდღიურობასიდ კერძეფ, თე კერძეფი, ნამუსუთ გიიმიყენებუუდუ ძირითადი სამარგაჲოს.	These were the meals commonly cooked on a daily basis; these were the meals cooked commonly in Samegrelo.
4.5	სამარგალოს ორდ ღუმუშ ღუმუ მცენარე თეჯგუაა, ნამუსუთ სოიშაახ სიმიინდ მიშეეშ მავითოშკვითა მავითაამშვა საუკუნეშაახჷნ, მთეი დასავლეთ საქორთუჲო, მთეი კოლხეთი იკვებებუდ ღუმუშ ღუმუთ.	There was foxtail millet in Samegrelo, such a plant which, before maize was introduced in the sixteenth, seventheenth, was used for food by entire western Georgia, Colchis; that was foxtail millet.
4.6	დო ორდ ჩხვერიი, თეჯგუაა რე, ნამუთ ჭკიდიშ ჭკიდ ხოჲო რე, ნამუსუთ ღუმუშ ღუმუუს ჩამუურს ქინაარღვანდეეს, თექ დო... მუჭო ქვინჯეენ თეში მოთმოხვადჷდ თეშ კაკუაა.	And there was millet; there is such a plant; there is also millet-bread; foxtail millet was dropped into a threshing board and it was pounded as in a pestle.
4.7	დო ათეშ უკუი გასუფთებუჲს დობაჲნდეეს დო თეშ უკუი მუთმოხვადუდ, ჩვეულებრივო იხარშებუუდ დო ათე ჩხვერიიშ ქვირს ქინმაზაანდეეს ჟიდო, ღუმუს.	Afterwards, the cleaned millet was winnowed, and it was boiled, and foxtail millet was rubbed into it.
5	- ანუ ჩხვერიდჷ მცენარე ხოო, ნამუშე ჭკიის ხოჲო აკეთენდეეს, მუჭო თქვა თქვიით...	That is, millet is a plant of which a cornbread was also baked, as you said.
6.1	- ჩხვეერ ხოჲო დჷ მცენარეე, ნამუსუთ ამდღა მუჭო ჩქი სიმინდიშ ქვირს იბყენენთ, თეშ.	Millet was a plant which was used in the same way as we presently use maize flour.
6.2	თეში გიიმიყენენდეეს თე ჩხვერიშ ქვიირს, ჩვეულებრივო დო ჭკიის ხოჲო თიშე აკეთენდეეს.	So was used millet flour, in an ordinary way, and cornbread was baked of it.
7	- ანუ თის ხოჲო ქჷნდეესო თუ კაკ...	Well, was it pounded or ground?
8.1	- თის ქუუნ... მუდროსთ ოქუაჲი ვაარდ ხეეშ წისქვიინი, იკაკუუდ დო თიშე იმიიყენებუუდ.	It was ground. When there was no handmill, it was pounded, and was used for that.
8.2	უკუი მაჲართუუ, შემდგომ ეტაპ ორდ, ნამუსუთ ხეეს წისკვიჲო სკიბუს უძახუნაა დო თი სკიბუშეე იქუაფუდუუ დო თეს ჩვეულებრივო ჭკიდო იყენენდეეს ანუ ქვიირს ღუმუშოთ მიშმაზაანდეს დო თააშ.	Then there came the next stage when there was a "skibu" [=a millstone], and it was pounded in the millstone, and it was commonly used to bale cornbread, that is, flour for hominy, it was rubbed into and so.
9	- აი ჯვეშო, მაგაჲითო, მუ წესეფ უღუდეეს, გარდა ის... ართ წეეს ქოთქვიით თქვაა, სტუმაარს მუჭო დუთმოხვადუდეეს ხოო, სოიშაახ სუფრას უკეთენდესჷ, თიშ გარდა ხოჲო რდუო მუთუნ წესეეფ, თუნდაც აი მარგაჲეეფს უღუდეეს?	Well, in the past, for example, what were the customs apart from... You mentioned a custom how a guest was received before a table was laid. Well, besides were there other customs practiced by Megrelians?
10.1	- ართ ართი განსაკუთრებუჲ წესიი თინად ნამდგაა, სტუმარ ქუმიიშ ოჯახშაან, ბაღანეფ დო სტუმარს შორის ორდ დიდ განსხვავებაა.	One of the particular things was that, when a guest visited a family, there was a big difference between children and a guest.
10.2	ანუ გაყოფა მუთმოხვადუდ, თიგურშენ, ნამდგა უჩაშ თაობა დო ბაღანეფს ართმაჟიაწკჷმა ართ სტოჲს ვენკმახუნუანდეეს.	That is, they were separated because an older generation and children were not seated together at one table.
10.3	ბაღანეფშოთ ორდ ცალკე ჭიჭე ტაბაკიი, სოდეც ოკო ბაღანეფ, პირვეჲი რიგის ბაღანეეფს ქოჩანდეს ოჭკომაჲის დო უკუი ქუნკმუდოხოდუდეეს სტოჲის.	For children, there was a small low table where children were seated, and, first of all, children were fed, and afterwards they sat down at the table.
10.4	ანუ თეჯგუად ნამდგა ჭიჭე ჩქიჩქუეფს ოკო ოჭკომესკო ოჭკომაჲი დო უკუჲ მიიღენდეს უჩაშ თაობა.	Well, so was that little children had to eat, and an older generation would do afterwards.
10.5	ჸანად ძირითად განსხვავება.	That was the main distinction.
10.6	პატივისცემა უღუუდეს სტუმარიიშ მიმართ ნამდგა, შოჲირ ქოორდ სიტყვაზე, ჭვიმაჲიან ამინდ, ჭვიმა ამინდ ქოორდჷდა, მიკაქუნაჲს გამა... მათირაჲიის ქიმაჩაანდეეს, გუსკირუანდეეს, გუწიმინდაანდეეს.	They were respectful to a guest so that, if a guest was wet, there was a rainy weather, if there was a rainy weather, hosts helped one change clothes, gave another clothes, dried and cleaned the wet ones.
10.7	შორ შარააშ მაუჲარ სტუმარს ჸუდეს მასვანჯუანდეეს, კებურსჷწკჷმა ახლოოს, ნამდგა ტიბაას ქოორდკოო.	A guest, going far away, was left at their home to have a rest, was seated by a keria to be warm there.
11	- კებური მუი რდ, იგივე...?	What was "keria", same as?
12.1	- ანუ კებური ორდ შკააშ დაჩხირიი, სოდეც ანუ სოდეც ძირითად გათბობა მუთმოხვადუდ, სიტიბაას სოურშე ღებუჲენდეეს.	A keria was an open hearth whereby humans were warmed, from where they received warth.
12.2	ვარდა იგივე ბუხარი, ბუხარი უკუჲე მიშუირიე, ძირითად პირვეჲო ორდ შკააშ დაჩხიირ ოდო ნაჭაა.	That is, same as a fireplace; a fireplace was introduced later; initially there was an open hearth and a hanging chain.
12.3	ნაჭაათ, შკაშ დააჩხირს იტიბუანდეეს კრუგიის.	People sat around the hearth and got warmed.
13	- თქვან აზრით, მურე მარგაჲეფიიშ არძაშეე საინტერესო ან არძაშე მნიშვნელოვან ტრადიცია?	What in your opinion is Megrelians' most interesting and most significant tradition?
14.1	- ხოჲო დო ხოჲო ქოოვთქუაან, მარგაჲურ, მარგაეფიშ ტრადიციად სტუმარიიშ მუჲა ოჯახშაა.	What I will say again and again is that Megrelians' tradition was to host a guest.
14.2	განსაკუთრებუჲი ყურადღება ექცეუ სტუმაარს, თიშ მოზოჯუაას დო უკუჲი თიშ ულაას დო გაცილებაას.	A particular attention was paid to a guest, his arrival and then departure and seeing off.
14.3	ანუ თიში მუჭოო კმაყოფილი იჸუაფუუ სტუმარინი, თიშ მიხედვით ოჯაახ რეე.	That is, how satisfied a guest would be is something according which a family is valued.
14.4	ანუ სიამაყე რე ართ ართი ჩქინიი სტუმარიიშ მოზოჯუა ოჯახშაა დო მრავალფეროვნე სუფრა მიღუნაა.	So, our pride is that our family is visited by a guest and that we have a diverse table.
14.5	კერძეფი იკეთებუუ, ანუ სამზარეულოო, სოდეც სხვადოშხვა სახეობააშ ოჭკომაჲეფი იმზადებუუ ჩქინ მარგაჲური კუხნაას.	Meals are cooked in a kitchen, various meals are cooked in a Megrelian "kukhna".
14.6	თენა ვარე მარგალური სიტყვა, ხო?	This is not a Megrelian word, is it?
15	- მუ?	What?
16	- კუხნა	Kukhna.
17	- კუხნა- ვარ; რუსულ სიიტყვა რე.	Not kukhna; it is a Russian word.
18	- რუსულ სიტყვაე; მარგაჲურ სიტყვა?	It is a Russian word; what is it in Megrelian?
19.1	- სამზარეულო შემიჲებუნა გიმიბრინუათჷ ქორთუჲ.	We may use "samzareulo", the Georgian word for a kitchen.
19.2	ჯგიირ, ანუ თქვა თქვიით მუჭომ კმაყოფიიენია სტუმარია დო მუჭო შიებეე შეამჩნიე კმაყოფიიე თუ ვაარ, მუ მუთმოხვადჷდ აი კუთხიით ხო ვაიჩქნაა?	All right. So you said how a guest was satisfied; how can you notice whether one is satisfied or not? Do you know what happened with this respect?
20.1	- პირვეელ სტუმაარ ქიმიიშუ ოჯახშაან, კმაყოფილება ართ ართი ორდუ ოჯახიშ ოსურ ადამიანიიშ ქცეევა, მუჭო მიქცეუდუ, მუჭომ ყურადღებაას გიიმირჩქინანდ მუჲირ სტუმარეფიშ მიმართჷ დო მუჭომ ოჭკომაჲეეფს გააკეთეენს სიტყვაშეე.	The first sign was that, when a guest visited a family, one of the signs of satisfaction was how a woman behaved, how she paid attention to guests and what kind of meals she cooked.
20.2	ქომოჲკოჩი, რა თქმა უნდა, ღვინიით უმასპინძლებუდუუ.	A man, of course, treated a guest to wine.
20.3	მუუდროს ვარდუუო შკაა სუფრაშა ქიმიიშესჷ, პირვეჲ რიგის ორდ ეჯგუა ნამდგაა, სტუმარ მუდროოს ბირაას ქიდიიჭყანდჷ სიტყვაშაა.	When they reached a middle of the banquet, there was a primary rule, when a guest started singing.
20.4	უკუჲ ართ ართი კმაყოფილებად ოჯახიშ მიმაართ, ნამდგაა ორდუ გურკმაყოფიი პატივიცემაათ გამოხატუჲი მუთ ორდ სუფრაას.	Another satisfaction to a hosting family was how a guest expressed his satisfaction and respect to what was served at the table.
20.5	შურ, გურს, მუჭო თაშ ოძირანდეეს მაარგაეეფ, სტუმართმოყვარეობაშიის.	As such, Megrelians demonstrated their heart and soul in hospitality.
1.1	წანეფი რე ბგორუნდი ღუმუშ ღუმუს, ნამუსუც სოდგარენ რუო წანა ქუმუოკორინეე თეეს.	For years, I looked for foxtail millet, which took me about eight years.
1.2	ჩქიმ ართ ართ მეგობარქ ზუგდიდის საჩუქარო ქუმომიღ თე ღუმუშ ღუმუ, ნამუსუთ მა ჭიჭენობაშე ირო მარჩქიჲედ ბებიშე, უჩაშ თაობაშე, ნამდგა თენა ორდ განსაკუთრებუჲ, თეშე იმზადებუუდ განსაკუთრებუჲ კერძი დო ნამუც ვაარდუ, ჩქინ კუნთხუს.	One of my friends from Zugdidi presented me with foxtail millet about which I had heard from my grandmother, from the older generation since my childhood that is was particular, that it was used to cook a special meal not found in our province.
1.3	ვაარე ამდღა ხოჲო.
1.4	ჩქიმოთ თენა რე ართ ართ განსხვავებული, განმასხვავებეჲ შხვა ისტორიეფშე, ნამდგა ჩქიმ მიზანი რდ გავავრცელიკონ თელ სამარგალოსჷნი, ღუმუშ ღუმუ დო ჭკიდი, ანუ ჩხვეერი, ჩხვერიშ თასი.	For me, this is one of the special ones, different from other stories, that my aim was to spread foxtail millet and seeds of millet all over Samegrelo.
1.5	თენა დოფთასი დო ამღარშე უკვე მასმა წანა რე სუმოშ კოს საჩუქარო გეგნოფჩი არძას თენა, თეშ თასი დო ქუმოხვადას ოკო სამარგალოს ათე კულტურაშ აღორძინებაქ.	I sowed tham, and, for the three years, I have given it to three hundred individuals, as a gift to all of them; I mean the seeds; and the culture should revive in Samegrelo.
2	- აი თქვა ახსენიით ღუმუშ ღუუმ, ნამშეე საკმაოდ ბრეი ინფორმაცია მომაწოდიით, მარა აი, ზოგადო მუ გეეგით, აი მუ ინფორმაცია მიძიით თე ღუმუშ ღუმუშეე დო მუშენ დეინტერესით თე ღუმუშ ღუმუჲ კულტურაა ხოჲო გიღჷდესკო ჸუდეეს, ასე ხოჲო გიღჷნაა ხოო?	Well, you mentioned foxtail millet about which you provided plenty of informtion, but what did you learn, what information did you retrieve about and why did you get interested in the culture of foxtail millet? Did you have it at home? You still have, don't you?
3.1	- ღუმუშ ღუმუუ უფრო გეეფჭოფაათ ეგზოტიკური ოჭკომაი რე.	As for foxtail millet, it is more an exotic food.
3.2	ძაან შრომატევადიე თეეშ მოჸონაფაა, თასუაშეე ხაშუაშაახ, ანუ ბრეჲ პროცესეეფ ოკო დო ბრეჲ შრომა ოკო.	Its cultivation is a very labor-consuming process, from sowing till boiling, that is to say, it needs many processes and much labor.
4	- დო მუდროოს იჭყაფუუ თასუა?	And, when is it sown?
5.1	- ანუ თასუა იჭყაფუუ აპრიჲიშ თუთაას დო არგუსოჲ თუთააჲ ბოჲოშოთ თინა ეიჭოფე ოკო დო გეეჭკირეე ოკო.	Well, sowing starts in April, and, by the end of August, you can pick it and you have to cut it.
5.2	ორდ ჯვეშო თეჯგუა სადგინელს უძახუდეეს, სოდეც ღია, ფინუურო გერთვიი ჸუდეეს, თის დოჭაა..., დოოკირუნდეეს ოდო თექ ჟიდოო მიკმიბუნუაფუუდუ.	In the past, there was something called "sadgamuri", in which, in an open wooden cottage, they were tied together and hung there.
5.3	თექ მუთმოხვადუუდ თეშ სკირაფაა.	It was dried there.
5.4	გოსკირუდ თენან თიშ უკუჲ... თენა შიჲებე შეევადარათ ასე მიდგაას ვაუჩქუ, იგივე ქინძიშ თასიჯგუარიე, თიშ მაშხვაჲე თეეშ კაკაჲეფიი, თიშ უკუჲ მუთმოხვადუუდ თეშ კუჩხით ჭაბაკუაა, სტორი ადგიჲს.	After it was dried Ithis may be compared, for those who does not know, with coriander seeds, as thick as them), afther that they were rammed by one's feet on a flat ground.
5.5	ვარდა მუდგაენს ქიგიორჩაანდეეს დო ქიიგიოღვანდეეს დო კუჩხიით დოჭაბაკანდეეს.	Or something was laid and they were dropped on it and they were rammed with one's feet.
5.6	თეშე უკუჲ, თე გიიშაღაჲირ კაკაჲეფშე, ორდ აჲჯგუა მუდგაენი, ჩაამურ ჯოხო მარგაჲუროო, თი ჩაამურს ქინააღვანდეესჷ თე ღუმუუს.	Afterwards, the seeds were dropped in something called "Chamuri" [=a threshing board] in Megrelian, foxtail millet was put on that threshing board..
5.7	ართ ართიი პერიოდი ორდ თე ღუმუში კაკუა ორდ ონჯღორეე.	There was a period that pounging foxtail millet was a shame.
5.8	დადიანეფს უღუდეს თეჯგუა ტრადიცია ნამდგა, დასჯიჲ გლეხიი მუთუნს ქუდაშეენდუ, ვარდა მუდგაენ ვაგინეედ ოგაფურიი, ორდ თიმდროს მუდგარენეფიიშ გაფაა, ოგაფაჲ ვაგინედეესჷნ, დასაჯენდეეს გლეხიის.	The Dadiani had such a tradition that if a punished peasant committed anything or failed to pay something, failed to pay taxes, a peasant was punished.
5.9	ჩხანას ქეგიორინუანდეეს სუმ გლეხის ართოო.	Three peasants were placed to gether under the sun.
5.10	ათეჯგუა მუდგარენ, ჯაშეე იკეთებუუდ თეში ოკაკაჲ, მთეჲ დღააშ განმავლობაას თეს ოჩახვაფუანდეეს.	There was it made of wood, a pestle for it; they were made shake it all day long.
5.11	ანუ ართ ართ სასჯეელ ორდ თენა გლეხშოოთ, დასჯიჲ გლეხშოთ ოდო ონჯღორეთ მიოჩქუდეეს ნამდგა, ღუმუშ მაკაკაჲი ხალხია დო თაშ.	This is to say that it was one of the punishments for a peasant, for a punished peasant, and people who pounded foxtail millet were ashamed, and so on.
5.12	უკუჲ ჩვეულებრივო ძირითად თენა ორდ ოსურეფიიშ საქმე, ოსურეფ აკეთენდეეს თეს, დილმაჩახვანდეეს ჩაამურს, თეურეშე…	Then, normally it was women's job; women did it, shaked the threshing board.
6	- ანუ კოჩიშოთი დუო ონჯღორე?	So, was it shameful for a man?
7.1	- კოოჩშოთ ორდუ ონჯღორეე, თიგურშენ ნამდგა, სი მუდგარენ დაშებუჲ გაფუუდ დო სი ქჷდაშეენ, ესე იგი ნამდგა ამდღა თენა დასჯილიდი.	It was shameful for a man because it implied that you had committed something and, therefore, that was why you were punished then.
7.2	ამდღა ათეს გუგოკეთებაფუანდ დადიანეფი, თენა ათაშ ორდ ისტორიაშე გადმოცემაათ.	The Dadiani made you do that then. This is what history has brought to us.
7.3	ქიიჭანუანდეეს, ჩხანას ქიგიორინუანდეეს სუმ კოოს ოდო კრუგის ქუგუდირთუდეეს დიიდი ქვინჯეშ ქუაცაე კეთებუიიდჷ დო გირძე ტაარ უღუდ თეში დო ოკაკაფუენდეეს თექ.	They summoned three men, put them under the sun, all of them standing around the threshing board, it had a long stone handle, and they were made pound it.
7.4	ოდო აურე თეჯგუა მუდგარენი ართი ჟირი ვითოჟირი, ათჯგუა მუდგარენი რე ჭიჭე სახალისო მუდგარეენ, ნამუსუც თეს ოძახინაფუანდეს ამდღა თე გლეხეფს, ჩხანაას გერდეეს სახუმაროდ ხოჲო თე ართ ართი, გურიშ გინართუაფაჲიდ, ნამუს თეთ იყენენდესჷ.	They were made exclaim the following: one, two twelve... This is a funny thing [=verse], and the peasants were made exclaim this; they stood under the sun and used it for taking their minds of the things, for fun.
8.1	უკუჲ ჩვეულებრივო თენა ჩქიმოთ ასე განსაკუთრებუჲ დიდ შრომატევადიდჷნი დევინტერესი, ნამდგა მურდ თეფერი თეჯგუა.	Then, normally, since it was particularly labor-consuming, I got interested what was that.
8.2	ჟირხოჲო კულტურა დოვთაასი, მუჭო წეს დო რიგიდ დო მუჭო ჭარუუდ დო მუჭო გინოჩამაა გინოფჩესჷნ თეშიი.	I sowed both crops in a proper way and as it has been over by the oral tradition.
8.3	მა თვითონაც, დიხაშიი პრობლემეეფ რე ჩქინ სოფეჲს, ვარე დიდ მაშტაბიიშ დიხეფიი, მიდგაას სურვიჲი უღუუნ, მიჩუქებ დო ვაჩუქენქ, სუმოშ კოს თენა მა საჩუქარო მააფ გინოჩამიი.	There are problems with land in our village, there are not large lands; I have given it as a present and will give to those who want it. I have given it to three hundred individuals.
9.1	დო ღუმუშ ღუმუ რე არძაჲ უმოსი აი სამკურნალო თვისებებს ხოჲო შიიცვეენს, ადრე არძენდეეს ბაღანეეფს, კუჭ ნაჭლავიშ მოწესრიგებაშეენი.	Foxtail millets has the most medical properties; in the past, it was given to children to treat their digestive systems.
9.2	ძირითაად, მუჭო ფაფან თეეში არძენდეეს ბაღანეფსჷ, ვართ ხოჲო ღუმუ.	It was mostly given to children as porridge, not as hominy.
9.3	ღუმუ რე ჩვეულებრივ მცენარეს ჯოხო რაა.	Gomi is a name for an ordinary plant.
9.4	ჩქი ამდღა ვიყენენთ სიმინდიიშ ღუმუუს.	Presently, we cook maize hominy.
9.5	ენა ჲე თვითონ მცენარე ღომი ანუ ღუმუ, თეურეშეე ვაართ ქვირს მინმაზაანდეეს, ვართ მუთუნ თეში, მუჭო ფაფან თეეშ იკეთებუუდ დო ბაღანეფს არძენდეეს თეს.	Gomi, that is, "gumu", is a plant as such. They didn't flour or something to it; it was cooked as porridge, and children were fed with it.
9.6	შიჲებე მოწამვლა უღუუდ ბაღანაა, მიწამაჲუდ ვარდა მუთუნინი, რამოდენიმე დღააშ განმავლობაას თეთ იკვებებუუდ ბაღანეფიი.	Maybe, a child was poisoned, when a child was poisoned, or something, s/he ate it for several days.
9.7	დიდიშოთ ხოჲო ჩვეულებრივ მოზარდშოთ სასარგებლო რე ირფეჲინერო გენსხვავებუუ, გემოო...	Normally for adults as well
10	- მუწკუმა შიებე ჭკომეე ღუმუშ ღუმუნ?	In combination with what can it be eaten?
11	- ჩვეულებრივო შეიჲებ ნებისმიერ მარგაჲური კერძიწკუმა ართო მიირთვეე, ხარჩოწკუმა ართო, ჩვეულებრივო ელარჯის გააკეთენქ, მუჭო, მუჭო ჩვეულებრივ ჩქინ ტრადიცია რე, თეშ შიებე გმოყენებაა.	Normally, you can have it with any Megrelian meal, with kharcho; elarji is normally cooked; it can be used as it normally happens in our tradition.
12	- აი თქვა თქვიით აპრიჲს ვორგუანქიაა ხოო	Well, you said that you plant it in April, didn't you?
13	- ფთასუნქ.	I sow it.
14	- თე თასუნქ ღუმუჲ ღუმუს, უკუი მუჭოო მიკმუჲუაანთ მაგაჲითოო გითმოხაჩქუნთოო, მუთუნს ეჲმურღვანთოო?	You sow foxtail millet; how do you look after it then? For example, do you plough it? Do you throw something onto it?
15.1	- რე ათინაა ართ ართი პლიუსი უღუ თეს ხოჲო თეჯგუა ნამდგა, თეს სასუუქ ვააკო მაგაჲითო.	It has a plus side that it doesn't need manure.
15.2	აი არჩახ გოხაჩქიდაა, პრობლემა ვაუუღ, ვაგოხაჩქიდა ხოჲო იშეენ მიიღენქ მოსავაის.	Well, if you hoe in once, it has no problem; if you don't hoe it, it'll yield in crops anyway.
15.3	მუთ მეტის ჩერთვებუუქ, მით უჯგუუშ, მით მოსავაი ხარისხიან იი.	The more you et involved, the better harvest you'll have, more quality crops.
15.4	შეიჲებუუ თეშ ხოჲო დოთასეე დო თეშ ხოჲო გეჭოფეე მოსავაჲი.	You can just sow it and just mow it.
15.5	ართ ათენა დადებით უღუუ.	This is its positive aspect.
15.6	ართ რე ხოჲო თეში თვისება საუკეთესო ნამდგა თეშ კაკაეფიი დღაას ვაწმუურს ანუ მუნტური ვაუცეენს.	It has another best quality that its grains are never spoiled, are never worm-ridden.
15.7	შეიჲებ საუკუნეეფი ქუდოდვეე, დოთასე დო გეეურს.	It can be stored for centuries, sow it and it will grow.
15.8	ანუ შხვა კულტურეფშე განსაკუთრებით, უღ ართ ართი ჯგირი დადებითი მნიშვნელობა თეეს, ღუმუშ- ღუმუს.	This is to say that, as different from other crops, foxtail millet has this particular positive property.
16	- თქვა მუჭო ამუშეენთ თე ღუმუშ ღუმუს?	How do you process foxtail millet.
17.1	- მა, ძირითადო, ჩქიმოთ თენა გადასამუშავებელი მიზან ვაარდ.	I mostly for myself; I had no aim to process it.
17.2	თენა ორდ ჩქიმ მიზაან ნამდგა, დოფთასიკო დო გუავრცეიკო ჩქინ რეგიონს დო ჩქინ ხალხიქ თენა დოთასუკოო.	My aim was to sow it and spread it in the region, to make our people sow it.
17.3	უბრაჲეთ თითონ ყოო... ირდღაას ვეენგარინე რაა.	Simply, you cannot get involved on a daily basis.
17.4	ანუ ქოფთქუათჷ, ძაან რთუი რე, შრომატევად რეე დო დროოშ საქმე რე.	So to say, it is difficult, it is labor-consuming and time-consuming.
17.5	ანუ თენა შიებე ჰობიშ მხარეთ გებჭოფათ, ვარდა შიებე ხოჲო ბიზნეს მიდგას ოინტერესუნ, ბიზნესო ჩართვას დო მოხვადაას თეში დაფასოებააქჷ, დიდ მაღაზიებს გჷმოჩამაქჷნ, თენა ხოჲო რე შესაძლებელი, მიდგას სურვილი უღუ დო შესაძლებლობა უღუ.	Well, it can become one's habby, or, it is also possible, those who are interested in business, make it a business and pack it, sell it at big shops; this is also possible for those who is interested in and can afford it.
18	- ტურისტებს მაგაჲითო ქინკმუღანთო ღუმუშ ღუმუუს, თუ?	Do you treat tourists hominy cooked of foxtail millet?
19.1	- ტურისტებშოოთ ორდ შემთხვევა რამოდენიმე, ნამუსუ მაფუნა განასინჯი.	There were several cases with tourists when we tried it.
19.2	ორდ თიჯგუა ტელევიზიეფ, ნამუსუ მუჲირინ, გუოსინჯებაფეეთ ქო დო გასინჯეეს დო რა თქმა უნდა, არძაქ კმაყოფილება გამოხატუუ, მუშენდა უცხოქ, უცხო რე დო უცხო გემოეეფ უღუუ...	There were televisions who arrived, we let them taste it and they tasted it, and, of course, all expressed their satisfaction because it is unknown and it tastes unconventionally.
20	- დო მუნერ გემო უღჷ, აი მუუშ გემო უღჷ, ასე ბოჲოს თენა ხოჲო ქომიწუათჷ?	And, how does it taste? Well, can you tell me what its taste is like at the end?
21.1	-[ ღუმუს] გემო ჩვეულ....	It has an ordinary taste.
21.2	შიებეე სინმინდიში ღუმუუს შეევედარაათ, შიებეე, მარა უფრო უფრო სასიამოვნო გემო უღუუ.	It may be compared to maize hominy, it's possible, but it tastes more plreasantly.
21.3	ოჭკომაჲო ხოჲო რეე თეჯგუა ნამდგა, ანუ ცხიმიან რე თვითონ, რე დიხაშუუნ, ელასტიკურიი ანუ ვახორხცქუუ მუჭო ელარჯიინ თეეშ.	As for eating, it is fatty, when it is boiled, it is elastic and doesn't break similarly to elarji.
21.4	სიტყვაშე, ჭიჭე ჸვაჲი ქიინგარღვინდა, უფრო უჯგუუშ რეე დო ათეჯგუა მუდგაენ განსაკუთრებუჲ თვისებეფიშ მქონე მცენარე რე, ნამუსუთ ჩქინ სამარგალოს არძას ურჩეენქ თეს, ნამდგა არძაქ დოთასასჷნ.	Say, if can afford adding some cheese, it is better, and this is a plant with such particular property that I suggest everyone in Samegrelo to sow foxtail millet.
1.1	- აი, თქვა ამზადენთ ლაარჭემს.	Well, you make this pipe.
1.2	აი, ათაქ გეძ ასე ლაარჭემი დო თეეს მუჭო აკეთენთ.	Here is a pipe; how do you make it?
1.3	აი, მუშე აკეთენთჷ დო თეს მუ... მარგაჲეფ სო მითმიოგანდეეს, მუს მითმიოგანდეეს?	Well, what is it made of? Where did Megrelians played it?
2.1	- აასე კინ თი ბოშიშ ჭყოლოფუა რე თენა.	It is still thanks to that guy, Dito.
2.2	სერგი მაკალათიაშ წიგნი ქაშამიოლ ხეშა.	I happened to get a book by Sergi Makalatia.
2.3	თექ საოცარო აფ ეჭარილ თენა დო თი წიგშე მუთ მიჩქჷნ, ათეს მახოლო ქიგეჩიებუთჷ.	He provides an amazing description of a pipe. I'll tell you what I know from the book.
3.1	ლარჭემიშ ბაზრობა ჸოფედ ხოობის.	It says that there was pipe fair in Khobi.
3.2	ოდო ათავრე მიშჷნ პიროვნება ხობშა, ბაზრობაშანჷ, მეზობელ მეზობელს ოჩინანდ, ლარჭემ ქუმომჯუმევა.	When someone from here went to the fair in Khobi, his neighbor asked him to buy a pipe for him.
3.3	ქომჸიდია დო ქუმომჯუმევა.	He asked to buy and bring it.
3.4	ათე საკრავ ვაოფედ, თენა რდჷ საქონელიში მჷკართინაფალჷ ინსტრუმენტი, ნამუთუთუ, ესე იგი, ბრუო ინა რე თენა, ჟირი, ოთხი, ამშვ, რუო.	It was not a musical instrument. It was a shepherd's pipe to summon livestock back. This is to say there are eight reed stems, two, four, six, eight.
3.5	ბრუო კალამია რე აკოსკვილჷ თენა, ათე რუო კალამიაშე.	Eight stems are tied up. It is made of tied up eight stems.
3.6	ართ ართ საკრავიე ათენა, ნამუთ წყაარს იშოლუ.	It is one of the musical instruments which is soaked in water.
3.7	წყარ ქიგიბათუ დო უკულ უღ საოცარ ხმა დო ანა ხოლო ვესვა..	Water is poured onto it, and, then, it has an amazing sound.
3.8	ათჷნა რე ლაკაციაჲ ეშვებით სკვილი, მარა თეშ ოკო რდას ოკო სკვილი, თენა ვაკოციასი დო დუდ ვეძირედასჷ ოკო.	It is connected by means of acacia thorns; however; they should be tied up so that they will not dissemble, and the top of the knot is to be visinle.
3.9	დაჭყაფუ დო დასასრულ ვეძირედას ოკო სოთინჷ.	A beginning and end of the knot should not be visible anywhere.
4.1	ათჷნა გუაკეთჷ დო ათე ზომეფ მა ხოო ლააფ ვამჩქჷდ თეჲ დო წარმოდგენა ვამღჷდ მუ დჷნ.	Dito provided me with the sizes, and this is what I made. I couldn't play it and had no idea what it was.
4.2	დო წარმოგიდგინებ, ათენა ეთი ბაღანა ბოშიქ ქუმორთ, დემურ ბიძიავა, თქუ, მუზეუმს მაფუნია ნაძირეფჷ დო წარმოიდგინ, თენა თექ თბილისშა გურაფულენდჷ დო უკულ აბარენდჷ თი პერიოდიჲ მიდურთუმუდ დო თენა არძა დუზიმუდჷ ათაშ დინახაეშე, ქუთხუუ ოდო ქუმომიღ ზომა.	Can you imagine? The child, the boy, Dito came and said: "Uncle Demuri, I have seen it at the museum". Imagine, he studied in Tbilisi and then passed exams. In that period, he went to the museum and measured all the pipes from inside; he asked the museum to allow him. And, he brought me the sizes.
4.3	გუაკეთით თენა, ენა უკვე ნაღდაას თინა რე, მუთუ რდჷნი.	I made this. It actually was a copy of the original version.
4.4	მაჟია ქუაჩუქჷ მუსჷ.	I presented Dito with another one.
4.5	მასმა- ბათუმურ პიროვნება დჷ თენა, გვარ გუმოჭყორდ, ათეე ხალხურ ფოლკლორს იჭარანდჷ.	As for the third one, there was a man from Batumi, I forgot his last name, who recorded folklore.
4.6	ვა... ვა... ვაფშ გვარ.	I don't remember his surname.
4.7	ოდო წარმოიდგინი, ეთის ქუაჩუქჷ.	And, imagine, I presented him with it.
4.8	უფრო სწორად, გუკეთი დო ქიმუჯღონ თაურენგანჷშე.	More exactly, I made and sent it to him.
5.1	ასეე ათეშიი უპრატესობა მურე?	Well, what is its advantage?
5.2	ათჷნად მაგალთოო ჩხოულეფსჷ შხვა ხონარით უძახჷდეს, კურუენს შხვა ხონარით, მოზვერ... მოზვერენს შხვა ხონარით.	It was that, for example, cows were summoned with one sound, oxen - with another, and calf - with still another. Various livestock were summoned with various sounds.
5.3	ოდო აარძა დჷ საქონელიშ მჷკართინაფალჷ დო დაძახინალჷ.	All of the pipes were for calling and makeing return.
5.4	უკულიი მუჭო სალამურ, ჭყიშენს უღუდეს იგივეთ მუკართინაფალი თეში, უკულ საკრავო გინირთჷნ თეში, გინირთ თექ ხოლო მიოგამალო საკრავო.	Initially, a shepherd's pipe was used for calling livestock; later, it became a musical instrument.
5.5	ასე მა ქიმუოშვიტინანქ თეეს.	Now, I'll whistle with it.
5.6	ასე თქვაცალო ჩაბერვათ, ასე დინობარუათჷ.	You have to blow it.
5.7	ათექ მა მუთ გინომით თე ბაღანაქჷ ქოიჩქჷნო?	Do you know how Dito surprised me?
5.8	ბაღანას უძახჷქ, ქჷმაპატი გიო, ინა, მუ ჯოხო, დედაა..	I'm calling the child, I'm sorry, Gia, what is his name, God...
6	- დიტო.	Dito.
7.1	- დიტო.	Dito.
7.2	სახელ ხოლო ქა... ქაშმოჩირთ ჩქაქ.	I made a mistake about his name.
7.3	,, დილა მშვიდობისა საქართველოშა’’ ჸოფე მოწვეულ დო დომრეკ ახალ ინას.	He was invited to the show "Good Morning, Georgia" and called me.
7.4	ოდო დემურ ბიძიავა, ჭუმე ოჭმარეს ქორჩოდჷნიაო.	He said: "Uncle Demuri, aren't busy tomorrow in the morning?"
7.5	მუშენი?	I said: "Why are you asking?"
7.6	მუდგარენ მოკონ თიქ ვათქუ დო დოირეკჷნქია დო დომრეკ ვითიშ გვერდის.	He said he wanted something. He couldn't tell it to me and promised that he would call me. He called me at half past nine.
7.7	დემურ ბიძიავა, ასე ქემერთია, ტელევიზორ ჩართია, მიწუ დო მუკჷვოჯინიო, ამარ ქოვძირ.	He said: "Uncle Demur, now go and switch on you TV". I watched it and saw him there.
7.8	დო წარმოიდგინ, ჩქიმ ნაკეთებ ჩონგურით დო ათე ჩელა ვარდუო ბიძია მიოგჷნ, მა ათაქ ჩილამურც იმგარდი, თი დონეშა.	Imagine, he played "Chela" with the lute made by me, my dear. I liked it so much that I cried here with tears running down.
7.9	ხო ქჷგახიოლუა გემორაგადუ თევრეგანშე, მუ ჯოხომაქ- უწიი.	He added: "Are you glad?"; I said that I, of course, was glad.
7.10	ათენათ რთულიე, მარა თი დონეშა ქიმიოგ დო კაკალე დიხაჲ ჟირხოლოჲ ჩაბერვა ხოლო[ რდჷ დო].	It is difficult to play the pipe but he played it so well that sometimes he blew in two pipes.
7.11	თენა იდ სოდგადჷნჷ ათავრე წალენჯიხაშ რაიონჷშა, თიჯგუა დაინტერესებულიე თენა.	Dito visited Tsalenjikha District because he is rather interested in musical instruments.
7.12	ოდო ეთექჷ ჯვეეშ ჭყჷშიქ დაგურუ თეენა.	There, in his village, an old shepherd taught him how to play it.
7.13	ათეჯგუა მოიტერეს..	He is rather interested.
8	- აის მუშე ამზადენთ, ან მასაჲა მუიჲე?	What do you make it of? What material is it?
9.1	- ათჷნა ორე დასურო ლარჭემს უძახჷნა თესჷ მარგაჲურო, ლერწამი- ქორთულო.	The Megrelian for it is "larchemi." The Georgian is "lertsami" [=reed].
9.2	ლარჭემიე, ჩაანს თენა თაქ.	Reeds grow here.
9.3	ხვარენდეს თესჷ იში, მურე თიჲ ჯოხონი, ბინეხიშ სინა ვარდჷნ თი დროსჷ თეშ გაბუნაფალო, მჷკაკილარო.	It was used, what do you call it, a wire for the vine, when there was no wire, it was used for fixing vines.
9.4	ნახვილენს გინმაბუნუანდეს, ქჷგაბუნუანდეს ოსურეფ მინდორს დო ჩაანდ თენა.	Women hung and fixed washed clothes with it; and reeds grew.
9.5	მა ვამჷჩანს, მარა ათაქ მეზობელს უჩანს ართ დიხას, მაჟია დიხას, მუდა დიხას ჩანსჷ დო ეთეურეგანშე რე თენა მოღალირჷ.	I don't have it but my neighbor has on one spot, on another as well, it grows on many locations and is brought from there.
9.6	ენა შიშხვათ გიშაგორე ოკო თენა.	You have to choose it with respect to thickness.
9.7	ოდო მიღჷ ასე ოძირაფალო, ნამდა პირველ საკრავიე, მიოგამალიე ვამიჩქ საკრავიშ სახელ მარგალურო.	I have something to show you; this is the first musical instrument. It is percussion. I don't know the Megrelian word for the instrument.
9.8	ოდო მარგალური, ათჷნა მარგა... ათეთ იჭყაფჷ არძა მა... ინა საკრავ, მარგალურჷ საკრავეფ.	It was Megrelian. This is the beginning of al Megrelian musical instruments, a history of Megrelian musical instruments.
9.9	ლარჭემიშ ისტორია ათეჯგუა რე მოკლეთ.	This is the history of a pipe in short.
1.1	- მა ასე მოკო კამპანიაშე ვიჩიათჷ, აი სამარგაჲოს მაგაჲითო ჯვეშოო მუჭო ათმაღნიშნენდეს კამპანიას?	Now I'd like to talk about a wedding, for instance, how a wedding was celebrated in the past.
1.2	აი მუ წესეეფ უღუდეეს, მუ გიჩქჷნაა აჲიშე?	Well, what do you know about what customs there were?
2.1	- ჯვეშო ორდ თეჯგუა, ანუ, მუანთირ, სამუანთიროო.	In the past, there was such a custom, well, a father-in-law, a would-be father-in-law [looked for, chose a would-be daughter-in-law].
2.2	მოკო ართ ართი ისტორიაა მოგიყვათ, ნამუთ ჩქიმ ბებიშე მიჩქ ისტორია ნამდგა....	I'd like to tell a story which I was told by my uncle, a story which is [about my grandfather].
2.3	ჩქიმ ბებ ორდ ათას ჩხოროოშ ვთოჟირ წანას დაბადებუჲი.	My grandmother was born in nineteen twelve.
2.4	ორდ ჩვეულებრივი გლეხიიშ ოჯახშეე.	She was from an ordinary peasant's family.
2.5	ჩქიმ დიდ ბაბუს ორდუ მეცხენე კოჩ, ანუ ცხენეფ უორდ დო ცხენი ჸუნდუ, ბრეი დიხეეფ უღუდუუ.	My great grandfather was a horse-breeder, that is, he was fond of horses and he had horses. He had a lot of lands.
2.6	მაჟია სოფეჲშა ანუ ცხენიშ ოჸიდეშაად რაა უჲირ დო ართ ართი ოჯახშა ქიმერთ დო მეეწონ ძღაბიქ რაა, მუჭო თაშინ სანოსოთ გეფჭოფათჷნ.	He went to another village to buy a horse and visited a family, and there he liked a girl as a would-be daughter-in-law, so to say.
2.7	ჩქიმ ბებშე მიჩქუ თაში ნამდგა ორდუ ვითაამშვ წანეი, სასინჯო ორდ ეჩდოვითაანთხ წანეი, ანუ ჩქიმ ბაბუუ.	Mzy grandmother had told me that she was sixteen and her would-be husband, that is my grandfather, was thirty-four.
3.1	ანუ პირვეჲი თეჯგუა წესი ჸოფე თურმე ნამდგა, ჩქიმ დიდ ბაბუს ურაგადუუ ნამდგა ქჷმორთია, მარმაშ ჭირმაა, ორდ ათეჯგუა მიმართვა, ხეეს ქეწუუდვანდუუ ოდო ბირცხა გეგნომქიმინია.	Well, there evidently was such a custom that he placed his hand in front of her asking to cut his fingernails and saying: "Woe to 'marma' "; that was an address; that is what my great grandfather said.
3.2	ანუ ათჯგუა მუდგაენ ნამდგა, მუჭომ უჩქუდ სიტყვაშა ბირცხაშ გინოქიმინუა, ანუ თავიშ დუდიშ მიკოჲუაფააშ ამბე რე რა, პირვეი რიგი დო სისუფთავე ანუ თაურშეე იჭყაფუუ.	That was to check her how she was able to cut fingernails, that is, it was about taking care of oneself first of all, and clealiness is an initial step.
3.3	ბებიქ თენა ბირცხა გეგნუქიმინია, ბაღანა ვორდია მა დო ჩვეულებრივ მუჭო მუთმოხვადჷდჷნ.	My grandmother told me that she cut his fingernails, that she was a child and did it as it happened.
4.1	ათეშ უკუჲ ანუ მორაგადაფა უღუდეეს, ბებიშ მუმას დო ჩქიმ დიდ ბაბუს, ნამდგა ნოსათ ოკო მიდეონუკოო, ანუ ხე ქოთხუუ.	Afterwards, my grandmother's father and my great grandfather reached an agreement that she was to be married, that is, he asked to marry.
4.2	ძირითად გინმოჭყვიდუნდ უჩააშ თაობა, ჸანა ორდუ თიმდროს ართ ართ ტრადიცია, სამუანთირო, ვარდა სადიანთირო გორუნდ სანოსოს.	Predominantly, an older generation made such decisions. That was a tradition in that period: a would-be father-in-law or mother-in-law looked for a future daughter-in-law.
5.1	ჸათეშ უკუჲ მოხვად თეშ ნამდგა, ართმაჟია ქეშჲოხვამიჲუეეს, უჩააშ ორდ წანეფიით დო დეელოდეს ჟირ სუმ წანა ნამდგა სრულ, სრულყოფ... ვითორუა წანაშა ქემურთუმუდკოო.	Afterwards, their meeting was arranged. My grandfather was older and they waited for two or three years in order to allow her to become eighteen.
5.2	დო თიმდროს ტრანსპორტი ორდ ართ ართი ცხენიიშ კაჭკა, ფაიტონიი.	And, in that period, one of the transport was a cart, a carriage.
5.3	ცხენიიშ კაჭკა დო ფაიტონი სულ შხვადოშხვა რე.	A cart and a carriage are completely different.
5.4	ფაიტონით მოხვაად მოჭყუდუუშ მოჸონაფაქ ოჯახშაა, ტრადიცია ორდუ.	It was a carriage by which the bride was brought to the family. That was a tradition.
5.5	უკუჲ მზითვეფს არზენდეეს, გამზითვება მუთმოხვადუდუ.	The, they gave her a dowry; there was dowry-giving.
5.6	მუთ ოჯახიის გიმიყენებუდუნ სენიშე დოჭყაფიჲი იფრეი აღჭურვილობა მუთ ოსაჭირჷდჷნ თე ოსურსკუას ოკო მიაჩამუკო.	Everything that was used in family, starting from a plate, all items, were to be given to a daughter.
5.7	ანუ ამდღარ დღაშახ ხოჲო მოღაჲირ რე თე ტრადიციაა ჩქინ კუთხუს ნამდგა, გამზითებაში ტრადიცია.	Well, this tradition has reached our days in our province, this is a tradition of dowry-giving.
5.8	მოხვად ჩვეულებრივო, სტორი, სკამი, სენი, ჭიქა, ნორჩაჲეფი დო იფრეი ძირითაად მუთ ოსაჭირ ოჯახშონ თითო ხე მითმიჩამუუდ ოსურსკუაშა.	Usually that happens so: table, chair, plate, glass, bed set, and all the main things necessary in a family, one each, were to be given to a daughter.
6.1	ათეშ უკუჲ ძირითად ათენად რა დაოჯახებაშ მხრივ.	Well, that was a main thing when people married.
6.2	კამპანია ანუ მუჭო თაში, ქორწილ გეფჭოფაათ, ღია მინდოორს ორდუ.	A wedding party as such took place in a wide open meadow.
6.3	ჯგირი ამინდი შირჩეუუდუ.	A good weather was chosen [for that occasion].
6.4	შკააშ სტოჲის, სტოჲეფს, გირძაას დოწკარიჲი სტოჲეფს მიღენდეეს სტუმარეფს.	Guests were received at tables arranged in a row.
6.5	განსაკუთრებუჲო დუუსუ ქინკახუნუანდეეს სინჯა დო მოჭყუდუუს.	A bride and groom were particularly seated at the beginning of a row.
6.6	დო მუთმოხვადჷდ ჩვეულებრივ მარგაჲურ, ქორთუჲ ტრადიციათ.	And it happened in accordance with the common Megrelian, Georgian tradition.
6.7	მორთ ჸათაშ ქოფთქუათჷნ სინჯა დო მოჭყუდუშ ხვამაათ იჭყაფუუდ, ღორონთიშ ხვამაათ დო იგრძეებუდ მთეი ეჩდოოთხ საათ, ანუ მთეი გოთანაშაახ მიიშ შუმა.	Let us say so, everything began with a toast to a bride and groom, a toast to God, and lasted for twenty-four hours, that is, they kept drinking till the dawn.
7	- დო სუფრაას მუ გეუძუდეეს, ოჭკომაეფ მუიდ, ბებ დო ბაბუშე მუ გიჩქჷნა?	And, what was served? What were the meals? What do know from your grandparents?
8	- სუფრა ორდ, ძირითადი ორდ მორთ ჸათაშ ქიდიიბჭყათ საკვებშე ღუმუუ, ელარჯიი, გებჟალიაა, ხარჩოო, ხაჭაპურიი, კოტოშ ლებია, ჭკიდი, სელეგინიშ ჸვაჲ, ჭყინტ ჸვაჲ, ორდ ფუჩხოია, თეჯგუა ნამუსჷთ პიტნაშე ფუჩხოჲირ ჸვაჲს აკეთენდეეს, ორდ საცივი, ძირითადი ნამუც საკვები გიმიყენებუდუ, ჸათენად რა.	The table was mainly, let's begin with: hominy, elarji, gebzhalia, kharcho, khachapuri, beans in pot, cornbread, suluguni cheese, young maize cobs, there was crumbled cheese, cooked in combination with mint, there was satsivi. These were the main meals served.
9	- სინჯა დო მოჭყუდუს მუ მიკააქუნდ, აი, მაგაჲითო თქვან ბების მუ მიკააქუნდ?	How a bride and groom were dressed? Well, for example, what did your grandmother wear?
10.1	- ძირითადი მიკაქუნაჲი ორდუ ჩოხა ახალუხიი დო მარგაჲური ჩვეულებრივი სამოსიი.	The main arment was chokha-akhaluri [=tunic and coat] and common Megrelian clothes.
10.2	მოჭყუდუს ხოჲო მიკაქუნადეეს ჩოხაშ მააგვარს კაბაას დო ჩე შესამოსელით მიკმოდირთუდეეს კიდაას, ანუ თაშ.	A bride wore a chokha-like dress, and, wearing white clothes, they stood by the wall, so.
11	- დო აი რდუა მაგაჲითო, მზითვი ახსენით დო თიჯგუა მუთუნ ნივთიი, ნამუთ აუციებერო ოუნესკო მაგაჲითო მოჭყუდუუს?	You mentioned dowry. What was, for example, a thing which was necessarily to be given to a bride?
12.1	- მოჭყუდუს ძირითადი ნივთიი მუჭო ფთქვიით თეშ ორდ, ანუ ლოგინეფი ოკო ორდუკოო, ორდ ნორჩაჲი, ნამუსუც ჯვეშო ბაა... ბალიიშ ანუ ჸათაშ გეფჭოფათ მურთაქეეფ, ანუ თეშ იკეთებუუდ ქოთომიშ ბურდღაშეე, ვარდა ბატიშ ბურდღაშეე, ოჯახის კეთებუჲიდ ირფეი, ვაარდ, ვარდ მუთუნი ინდუსტრიული კეთებუი, ორდ ჩვეულებრივო ოჯახიის დამზადებუჲი, სტოი, სკამიი, სენი, ჭიქა, მუთ ორდ, თიხაშე ორდუო ნისორ ორდ მაგაჲითო განსაკუთრებუჲი.	Things to be given to a bride, as we already said, should have been bed sheets, bed set; in the past, pillows or cushions were made of hen or goose feather in a family; everything was made by a family; nothing was industrialized. A family made: chair, table, plate, glass, everything was made of clay; a particular item was a wooden bowl.
12.2	ამდღარ დღაშახ მაფ მა შენახებუჲი.	I still preserve it [=a wooden bowl].
12.3	სოდგაენ ართ საუკუნეშე მეტიე, ნისოორ, ჯააშ ნიისორი.
12.4	ჸათინაა ორდ განსაკუთრებუჲი ნამუსუც თი ჯაშ ნისორს მუთმოხვადუუდ ქობაჲიშ გეზაჲა, ჭკიდიშიი, სიტყვაშა კაკიჲი მწვანიჲის უძახუდეეს, თიშ გეკაკუა დო გემზადება.	It was a particular item on which wheat and maize dough was kneaded, as well as, for example, pounded herbs, as they were referred to as, and they were pounded and cooked on it.
12.5	ძირითადი ნამუსუთ ოკო ოჸუნუესკო, მა თაშ მიჩქ ნისორიდ რაა, სოდეც ძირითადი სტუმარი ოკო გუმოსპინძლუკო თე ჭურჭეით.	What was mainly to be given to her was, as far as I know, crockery by means of which they had to treat guests.
1	- მორთი ასე გინივჲაათ ზოგადო ღურეი დოღურუდუ, თიმ დროს მუ რიტუალეფი უღუდეეს თიშაა, აი მაგაჲითო ჯვეშო მუჭო ინგაარდეს ღურერს დო მუ წესეფ უღუდეეს მარგაეფს?	Let us now turn to another issue: generally, when someone dies, what were the rituals in the past? For example, how a deceased was buried and what customs did Megrelians have?
2.1	ღურეიშ წეეს მარგაჲურს ორდ ათეჯგუა სუმ დღაას მაგაჲითო ორდ სუმ, მაოთხა, მასმა დღაას გარდაცვალებაშე მჷთმოხვადუდ დასაფლავებაა.	In Samegrelo, the customs associated with the deceased was the following: three day, for example, s/he was rested for three days at home; on the fourth or third day, s/he was buried.
2.2	არძა გარდაცვალებაშ უკუჲ, არძას უჩა მიკაქუნაჲი მიიდვესკოონ.	Everybody wore black clothes after one died.
2.3	მუთმოხვადჷდ ჟარნეჩ დღააშ განმავლობას პიჩვო..,	They fasted for forty days.
2.4	პიჩვანს უძახუუთ ჩქი, პიჩვობაა, სოდეც ხორცეულს ვეკარებუდესჷ, ანუ ორდ ათეჯგუა მუდგარენ ნამუსუც მგლოვიარობა ოსურ ადამიან დოღურუდდა ქომოჲკოჩი, ანუ რა თქმა უნდა, მუჭო რე მარგაჲუროო, გიფთიში....	We referred to it as 'pichvani', 'puchvoba' [=fast] when they didn't eat meat, well, there was such that, if a woman died, a man... How is it in Megrelian?
3	- იცვენდუო?	Did he fast?
4	- ვაარ, მარგუაჲი	No, a mourner.
5	- რგუენდ ანუ.	That is, mourned.
6.1	- რგუჲენდ რაა ოსუურს, ვარდა ქომოჲკოს პირიქით.	He mourned his wife, or, the way around, a wife mourned her husband.
6.2	ართ წანას იგრძეჲებუდუ.	It lasted a year.
6.3	ოსურ ადამიანეფს ენა მთეი ცხოვრება ქომოჲკოჩ დოღურუდუნ, მთეჲ ცხოვრება უჩას მიკმიქუნანდუ დო უჩა მუკოქუნეი, დუდ ხოჲო გოკირიჲი უჩათ აფუუდ.	Women wore black clothes all life long if her husband died, and went dressed in black, even her head was covered with a black scarf.
6.4	მუდროსთ ვარდუო მაგაჲითო სიტყვაშა ორდ თეჯგუა შემთხვევა, ნამუსუთ ბოშიქ ოსურ ქიმიონ, ვარდა ძღაბ გეთხუაფუდუნ, ათიმდღაას თე ოსურ ადამიანი თე უჩას გემკიინწყუუნდ, დოჭუუნდ დო ანუ ფერად მიკაქუნაჲს ქიმიიდვანდეეს, ნამდგა ორდ ახაჲ ცხოვრებაშ დოჭყაფაშ ეტააპ დო ათეთ მუთმოხვადუდ ანუ განახლებაა ათეჯგუა მარგუაიშ ადამიენეფშე გებჭოფაათჷნ.	For instance, a young man or a young woman married. On that day, the woman abandoned her black clothes, burnt them and put on colored clothes which mark a beginning of a new life, and thus it was an innovation for mourners.
7	- ანუ გევილაფა მუს ჯოხო; ღურეი დოღურუ თიმ დროს?	What is 'gevilapa' [=offering cattle for slaughter] when someone dies?
8.1	- გევილაფა ჯოხოო, ანუ კიჲე გონწყუმაას უძახუთ ჩქი მაჩხორა დღაას.	'Gevilapa' is what we refer to as "uncrossing one's arms", on the ninth day.
8.2	გიჲოვიჲანდეს ქოთომს ართიის დო მაჟარნეჩა დღაას გივიუკო ოკო მუდროსთ ორდ, პიჩვაანს ვეშიჲებეედ გევიჲუა დო არძანერი ცხოველიშ ფრინვეჲის არძა ოკო გივიჲუკო, დოჭყაფიი ოვიარ სიტყვაშა: შხურიი, მოზვერიდუოო, ქომოჲკოჩიშ დროს, ჯაკეჲს გიოვიანდეეს ოსურ ადამიანს, კვატაა, მუმუჲი, ბატიი, არძა სახეობა ივიჲუუდუ, გარდა ბატიში, დანარჩენ არძას გიჲოვიჲანდეეს.	One chicken was offered, and, on the fortieth day, when the fast was over, all kinds of cattle and pountry were to be offered; starting from a sheep; there should be a bull-calf, if a deceased was a man, and a heifer if a deceased was a woman; a duck, a rooster, a goose, all species were slaughtered, except a goose; all the rest were sacrificed.
8.3	თენა ოკო ორდუკო სუფრაას.	These were to be served to the table.
8.4	შხურიიშ ხორცი ხეთ მიშმეღაჲუუდუ.	Mutton was added personally; it was not served on a dish.
8.5	ამდღა ხოჲო თეშ რე, მაჟარნეჩაას ვარდა წანაშ ბოჲოს, მიშმეღაჲუუ დო არძაქ კიბირ ქიგედგუკო ოკო თეს, შხურიშ ხორციის, ათეჯგუა მუდგარენიდ.	This is the same in our days, on the fortieth day or at the anniversary, mutton is served and everbody has to taste it. There was such a custom.
9	- მეტ მუ წესეფ უღუდეეს, აი გევიჲაფა დღაას?	What other customs were there when offerings were made?
10.1	- გევიჲაფა დღააას განსაკუთრებუჲი წესეფიი ორდუ ათეჯგუა ნამდგა, ქომონჯ ღურეჲ ოსურქ ოკო გამზადუკოო სიტყვაშაა საკურთხიი.	There was another custom that a woman, whose husband died, was to cook food for a wake.
10.2	ორდ აჲეჯგუა მუდგარენ.	There was such a custom.
10.3	ვეშიჲებეედ გაუთხ..., გათხიირი ძღაბიში მომზადება, ართ ართი ძირითად ათენა რდუ.	An unmarried giirl was disallowed to cook for a wake. That was principal.
10.4	იფრეჲს ამზადენს ართ ოსურიი საკურთხიიშ სტოჲიშოოთ, თოომას ქიკნიკირანდუუ.
10.5	შხვააში შეხებააშ უფლება ვაუუღუდ, ჩვეულებრივო დუდშე ბოჲოშაახ....	Others might not even touch anything. Normally, it was entirely cooked by one person;
10.6	არძა სახეობა თითო დუდიი მაჟარნეჩა დღაას სტოჲის გინმედვაჲუუდ, საკურთხიჲ სტოჲს, ნამუსუთ ოსურ ადამიანი აკეთეენდ დუდშე ბოჲოშახ.	Each meal was served at the wake table on the fortieth day, which was entirely cooked by a woman.
10.7	ამდღარ დღაშახ თენა რე დოსკილაადირ ჩქინ კუთხუუს.	The custom is still in effect in our days in our province.
11	- დო აი ოკიუმაფუუშ გეოთამა მუს ჯოხო?	Well, what does it mean to present fraincense.
12.1	- ოკუმაფუუ მარგაჲურო რე ანუ ქორთუჲო სარკმეველ, სარკმეველ ჯოხოო, ნამუსუც ბაბაჩია გიიმიყენენს ეკლესიასჷნ, საცეცხლუურს დილმიღვაფუუ, ათეჯგუა მუდგაენ.	The Megrelian for frankincense if 'okunapu'. It is used by a priest at church; they are dropped in a censer.
12.2	სანთეჲ ხოჲო რე, რე შხვადოშხვანერ შუურ, სურნეელოვაანი ამზადენ..., იმზადებუუ ეკლესიასჷნ.	There is also a candle; it has various kinds of fragrance; fragrant ones are made; it is made at church.
12.3	ნამუსუც შურიშ მოშინა დღაას ანუ მაჟარნეჩა დღაას ღურეჲიშ შური მეურს ცაშა დო თე ოკუმაფუუშ გეოთამა ართ ართი ტრადიციაჲ სახით რე.	On the remembrance day, that is, on the fortieth day when one's soul departs for heaven, franincense is presented; it has been preserved as one of the traditions.
12.4	ანუ რიტუალიე მართმადიდებლებს შოორის, მარგაჲურს ვარ ნებისმიერს, ნამდგა ოკუმააფ მუჭო შურიშ უჲააშ დღაას თეში.	This is to say that it is a ritual among Orthodox Christians, not only among Megrelians, among anyone, that franincense is to be presented on the day when one's soul departs.
12.5	ჸათე ჯგირ, სურნელოვანი ოკუმაფუშ გეოთამათ სი ხოჲო იზიიარენქ თეს, ნამდგა მაჟარნეჩა დღაას თი ადამიანიშ შურიიშ ანუ სურნელოვაან შურიშ თხოზინი, ანუ ათაშ გეფჭოფათჷნ, თარგმანი თაშიე.	By presenting this good, fragrant frankincense, you too share that, on the fortieth day, that person's soul will be accompanied with fragrance, this is a Megrelian translation.
13	- ანუ მუიდ ზოგადო აკრძალუი მითინ დოღურუდუ თიმდროს, მუშ გაკეთება ვეშეუებუუდ მაგაჲითო ან ოჯახიის, მიდგაშ ჸუდეეს ღუურ მიდგაენქნი ან ზოგადო სამეზობლოს, კუთხუუს?	Well, what was forbidden generally? What was forbidden to do when someone died, for instance, in a family, where a person died, or, generally, in a neighborhood, in a province?
14.1	- ანუ ძირითად ჩქინ კუთხუუს ორდ ნამდგა, ოჯახიჲ წევრ დოღურუდუნ სიტყვაშა ქეიფიი, ანუ მოლხენაში დღაეეფ ვაარდ.	Well, in our province, when a family member died, there were no feasts.
14.2	ანუ ორდ რგუაჲააშ დღაა.	That is, there were mourning days.
14.3	ოჯახიშ წევრეფს უჩა მიკმიჭკადუუდუ ადრე ოჯახეფს, ლენტეფს გუთმოსკუანდეს უჩა მატერიაშე ჯაეფს, ჭიშკაარს, შემოსასვჲეს.	In the past, family members decorated their houses with a black cloth, as well as trees, a gate, an entrance with black ribbons.
14.4	ნამდგა ორდ თენა თიშ ნიშან ნამდგა, მინუჲირ სტუმარს ქუძირჷდკოო ნამდგა, თე ოჯაახ რე მარგუაჲინი დო ვეშიჲებეედ ხმამაღაჲი რაგადიი.	That was a sign to make a visitor see that a family mourned and that it was disallowed to talk aloud.
14.5	მინიუკონ ვეშიჲებეედ ბიირა, სხაპუა დო ათეჯგუა მუდგარენეფ ორდ.	That it was disallowed to sing, dance, and the such.
14.6	წინა იშაა ნამდგა მუჲირ სტუმარს ანიშნენდეეს ის, ნამდგა თე ოჯახ რდ მარგუაჲინ.	A visitor was notified that the family mourned.
14.7	ჸათენა ორდ ძირითადი, განსაკუთრებით რე, მუთმოხვადჷდ თაში.	That was principal, special, and it happened so.
15	- აი ასე მაგაჲითო მუჭო რგუჲენა ღურერს, მითინ დოღურუუ, მუ წესეეფ არსებეენს?	How people mourn in our days? What customs are there when someone dies?
16.1	- ასე ძირითად, ანუ ნამუს რე ოჯახეფი, ტრადიციულ ოჯახეფ ნამუუც რენ, ძირითად შენარჩუნებუჲ რე მუც ვთქვიით თინეფი იფრეი, თითქმის შენარჩუნებუჲ რე.	Presently, if a family is traditional, what I said is almost maintained.
16.2	რე მუთმოხვადჷდ გათანამედროვებაა, ჸანა სოდეც ვარე სიტყვაშა, უჩა ვენკმი... ვენკმიბუნუააფ დო ვენკმიჭკადუუ.	Certain things are modernized; say, black cloths are no longer attached to a house.
16.3	სიტყვაშა ადრე უფრო ხმამაღაჲ საუბრეეფ, მუდგარენეფ ორდუუ, ართმაჟიაშ მოწიწება ორდუუ, თენა ამდღა უკვე გადა... გინოგვარებუჲი რე დო ვარე უფრო თავისუფაალ რე თე, თე მხრივ გეფჭოფათ, ძირითად თენა რე.	For instance, in the past, people wailed louder, people respected each other; presently, things have changed, and these no longer occur, it is freer, with this respect. This is mostly the case.
1.1	- ათაშ მებინეხეობა დო მეღვინეობაა, ნამუსუუც ხშირად ართ ვითოჟირ წანაშე, მუჭო თაში სამეწარმეო.	Well, vine-growing and wine-making which we have been practicing for up to twelve years as economic activities.
1.2	დო ბოთლიის გეგმუობიით ჩქინ მარგაჲურ ჯიშეფიი, ღვინეფიი, ნამუც ამდღაარშო, ამდღარშოოთ ჩქინ მარანიიშ ღვინეფიი გიმიჩამუუ ჲაპონიას, ამერიკაას.	And we bottled our Megrelian brands, wines which, wines from our wine-cellar are presently sold in Japan, USA.
1.3	დო ჸათაქ მოზოჯუნა სტუმარეფიინ, თაქ ხოჲო ადგიიჲს შეუებუნა გასინჯანიი.	And, when visitors come here, they can taste them here as well.
1.4	ჩქიმ ართ ართი სიამაყეე, ჸათაშ ქოფთქუათ ნამდგაა, რამოდენიმე მარგაჲურ სუმონეეჩ ჯიშშეე, ართ რუო ჯიშ მა მიჩაანს დო თე ჯიშეფშე მჷთმოხვადუუ ღვინიშ დორინაფაა.	It is my pride, so to say, some of the, specifically, eight of the sixty Megrelian breeds were planted by me, and wine is made of these breeds.
2	- აი, ასე მა შეგეკითხებუთ, ზოგადო თე სოფეჲს მუ მეურნეობეეფიე, თქვა მუ მეურნეობა გიღჷნა დო უკუჲ თი ჯიშეფშე დეტალურო ქიფჩიაათ.	Well, now I'll ask you about generally what agricultural businesses are there in the village; what businesses do you run? And, later let us speak about these breeds in detail.
3.1	- ზოგადო სოფეჲს რე ძირითად მეურნეობა მებინეხეობაა, ბინეხიშ ნერგიშ გიშაონაფაა, ხომა ჩაანს დო ხომააშ ხოწუა დო თიშ სკირაფაა.	Generally, the main businesses in the village are vine-growing, development of vine saplings; persimmons grow there, and peeling and drying of persimmons.
3.2	რე თხიირ ჩაანსჷ, ძირითადი ანუ წარმოწანა დო ოთხი ბორჯიეე დო თეურეშე ოთხოჲო ბორჯიის რე შხვადოშხვა კულტურა დო შემოსავაჲ ნებისმიერ ოჯახის ნებისმიერ დროოს უუღ, ათაშ გეფჭოფათჷნ.	Hazelnuts grow as well; well, there are four seasons in a year, and various crops grow during various seasons, and any family has income any time, so to say.
4	- აი თქვა მისდევთ, მეეუნთ მევენახეობას მა მუჭოთ მიჩქ.	Well, you practice vine-growing, as far as I know.
5	- მებინეხეობას მეუნთ ჩქიი.	We practice vine-growing.
6	- მებინეხეობას დო მუზმა ჯიშიიშ, ანუ მუ ტიპიშ ნერგეფ გიიღჷნა, მუნერ ნერგეფიე თენეეფ დო აი წელიწადიშ ნამ დროს მუჭო მუკმუჲუანთ?	You practice vine-growing; and saplings of which breeds do you have? What kind of saplings are they? And how do you look after them in various seasons of a year?
7.1	- ანუ რე ჯიში სამარგაჲოოს რე სუმონეეჩ ჯიიშაახ, ნამუსუთ გივი ელიავაშ, ჩქინ მხარეთმცოდნეობიშ მუზეეუმ რე მარტვიიჲს, თექ რე შენარჩუნებუჲ თე ჯიშეეფ დო თეურეშე მა თე ჯიშეეფი მოჲებღი, სოდგარეენ რუო ჯიშშახ მიიღუ ამდღა.	There are up to sixty varieties which are preserved at Givi Eliava' museum, at our museum of local history and lore in Martvili, and that is where I brought them from; presently, I have about eight varieties.
7.2	რე თე ჯიშეფ რე: ოჯალეშიი, მაჭყვადინაა, ჭვიტილურიი, ეგუძგურიი, კოლოშიი, ხოჲო რე რამოდენიმე ჯიშეეფი, ნამუსუც მოკო, ჩქიმ სურვილიე ნამდგა, ჩქიმ სამარგაჲოს თე ჯიშეფქ იჸუას გავრცელებულქუნ.	These varieties are: Ojaleshi, Machkvadina, Chvitiluri, Egudzguri, Koloshi; there are some other varieties which I want to be spread in my Samegrelo.
8	- აი თე ჯიშეეფ მუუთ გიიმირჩეუ, დო თქვა თაურე ნაა..., აი რუო ჯიიშ გიჩაანა ხო, გიიღუნა, აი მაჭყვა... მაჭყვადინაა მუთ გიმირჩეუ, ანუ მუნერიი ინაე, ბინეხიე?	Well, how do these varieties stand out? For example, how does Matskvadina stand out? Well, what kind of a vine is it?
9.1	- ანუ ოჯალეშით ქიდიიბჭყათ ჩქი.	Let us begin with Ojaleshi.
9.2	ოჯალეეშ ანუ რე ველურო მზარდიი მცენარეე, ნამუსჷთ ადრე ჯაასჷ მეჩაანდუ.	Ojaleshi is a wildly growing plant which in the past grew on a tree.
9.3	თაში იჭარუაფუ, ნამდგა ორდ ჯაა, რე დო ოჯალეეშიი ანუ ხეზე მავალი, ქორთუჲო გეგნოთარგმნაათჷნ.	It has been written that there was a tree and there was Ojaleshi, that is, growing along a tree, this is how it can be translated.
9.4	ორდუ შონურს უძახუუდით ჩქი ადრე დო შონურიი თიგურშენ ნამდგა, შონეფ ძლიერ ხაალხ რე დო ფიზიკურობა დო სიძლიერეს აშ ადარენდეეს მარგაჲეფიი.	There was one called 'Shonuri' [=Svan] in the past, and we named it so because Svans are strong people, and Megrelians campared it to Svans owing to its physical strength.
9.5	დო შონიჯგუა მანგარ ღვინ დუთმოოდირთუუდ ოჯალეშშე, ნამუსუც ნოემბერიშ ბოჲოს, დეკემბერიშ რიცხვეფს იწიჲუუ თე ჸურძენ დო უკუჲ დუთმოდირთუუ ღვინიი.	And the wine as strong as a Svan man was made of Ojaleshi, grapes of which were picked in late November, early December, and afterwards wine was made.
10.1	ძირითად ჩქინი მიმართულება რე ჲაგვანს დოდირთასჷ.	Our priority is to make wine in a "kveveri" [=a buried earthenware pitcher].
10.2	ლაგვანშეე მეურს თექ ფუნა ღვინიშ დო თეურეშე კინი ჭაჭაშ ჩარცხინაფა დო ძირითად პროცეს მუთ ქორეე ღვინიშინ, ლაგვაანს მუთმოხვადუუ ტრადიციულო, მუჭოთ ჩქინ წინაპრეფი აკეთენდესჷნ.	Wine is fermented in a kvevri; before that, we remove grape skins and pips, and all the principal processes, which are necessary for wine, take place in a kvevri, as our ancestors did it.
11.1	რე თეჯგუა ჯიში მაჭყვადინაა, მაჭყვადუური, თააში.	There is a variety: Machkvadina, otherwise: Machkvaduri.
11.2	ართ ართი გადმოცემა რე თეჯგუა ნამდგა, ჯვეშოვა თურმე მაჭყვადურსია გეეშუნდესია, არძენდესია მიდგას სკუა ვაჸუნდუან ჭიჭე, სკუა ვაუუნდ თი ხალხისია.	As one of the legends goes, in the past, when someone drank Machkvaduri, or it was given a little to those who had no children.
11.3	მომირჩქიუაფ თენა საეკლესიო პირეფშეე, უჩააშ ხალხშე ნამდგა, განსაკუთრებუჲ ნივთირეებეფს შიიცვენს მუჭო თაშიინ, მაჭყვადუური.	I have heard from the clergy, from elders, that Machkvaduri contains particular substances.
12	- დო აუ მუუს შიიცვენს დო მუნერია?	And what does it contain? What kind of wine is it?
13.1	- ძირითადო უშვილოეფს არძენდეეს მუჭო მიჩქუუ თე ჯიშიის, უფრო მიიღენდეეს უშვილოეფი.	It was mostly given to childless individuals, as I know; mostly childless ones drank it.
13.2	დო უკუჲ გადაშენებააქ ქუმოხვაად, მუდროსით ვარდუო ლახარაქ მიშეჲ მავთორუა მავთოჩხორო საუკუნეეს, თე ჯიშეფქ არძააქ გეეგნიშეენ.	Then it became extinct when a disease was spread in the eighteenth-nineteenth centuries, all of these varieties became extinct.
13.3	ხვაჲე ქუდოსკიიდუ ოჯალეშიიქ ანუ დადიანეფიშ დროოს, დადიანეფქ შინარჩუნეეს თე ჯიში.	Only Ojaleshi remained; well, the Dadiani family preserved the variety.
13.4	ჯაშე გეგნიღეეს დო თუდო ჩვეულებრივო ევროპუჲ სტილიით რე გაშენებუი ჩქინ სოფეეჲს თარგამუუჲს, სალხინოოს დო მთეი ჩქინ სამარგაჲოს რე თე ჯიში განსაკუთრებუჲ მოდებუი.	It was brought down from trees, and it is planted in an ordinary European way in our village of Targameuli, in Salkhino, and this variety is widespread all over our Samegrelo.
14	- მაჭყვადინა სამკურნაჲო თვისებებით გიმირჩეუ ხო ანუ, მუნერი ის მიკმიღაანს, ნაჸოფიის, ანუ მუ ფერიე დო ღვინო, ღვინი მუჭომ დოთმოდირთ?	Machkvadina has some healing properties, does not it? What kind of fruit does it have? What color is it? And wine, how wine is made?
15.1	- ანუ ჭითა ღვინიეე, ჭითა ჸურძენ რე, მუუქ ჭითა, საგვიანო ჯიიშ რე, მარა მიკოღაჲა უღჷ, ჭიჭე მიკმიღაანს, მარა ხარისხით ღვინ ჯგირი რე.	Well, it is a red wine; grapes are red, dark red, it is a late-season variety, but its problem is that it bears few grapes; however, with respect to quality, it is good.
15.2	დაავადებეეფი უფრო ადვიჲო მითმიაბუმუუ, ვიდრე შხვა ჯიშეფშეე, ათეშ გურშენი მოხვად ძირითაად თე ჯიშიშ გინოშენებააქ რაა.	It gets infected by diseases easier than other varieties; that was why it became extinct.
15.3	მოსავაჲის ხოჲო გარძეენს, ჭიჭე მიკმუუღ, მარა ხარისხიან ჸურძენ, ღვინ დუთმოდირთუუ.	It gives fruit, it bears few but its grapes are of high quality, a wine of high quality is made.
16	- დო აი ღვინს შუუნქ თვითონ, მუ გემოვნურ თვისებეეფ უღუ, ანუ მუნერიე?	Well, when you drink the wine, how does it taste? What kind of taste does it have?
17.1	- ღვინს შუნქუუ, გემოვნური თვისებეფი მრავალფეროვნება უღუუ.	When you drink the wine, it has diverse tastes.
17.2	რე თეჯგუა მუიჲააშ გეემოს არძეენს, უფრო კენკროვანეფშე რე, ველური კენკროვნეფიი მუთ ქორე, ძირითაად მუიჲაშე რე.	There is such, it had a taste of a blackberry, the taste mostly resembles berries, wild berries, particularly, blackberry.
17.3	ბერწუჲიშ ფერიი ღვინიი, მუქი ბერწუჲიშ ფეერ რე.	The wine has a color of pomegranates, dark color.
17.4	მუჭო თაში ჯგირ ღვინი დუთმოდირთუუ.	As such, the good wine is made.
18	- თქვა ახსენიით ხოჲო ართიი ჯიშიი, ჭყვიტილურიი, თინა მუნერ ჯიშიე ანუ მუ ფერ ჸურძენს...	You mentioned the variety Tsvitiluri. What kind of a variety is it? What color are its grapes?
19.1	- ჭვიტილურიი რე, ჩე ღვინს უძახუუთ ჩქი, მარა რე მოყვითალო ღვიინო, ლალისფერშეე ღვინიი.	This is Chvitiluri; we call it white wine but it is a yellowish wine, ruby.
19.2	ანუ ჭვიტილურიი გეგნოფთარგმნაათ დო ქოფთქუათჷ, ანუ ჭვიტი.	Well, if we translate "Chvitiluri", we may say that is a blinking one.
19.3	ანუ თე ჸურძეენი მუუ დროს მონდინაფაშა მიშმუურსუნ, როგორც სიტყვააშ... სიტყვაშა ევჭოფათ ნამდგა, სახეეს სიჭითარე უღუ ადამიანს მაგაჲითო მორცხვობააშ დროსჷნ, იგივე ანალოგიურ ზუსტაას, თიჯგუაას იკეთეენს ჭვიტილურიი სიმწიფეეშ დროოს.	Well, when the grapes become ripe, so to say, they blush like a human being who is ashamed, this is exactly the same, this is what color Chvitiluri takes on when it becomes ripe.
19.4	ღვიინ დუთმოდირთუუ იდეალურიი.	The wine is made ideally.
19.5	სამარგაჲოშოოთ თენა რე ოჯალეშიშ უკუჲ მაჟია, თეთ... ჩე ჸურძენეფს შორის საუკეთესო ხარისხიშ ღვინიე, დუთმოდირთუუ ჭვიტილურშე.	In Samegrelo, this is number two after Ojaleshi. Among white wines, it is of the highest quality, it is made of Chvitiluri.
20	- დო მუ გემოვნურ თვისებეფი უღუ, ანუ თე ჭვიტილურს მუშ გემო უღუ?	Well, what taste properties does it have? How does Chvitiluri taste?
21.1	- არძაშეე გენსხვავებუუ, ჭვიტილური რე.	Chvitiluri is the most different.
21.2	ანუ რე ბრეჲ, ბრეჲ მენცარეეფს ააფ თენა ჭარიი ნამდგა, მრავალფეროვნებას რე დო ეთიჯგუა გემოეფ, ნამუსუთ ბიაშ გემო უღუუ, რე ბალახი, ოდიარეშ რამოდენიმე სახეობაშ გემოეფს არძეენს, არომატიის, უფრო რე ხომჲა, გოხომაფიი ხიჲიშ გემო, შური დო გემოს არომატეფს გენმოჩაანს.	Well, it has diverse tastes. Many scholars have written about it; there are tastes with a quince; there are tastes, aroma with diverse varieties of grass, taste of percimmon; taste of dried fruit- rendering its smell and taste, aroma.
22	- აი მაგაჲითო ჭვიტილურიი, მაჭყვა... მაჭყვადინაა, თიშ ეტიმოლოგია ანუ თექ მუშენ...	Well, for example, Chvitiluri... [no], Machkvadina; what is its etymology? Why was it named so?
23.1	- მაჭყვადინა რე, ათეჯგუა ანუ ოჯალეშე ქოფთქვიი დო მაჭყვატინა რე, მაჭყვატურ გოკოდა ათაშ ქოფთქუათ.	Its name is Machkvadina. As for Ojaleshi, we already talked about it. And, Machkvanina or otherwise Machkvaturi, so to say.
23.2	მუდროსით, ადრე ვაარდ მუთუნ განსაკუთრებუჲ გლეხიქ ზომეეფ თიშოთ ნამდგა, მუდროს წიჲუკო ჸურძენი დო მუდროს ორდ მონდაა, ანუ ათემდროოს მაჭყვადინა თვითონ ეჩიებუუდ გლეხიის აშოო მუდროსიდ ოწიჲარი დო მუდროოს ოკო ეჭოფუკოო ჸურძენინი.	When there were no special signs for a peasant when to pick grapes and when they were ripe, Mechkvadina spoke to a peasant by itself when he was to pick its grapes.
23.3	ანუ მუდროს მონდინაფაშაა მიშმუურსუნ, მთლიანი, თეი ჸურძენიშ ტიანიი მუთმოჭყორდუუ.	Well, when it becomes ripe, a whole bunch of grapes falls down.
23.4	ანუ დუთმოჲუ თუდო დო ათე დროს ვარენო, მუდროსით გლეხი ორწყე თესჷნ, უკვე ჸურძენი ოწიჲარიე ანუ უკვე რე მონდაა დო ჸანა პირდაპირი მნიშვნელობა რე თეშოთ ეტიმოლოგია გინოჩამიი.	Well, it falls down, and when a peasant sees that he is given a sign that grapes should be pressed, that is, they are ripe, and this is directly rendered in its etymology.
24	- ანუ ათე სუმ ღვინიი, ანუ ბინეხიშ სახეობაა, მუწკუმა შიებეე მაგაჲითო მიივთვათ?	Well, what food may be combined with these three wines made of these varieties?
25	- ჭითა ღვინეფშეე შემიებუნა ხორცი, ხორციწკუმა ართო, საქონეიშ ხორციწკმა შეიბე მივრთვაათ, შეიბეე ხარჩოწკუმა მირთმევაა, ჩე ღვინი უფრო ჩხომიი, უფრო, უფრო სალათეფიწკუმა ართოო დო ათაში.	Red wines may be consumed with beef, one may have in combination with kharcho. A white wine is mostly drunk with fish, salads.
26	- ასე მოკო ით ქიმვაუნაათ, აი წელიწადიშ ნამ დროოს, წანააშ ნამ დროს, მუ სამუშაოებს ეწეუთ, ანუ მუჭო მიკმუჲუანთ თე ჯიშეფს?	Now, I'd like to talk about what you do in various seasons and how you take care of these varieties?
27.1	- ანუ ძირითადი ჲანარშე იჭყაფუუ ბინეხიიშ მიკოჲუაფაა.
27.2	მთეი წანას მოხვადუუ, თე ჲანაარს მიშმეღაჲუუ ნაკეი საქონეიში.	It is done all the year round, and, in January, we bring manure there.
27.3	უკუჲ თებერვაჲ- მარტიის ჩვეულებრივ ბინეხიიჲ სხუნუა მჷთმოხვაადუ, გოხაჩქუა, გობარუა მჷთმოხვაადუ ჯინჯიიშ.	Afterwards, in February and March, vines are pruned, their roots are weeded, dug around.
27.4	ბინეხიიშ ეკირუაა, თენა რე აპრიიშ პერიოდიის დო უკუჲ ჩვეულებრივ წამაჲუა ოკო ჩქინწკმა, მუშენდა უფრო ხშირ ჭვიმეფ რე დო ჩქი უფრო სუბტროპიკუჲ ზონაას ვცხოვრენთ, სამარგაჲო.	As for tying up vines, it happens in March and April, and, afterwards, they normally have to be sprayed with pesticides here in Samegrelo because we live in a rainy and subtropical area.
27.5	თეგურშენ უფრო მეტი ჭარბიი ტენი მიღუნა, ზღვააშ ახლოს ვორეეთ, ხეობა მიღუნა, ჩქიინ ტეხირიშ სანაპიროო, ხშირ წამლობა გვიწეენს.	Hence, we have more humidity; we are close to the sea; we have a gorge, the banks of the river Tekhura, and we have to more frequently spray them with pesticides.
27.6	მარა ძირითად რე, იფრეჲ ნატურალურ წამაჲეფით იწამაჲუუ.	But, what is significant is that everything is sprayed with natural substances.
27.7	თეშ უკუჲ ჩვეულებრივ წვანე ოპერაციეფ რეე, ცაჲუა ოკო ბინეხიის დო ბრეი, ბრეი პროცესეეფ მეეურს მთეჲ წანააშ განმავლობაას.	What normally follows is green operations; the vine-yard should be mowed down, and there are many, many processes around a year.
28	- დო ანუ მოოსავარს მაგაითო, თითოჲეულ ჯიშიშ, მუუ დროს ეთმეჭოფუუნთ?	And, Harvest, for example, when crops are gathered for each variety?
29.1	- ძირითად ნამ ჯიშეფ მა ქომიჩაანს, ძირითად თენა არძა საგვიანოო, ჩეეთ დო ჭი..	Mostly, the varieties I know, mostly all of them are late-season ones, both white and red.
29.2	ჭითაა ღვინით, ანუ რე ნოემბერიშ შკაა რიცხვეეფს, ოქტომბერიშ ბოჲოს ეთმეფჭოფუუნთ.	A red wine is in mid November; we harvest crops in late October.
29.3	ათეჯგუა ტრადიცია მაფ მიშაღაირ ჩქიმ მარაანს ნამდგა, სერით ოკო ვწიე ჸურძენიი, ანუ ჭითა ღვიინს სერიით ვწიჲნქ.	I have established a following tradition in my wine-cellar that grapes should be picked at night, that is, I pick grapes for a red wine at night.
29.4	მასმა წანა რე, ონჯუა ბორჯიის დიბჭყაანქ დო შკასერს ვათეენქ წიჲუაას.	This is the third year that I have been starting to pick them in the evening and finishing it at night.
29.5	სერით იჭყაჭყუუ ჸურძეენ დო ჲაგვაანს სერით დიჲმიბუმუუ.	At night, they are pressed and, at night, wine is poured into a kvevri.
29.6	ანუ ათაშ ქოვთქუათჷ წყნაარ ღვინეეფს ვაკეთენქ.	So to say, I make calm wines.
30	- აი სერით წიჲუა მუშეენ გინოოჭყვიდით, თენა მუთუნ ტრადიციად თქვან ოჯახიშ თუ ზოგადო მუდგაენ ტრადიციად მარგაჲეფიიშ?	Well, why did you decide to pick grapes at night? Is it your family's tradition or was it Megrelians' tradition at large?
31.1	- სერით წიჲუა მა ენა ჩქინ ინდივიდუალურ გადაწყვეტ..., გინო... გინოპჭყვიიდ ნამდგა, მუდროსჷთ დაბაჲ ტემპარატურა ებჭოფათჷნ, რე ვითოხუთ გრადუსიი, ზოთონჯიშ პერიოდის, ნოემბეერს.	It was my individual decision to pick grapes at night: I decided to pick grapes when there was a low temperature, say fifteen grades [centigrade] in winter, in November.
31.2	ჲაგვანშა მუდროს დინიბუმუუ რე ვთოხუთი გრადუსიი, თეჯგუა ართნეერ ტემპერატურაას ფუუნს ღვინიი, ართნეროო მუთმოხვადუუ პროცესეფიი.	When it is poured into a kvevri, there are fifteen degrees; the wine is fermented at such, even temperature; processes take place in an identical way.
31.3	დასრუუ..., ღვინიიშ ფუნაში გათებაა ხოჲო მშვიდობიანიე, ანუ წყნაარ ღვინს უძახუუქ თესჷ.	The finish of fermentation occurs in a calm way, and I call it a calm wine.
31.4	ათენა უფრო განსხვავებუიე შხვა ღვინეფს შორის, ანუ ჩქინ სუფთა ღვინეფიჲ დორინაფაშე.	This is more different from other wines, that is, how our pure wines are made.
31.5	ჸანა ჩქიმ გინოჭყვადიიე თენა, ნამდგა მა თაშ გუაკეთე, ჸანა უკვე ტრადიცია რე.	This is my decision to do so. This is already a tradition.
32	- ღვიინს ლაგვანს დილმარინუანთ ხოო, უკუი მუ პროცედურეფს გითმიჲენს თენა, სოიშა მაგაჲითო ბოთლიის დილმაბუნთ დო ბეჭდჷნთ?	You make a wine in a kvevri, don't you? What processes does it undergo until it is distilled and bottled?
33.1	- ანუ დიო ლაგვანიი, ართ მარათ ადრე ქიდიიჭყე ოკო რჩხუაჲაა.	Well, initially, a kvevri; it should be washed a week earlier.
33.2	თე ლაგვან რე ჩქინწკმა სამარგაჲოს გვერდშაახ თხორიი.	Here, in Samegrelo, a kvevri is half-buried.
33.3	გვერდიშ ეშე უკუი ჩვეულებრივ შიმოსებ, დიხა ეკმი... გინმირღვაფუუ, თიგურშენ ნამდგა ჩქინწკმა თუდო წყარი რე დო ეოთამა უჩქჷდ ჯვეშო.	An upper half is normally covered with earth; earth is put on it, because here there is water underground, and, in the past, it used to be rooted out.
33.4	დო ჩვეულებრივ ამდღა ხოჲო თეშ ვაკეთენთ თე მაარანს თენა თეშ მაფუნა კეთებუჲი.	We do it that way presently as well, and we have our pitchers [half-buried] in a wine-cellar.
33.5	თენა კირით დო ტუტათ ინახებუუ ჲაგვანიი დინახჲე ნამდგა, ობიქ ვემეკიდაასჷნ.	An internal part of a kvevri is protected with lime and ash from mould.
33.6	იგივე კირით, კირიან წყარით ინწყუმუუ დო თით ირჩხუუ ჲაგვანიი.	A pitcher is washed with lime, with lime water.
33.7	თექ მარჩხაჲი, ამდღა ართ ჲაგვანიიშ მეტი ვეერჩხე.	A washer will not be able to wash more than one kvevri a day.
33.8	ანუ თი სისუფთავეთ ოკო დეეცვე დო უკუჲ დღააშ ბოჲოოს, გასინჯება თაშ მუთმოხვაად, სუფთა წყაარს ქინააბუნქ ჲაგვანსჷნ, გეშვე ოკო.	Well, you have to keep clean, and, at the end of a day, it is tested in the following way: when clean water was poured into a kvevri, you were to drink it.
33.9	თი გემოო, წყარიშ გემო ქიგეგეე ოკო, მუჭომ გემო უღუ, ქინიბინე ღვინ თუ ვარჷნ.	You have to find out how it, the water tastes, whether a wine may be poured in a kvevri or not; therefore, you have to drink it.
34.1	ათეშ უკუჲ მუთმოხვადუუ ჸურძენიიშ ინოჭყაჭყუა.	Afterwards, grapes are pressed.
34.2	ართ თუთას ჭაჭას რე.	For a month, it is with grape skins and pips.
34.3	ზოგშა დინმიბტეენთ ჩხორო თუთა ჭააჭას.	Sometimes, we leave it with grape skins and pips for nine months.
34.4	მესიიშ ბოჲოს ეთმვობუნთ ღვიინს დო ათაშ, პროცესეფი ბრეი მუთმოხვადუუ.	At the end of May, we bail wine out, and there are many processes to occur.
34.5	რე ფუნააშ პირვეი ეტაპი რე.	This is an initial stage of fermentation.
34.6	ართ თუთაას ფუუნს.	It undergoes fermentation for a month.
34.7	უკუი დიფორუუ თე ჲააგვაან.	Afterwards, a kvevri will be covered.
34.8	ჯვეშო ორდუ, ქუას ქინმოდვანდეეს ჟიდო დო უკუი ჭითა დიხათ მიჭაბუუდ თეენა.	In the past, they put a stone onto it and then these were glued with clay soil.
34.9	ჲაზააკ დიხას უძახუუთ ჩქიი, ნამუსუთ ართი ბარპიჯიის ანუ უძახუუთ ჩქი, ვით ვთოხუთ სანტიმეტრიშ დიხა მინმიჭაბაკუუდ ჟიდო დო იტკეპნუუდ, მარა ამდღა ახაჲ საშუალებეფ რე ნამუც სპეციალურ დიხააჲ ფუნქციას ასრუჲენს, თის ვორთჷთ.	We refer to it as "iazani" soil. ten or fourteen centimeters of soil was tamped on it and tamped, but, presently, there are other means that function as special soil, we use it.
34.10	სარკე, სარკეეშ სარქველეფ იკეთებუუ ჟიდო დუდშა დო თაშ, თეჯგუა პრეცესეეფ რე, ძირითად.	Glass, glass lids are adjusted on them and so on, such are the processes mostly.
35	- აი ღვიინს სოიშა ბეჭდჷნთ, ხოო იი უკვე მზაად, ანუ დორინაფიი ღვინს უძახჷნაა, თის სოთინ დინმააბუნთო თუ?	Well, before you bottle wine, where do you keep ready wine?
36.1	- ჭაჭაწკუმა ართო ფუუნს ღვიინ.	Wine undergoes fermentation together with skins and pips.
36.2	ღვინიშ უკუჲ გეშეებღანთ თეურეშე დო დიწირუუ დო, კინი ჲაგვანშაა დინმუურს ღვინი, თექ დინმიბტეენთ სოდგარეი მესიიშ ბოჲოშაა.	Then we take it out of a kvevri and filter it; afterwards, we pour wine back into a kvevri, and it remains there until around the end of May.
36.3	მესიშ ბოჲოშ უკუი ჩვეულებრივო თეურეშე მჷთმოხვადუუ თე ღვინიიშ ბოთლეფშა გინოღაჲა, გასუფთებუჲ ღვინიშ დო იბეჭდუუ ჩვეუჲებრივოო, ვაუფილტრუუნთ ვართ მუთუნიი, ჩვეულებრივი ბუნებრივ ღვინი რე.	At the end of May, we normally take wine out of there and bottle the cleaned wine and seal in an ordinary way; we neither filter it or anything; it is a normal natural wine.
37	- აი რენო წესიი, გარდა თქვა თქვიით ართ ტრადიცია მიღჷნია, თის ვამკვიდრენთია, აი ჯვეშშე გიჩქნა მაგაჲითო ბინეხიშეე, ღვინიშ დორინაფაწკმა, თეს იცვენთ?	Is there any custom which you know from older people about vine, making wine which you establish and perform?
38.1	- წეს ძირითად ორდ, ადრე ორდ, სიტყვაშა ნამდგა ოსურეფს ვენმააშკვანდეს, მარა თე წეეს, ჩქიმოთ ჭიჭე შხვანერიე.	In the past, there was a custom that women were not allowed to enter a wine-cellar but this custom is slightly different for me.
38.2	ორდუ წესი ნამდგა, ოსურეეფ ვენმიშკუმაჲდ მარანიშაა, ხვაჲე ქომოჲკოჩქ ოკო აკეთუკო თექ ღვინიი.	There was a custom that women were not allowed to enter a wine-cellar; only men were to make wine.
38.3	სიტყვაშა ოსურს ჲაგვანშა დინუჲააშ უფლება ვაუღუუდუ, გორჩხუაჲაშ უფლება ვაუღუდ დო ორდ ათეჯგუა მუდგარენ წესი, ნამუსუც ამდღა, ამდღარ ხანაას თენა ვარე, უკვე ნებისმიერ ოსურ ადამიაანს, მუჭო ქომოჲკოსჷნ თეშ, შეუებ ღვინიიშ დორინაფა.	Specifically, women might not get into a kvevri and wash it, and there were customs like that which are no longer in effect presently; both any women and men may make wine.
39.1	ორდ თიჯგუა წესეფ, ნამუსუც, მარანს ჲაგვანეფი შხვადოშხვა ზომააშ ითხორუუდუ, ორდ ჟარნეჩდოვითლიტრიანიი, ორდუ ოშიანიი ოდო ჸათაშ, ჟიდო ჟიდო მიიიშუ, ნამუსუც მახვამური- ოხვამური ჲაგვანს უძახუდეესჷ.	There was a custom that pitchers of various sizes were buried in a wine-cellar; there were fifty-liter, a hundred-liter and more and more which was named as worship pitcher.
39.2	ართ ართი დღაა აფუდ მერჩქინეი მარგაჲ კოოს, ნამდგა მუშ ოჯახის ქუუხვამუკო დო თე ჲაგვანიით ეიფშაფუუდ ღვინიი დო ათე ჲაგვანიშ ღვინიით ხვაჲე იხვამაფუდუ მუშ ოჯახიშ წევრეფწკუმა დო თეურეშე იშუმუუდ ღვინი.	A Megrelian had allocated one day to pray for his family [=to perform a ritual] and a kvevri was filled with wine, and the wine from the kvevri was used to pray for his family and was drunk then.
39.3	ორდუ საზედაშო ღვინოს უძახუდეეს ღვინს, ნამუსუც თიშოთ ხოჲო განსაკუთრებუი ჲაგვანიიდ, ნამუსუთ ეკლესიას შითმეწირენდეეს ჩქინ წინაპრეფიი.	There was communion wine, thus referring to a wine for which there was a special kvevri, and which was offered to church by our ancestors.
39.4	სოდგარეენ ზედაშე ღვინიი- ათაშ ეწოდებუუ ღვინს ნამდგა, ჲაგვანიშ ღვინი სუმ ფენათ ირთუუ, რე თუდონი თენა, ნამუსიც ჭაჭა რე დო თხოჲო დინოძუნ, ჟიდონ ფენა, შკაშ ფენა დო დუდ ღვინი.	"Zedashe" [=wine for communion] was a name for a part of wine in a kvevri. Wine in a kvevri was divided into three parts: lowest layer with skins and pips and sediment, upper layer, middle layer and top-quality wine.
39.5	მუსუც ჩქიი დუდ ღვიინს უძახუუთ, თი დუდ ღვინი მინმიღაჲუუდ დო თინა შითმიწირებუუდ ეკლესიაშაა, ნამუსუც ჭითა ღვინი, რა თქმა უნდა, ნამუსუთ ბაბაჩია იყენენდ წირვაშოთჷნ.	Well, what we referred to as top-quality wine, it was taken out and offered to church, red wine which was used by a priest during a liturgy.
40	- ანუ თე ღვინემს, ნატურალურიე ხომ არძო, მუსუთ ორინუანთჷნ, სო გიმიჩანთ დო მუ ბაზრეფი, ანუ გასაღებაში ბაზრეფ სო რე?	Well, all the wines you make are natural, aren't they? Where do you sell them? Which markets do you use?
41.1	- თე ღვინეფ გიმიჩამუ ქართისჷ, გიმიჩამუ ამერიკას დო გიმიჩამუ იაპონიას.	The wines are sold in Tbilisi, in USA and Japan.
41.2	ჭიჭე რაოდენობათ, მაგრამ, მარა ხარისხიან ღვინეფწკჷმა ართო გიმიჩამუ ჩქინ ღვინი, სამარგალოში, ჩქინ მარანშე, ნამუთ ჩქიმოთ ართ ართი ძაან მნიშვნელოვანიე დო საამაყო რე ჩქინოთ.	Lower quantities, but our wines are sold together with top-quality wines, in Samegrelo, from our wine-cellar, what is very significant for me and a pride for us.
1.1	ჩქინწკჷმა ტრადიციათ რე ათჯგუა მუდგარენ, ნამუსუთ, გაზაფხულიშ ართ თუთაშ განმავლობას მიღუნა ათეჯგუა ტრადიცია დო ამდღა ხოლო ვაგრძეჲენთ.	We have a certain tradition and it lasts for a month, and we still have this tradition.
1.2	ართ თუთაშ განმავლობას ეჩდოხუთ ოჯახი ჸონუნს თაქ ბინეხისჷ, რე თიჯგუა პერიოდი ირ წანას.	For a month, twenty-five families graft vines; there is such a period every year.
1.3	თე ეჩდოხუთ კოჩი, ოჯახი არძა ართმაჟიას ოხვარუუ თე ბინეხიშ ჸონუას.	These twenty-five men, families help each other in vine grafting.
1.4	არძა ოჯახის იჸონუუ ბინეხი ანუ ათჯგუა მუდგაენი მიღუნა დღესასწაულცაჲ.	Every family grafts vines, that is, we have something like a festival.
1.5	მუთუნ გვაჲე დიდ გლახა ვარე მოხვამჲაფიჲი და, თე ეჩდოხუთ ოჯახშე მითინ ვეემურს სოთინი შხვადო, არძა რე სოფერს დო მუშ ჸუდეს დო არძა ართმაჟიას მოხვარებას რე.	Unless something very bad has happened, no one of the twenty-five families leave, all of them are in the village and at home, everybody helps each other.
1.6	თიჯგუა დღაჲეფ რე, ნამუსიც მთელ ცხოვრებას ირიათო გუგაშინენ.	These are the days you will remember for all of your life.
1.7	დო მუთმურს ხალხი, სტუმარეფი, მიდგაწკუმა მიღუნა კონტაქტეფინ, ესწრებუნა ჩქინ თე პროცესეფი მუჭო რე, სიტყვაშა ჸონუაში პროცეს მუ რე, მებინეხეობაში, ისტორიეფი მითმიყვებუუ, რე ციგანობეფ რე და ათეჯგუა მუდგარენეფ.	And people, guests arrive, with whom we have contacts; they attend these processes which we have here, for example, a process of grafting; they tell stories about vine-making, there are jokes, and so on.
2	- აი ბინეხიის მუჭო გითმიოჸონაანთ აი, მაგაჲითო ოჯაეში ქიგიოჸონათ ან შხვა ჯიშიშ ბინეხი, მუჭო გითმიონანთ, მუ გოსაჭირნა თეშოოთ?	How do you graft vines? For example, how do you graft Ojaleshi vine or other vatieties? What do you need for that?
3.1	- ანუ რე თიჯგუა საძირე, მწარეს უძახუუთ, ნამუსუც.	Well, there is a stock, we call it bitter, on which we graft.
3.2	სოიშახ ლახარა იჸუაფუუდ ბინეხის, ბინეხ ვეჸონუდ საერთოთ დო ბინეხ პირდაპირ დითმიციკუაფუუდ ლერწიშეე.	Before the desease affected the vine, it was not grafted at all, and was planted immediately as a one-year-old vine shoot.
3.3	უკულ მუჭო მაჲართ პროცესეფქ, ლახარაქ მაჲართუუ, თეშ უკუჲ ამერიკაშე იჸუ მიშაღაჲირ საძირექ, ნამუთ მწარეს უძახუთუ დო ჸეთიშა გითმიჸონაფუ თენა.	Afterwards, when the processes developed, when the disease affected it, a stock was imported from America, which we call bitter, and it is grafted on it.
3.4	იმზადებუუ, წინა ართ თუთათ მუთმოხვადუუ თეშ დამზადებაა, თეშ სხუნუა, გასუფთავება ოდო ართ... ანუ ირჩეუ დღაჲეფ.	A stock vine is chosen; it is prepared, pruned and cleaned a month before [grafting], and days are chosen.
3.5	რიგრიგობით მიღუნა ჩქი დღაეფ, ნამუსუთ ამდღა ათეშ, ართიშ დიჸონუუ, მაჟია, მაჟია დღას მაჟიას დოპონუნთ.	We have days in queue during which on one day one vine is grafted, on another - that of another person.
3.6	დო თენა უკუჲ პროცესი ვთოხუთ ცივი მეთოდ ჯოხოო თეს.	It is referred to as fifteen cold methods.
3.7	ჯვეეშ მეთოდ.	It's an old method.
3.8	ცივი მეთოდით მჷთმოხვადუუ თეშ შენახვაა.	It is stored by means of the cold method.
3.9	სიტყვაშა ქვიშას ეკიბღაანთ დო ქვიშას თენა კონებო, თე ეჩდოხუთუთო ვკირუუნთ დო ქვიშაას ინახუუ, თექ მუთმოხვადუუ თეშ შეხორცებაა, თექ შეეზრდა, დაფესვიანება.	For instance, we bring sand and they are kept in sand as bunches; there are twenty-five ones in a bunch. There they merged, fuse and get rooted.
3.10	დაფესვიანებაშ უკუჲ ჟირ ბარპიჲს, თაშ უძახუუთ ჩქიი, დიხააშ კინ მინორთინაფაა, დიხას გენმუორთინუანთჷ, თე დიხა დამუშებუჲ რე.	After having got rooted, we turn the soil twice with a spade, this is how we refer to it, soil is cultivated.
3.11	უკუჲ გინმომიღუნა გაჲე დო თექ იკეთენს ფესვის.	Afterwards we take them out and there they get rooted.
3.12	ანუ ჩქინი ძირითადი რე, ბუნებაშა ვორეთ დამოკიდებუჲი, მუთუნეერ პროცეეს ვამიღუნა ნერგიწკმა გიშაჸონაფა.	Well, the main thing for is that we depend on nature; we have nothing to do with saplings; we don't grow them.
3.13	ანუ სიცოცხლისუნარიოანობა, გამოყვანა ჰაერპროცენტობათ რე.	This is to say that their vitality, viability depends on air percentage.
3.14	ეჩდოვითი პროცენტ გიშმაპუნა, სოდგარენი ჟარნეჩ პროცენტშახ, ზოგშახ ამინდიშ მიხედვით გვერდ ხოჲო გიშმაპუნაა.	We yield about thirty, forty percent; sometimes, thanks to weather, we yield even half of them.
3.15	ანუ შხვა სანერგეეფ, ნამუც რე სერთიფიცირებუჲი, ნამუსიც დიდ საანერგეეფი, შეუებუნა გიშეონანიი ოშ პროცენტიან, ოთხონეჩდოვითპროცენტიან ნერგიი, ხარისხით სიტყვაშა მარა, ჩქი უფრო ცივი მეთოდიი, უფრო სიცოცხლისუნარიენ რე ჩქინ ნერგი, შეხორცებააშ მხრიივ, ვირუსიშ მხრივ დო ირფეიშ მხრიივ.	Well, other nurseries, which are certified and which are large nurseries, are able to yield a hundred percent, ninty percent. However, in terms of quality, our cold method yields in more vital sapling, with respect to merging, viruses, and everything.
3.16	ანუ ართ ართი ჸათენა უღ ჩქიინ დადებითი.	This is to say that this is one of the positive [aspects] of our [method].
3.17	ქო ნაკლებ მიღუნაა გამოსავაჲი, მარა მეტ ხარისხიან რე დო მეტ, უფრო მეტი მაჸიდე მიჸუნა, მთეჲ სამარგაჲოს ჩქი ვამარაგენთ თაურეშე, ენა ჩქინოოთ საამაყო რე.	Yes, we have a smaller harvest but it is of more quality, we have more buyers, we supply Samegrelo from here. We are proud of it.
4	- აი არძაშე ჯგიირ პერიოდ თე ბინეხიჲ დარგუაფაჲო მუ დროო რე?	Well, which is the best period for planting the vine?
5.1	- მუ დრო, დეკემბერშე იჭყაფუუ აპრიჲიშ თუთაშაახ.	What time, it starts in December, lasting till April.
5.2	ანუ საუკეთესო პერიოდ რე თებერვაჲი, იანვარიი, სოიშაახ ჯაშა წყარი მეურსუუ.	This is to say that the best period is February, January until water reaches it.
5.3	ანუ ჯააშ წყარიშ ეჭოფუაშაახ უჯგუუშ რე, თიგურშენ ნამდგა, ნერგიის გეჲოოთანჷქჷნ, პირდაპირ ქჷდარგუანჷქჷნ, წყარ ვააფ ეჭოფიჲინ თეჲ, პირდაპირ გეჭოფუნს.	This is to say that it is better before water is absorbed because when you unearth saplings and plant them without having absorbed water, it will absorb it directly [in a new soil].
5.4	მუდროსჷთ ვარენო გეჲოოთანქ სიტყვაშა მარტიიშ თუთას დო ქუდარგუანქ აპრიჲს, ვარდა ქიშინახ დო გოოდა მარტიიჲ თუთას, იგივე თიმდღას ქიდარგუე, მაჟია პროცეეს მუთმოხვადუუ, ნამუსც კინ აფ ეჲოჭოფაჲ წყაარ დო გუუჭირდუუ მაგაჲითო გოჲოფააქ ქიუაას ვარდა მუთუნქ ათეჯგუა მდგომარეობას.	Whenever it is, say, if you unearth them in March and plant in April, or store them, and if you want, plant them on the same day in March, there occurs another process that they have to absorb water again. Hence, it will suffer if there is drought or such a situation.
5.5	არძაჲ უმოს საუკეთესო პერიოდიე თებერვაჲი, იანვარიშ პერიოდი, დეკემბერშეე.	The best period is February, January, starting from December.
6	- ქიდარგუანქუნ თის ოკონო უკუი მუთუნ პროცედურა?	Does it need any procedures after you plant it?
7.1	- დორგუაფაშოთ განსაკუთრებუჲი, მუჭომ სკუასჷნ თეშ უჲუანთ ჩქიი.	For planting, we take care of vines in a particular way, in a similar way as we take care of our children.
7.2	ირ დღაას თექ ოკო ორდეე.	You have to be there every day.
7.3	თიში მწვანე ოპერაციეფი იჭყაფუუ, რდუალაა, დიხაშ გოღაჲა, ფესვის იკეთენს ჟიდოო, ფესვიშ მოშორება.	Its green operations begin, growing, removing soil, roots grow above and they are to be removed.
7.4	ანუ სოდგარეენ ჟირ თუთაშ განმავლობას თექ ოკო ორდეე ირიათო, ნერგიშ გვერდით, ნამუსჷთ ჯგირ ნერგიქ ქჷგოკო იჸუასდა.	This is to say that, for about two months, you have to be there every time, beside a sapling, if you want it to become a good sapling.
1	გომორძგუა თქვანი!	Greetings to you!
2	მა ვორექ ირმა ბერიშვილი.	I am Irma Berishvili.
3	წალენჯიხაშ რაიონიშ სოფელ ლიაშე.	From the village of Lia, Tsalenjikha District.
4.1	მა გეჩიებუთ ასე თქვა ამბეს, ნამუშ მონაწილეთ მა თვითონ ვორექ.	Now I'll tell you a story in which I myself was a participant.
4.2	მარა აა სოიშა თე ამბეს გეჩიებუთუნ თეიშახ, ჭიჭე წოხლე წინასიტყვაობას გუაკეთე, ნამუთ აუცილებელ რე.	But before I tell the story, I'll provide a foreword which is necessary.
4.3	თიშენ ნამდა, მუ თემასჷთ ჩქი შევეხებუთ ასე დო მუ თემაშეთ მა იბჩიებუქუნ, თეშიი წინაპირობაა ჭიჭე უმოს ჯვეშ ხანებს რე მოცემული.	This is because what topic we are going to deal with and what we are talking about had its precondition a little bit earlier.
5.1	აა ჩქიმ ბებისჷ, შხვადოშხვა დროს, მუჟამით გოლოფა რდჷ ჩქინურე დო წყარ მეჭყორდჷდ, ინჭას წყარ ვარდჷ, დიხა გო... გოხარცქილირდ ირდიხას, აა ზაფხულობით ხვადუდ თეცალ ამბე, მუშოთ ოკო რაგადჷ, აა დო მიკილენდ დღალეფი, მარეფი დო ააამარ თუთა ილიებუდუ, ჭვემა ვარდჷ დო წყარ ვარდჷნ თიმწკჷმა, მუშოთ... ბუნებრივ რე, ირფელ, ირფელს ოცილჷდ თეჯგურა ჩხანა, იჭუდუ ხეხილი, ბოსტან დო, ორტვინეულობა დო, აა თეცალ დროს გიშინანდ ჩქიმ ბებჷ, ნამდა ჯვეშოვა, ათეჯგურა გოლოფა რდჷნ თიმწკჷმავა, ჯვეშ ოსურეფია, ესე იგი ჩქიმ ბები უკვე ასაკის რდუ დო თინა გიშინანდ ჯვეშ ამბეს დო ააა ჯვეშ ოსურეფიშ ამბეს, ესე იგი ძალამ უკახალენ, აა ამდღარ დღაშე, მა იბჩიებუქუნ თეშე, ართ ოშ წანა, ოჟარნეჩდოვითიშ უკახალენ ამბეს თქუანდ ალბათ, ათეჯგურა გოლოფაშ დროსია ჯვეშ ოსურეფ დოჭანდესია კენჯაიას.	Well, my grandmother, in various periods of time, when there were droughts in our province and water stopped, there was no water in the well, the earth was split open everywhere, such things happened in summer, weeks and months passed without rain, and, since there was no water, naturally enough, such heat affected everything, fruit trees, vegetables dried, and in such a period, my grandmother recollects that in the past, when there was such drought, aged women, this is to say that, my grandmother was already aged and she remembered an old story, and a story of aged women, that is, a very old story, what I am talking about happened a hundred or one hundred and fifty years ago, this is how an old story she was telling, they made a kenjaia.
5.2	კენჯაია რე იგივე აა ქორთულო ქობთქუათჷნ ტიკინა, თოჯინა ანუ ნოჭკერეფშე, ძონძიებშე გიშაჭელჷ ააა თოჯინა, იგივე ტიკინა დო მარგალურო კენჯაია.	A kenjaia is a doll made of cloths, rags; in Megrelian, it is referred to as 'kenjaia'.
5.3	დო კენჯაიას ჯოხოდუა ძივავა.	A kanjaia, a hand-sewn doll, was called ‘dzivava'.
5.4	ათე ძივავას წყარს დაშკვიდუანდესია.	A kenjaia was drowned in water, she said.
5.5	ჩქიმ ბებ რდჷ წენთხაშე.	My grandmother was from Tsalenjikha.
5.6	დო წენთხას მიღჷნა ჩქი თეჯგურა ჯგირ წყარი- წენწყარი, კამკამა, წკონდა წყარი.	And, in Tsalenjikha we have the good river Tsentskari [Chanistskali], with pure, clean water.
5.7	ათაქ დაშკვიდუანდეს თურმე თე ძივავას დო ქეშიწამუანდეს მანგარო.	Dzivava is said to be drowned in it and they wept aloud.
5.8	შეწამაფა ქჷგაჩქვენუნა ალბათ მურე.	I hope you know what weeping is.
5.9	რკიაფი დო მტერ დო მოუბადეს შებდას საქმე თეჯგურა გლახა ამბეწკჷმა, მუჟამით მიდგაინ დოღურუნ, თიმ დროს შეწამუანა დო რკიანა.	Shrieking, and may an enemy and a malefactor have to deal with someone's death, in that moment, they weep and shriek.
5.10	დო ათე ძივავას ხოლო წყარს ქინარაგუანდეს, ვითომ თენა იშკვიდუდ თექ დო მოუნჭანდეს დო რკიანდეს ოსურეფი, ქეშიწამუანდეს: დიშკვიდ ძივავაქ, ქიმმეხვარითია.	They dropped Dzivava in water, as if it was drowning there and women wept shrieking: "Dzivava drowned, help us."
5.11	დო თენა ნიშნენდ, ნამდა გამოწვევას უჯღონანდეს ალბათ მუდგარენ ბუნებრივ ძალეფს დო აა თე მსხვერპლშეწირვაშ უკულ აუცილებელო ოკო დოჭვემკო თურმე.	And, that implied that they perhaps sent a challenge to some natural powers, and, after that sacrifice, it was likely to rain.
5.12	დო ჩქიმ ბებ თქუანდ ნამდა ჭვენდუა, ჭკირჷნდუა თეცალ მოქმედებაშ შესრულება.	And, my grandmother said that it rained, such a performance worked.
5.13	ნუუ თენა ოძიცეთ ვამბაღდეს, თქუანდ თეს ჩქიმ ბებინ, იბძიცანდით, ასე მეტ მუ ფქიმინითკო აბა ჩქიხოლო, მუჭო დებჯერითკო დო მუთუ ვამღუდეს თეშ და... დამამტკიცებელ საბუთი.	Well, we laughed a lot when our grandmother told that; we laughed, what could we do? How to believe? We had no proof for that.
6.1	ართ მშვენიერ დღას, ოღონდ ზუსტას ვაფშ თენა ანთას ჩხოროშ ოთხონეჟდოვითაამშვის რდჷ თუ ოთხონეჟდოვითოშკვითის, ზაფხულს, ააა, ივლისიშ ბოლო აგვისტოშ დასაწყისშო თიჯგურა გოლოფა ქიუ, სამარგალოს დო ჩქინ რაიონს განშა... განსაკუთრებით, ესე იგი წალენჯიხაშ რაიონს დო ნუ ლიას ხვადუ ასე, მა ლიაშ ამბეს გეჩიებუთ.	On one fine day, I don't remember exactly whether it was nineteen ninety-six or ninety-seven, in summer, well, at the end of July and beginning of August, there was such drought in Samegrelo and in our district, particularly, in Tsalenjikha District, and it happened in Lia, what I am telling you now.
6.2	თიჯგურა გოლოფა რდჷ ნამდა, ააა, წყურგილიშ წყარეფ მე… მემსკირეს, ინჭაქ დოსკირ, სოლედგარენ მიდგაინიშ ინჭას თუდო გითოდგჷდ წყარინ, თევრეშე ოშუმალ წყარ მომღუდეს.	There was such drought that springs got dried up, the well got dried up; we brought drinking water from a well somewhere in the bottom of which there still remained some.
6.3	ორტვინ გოხუმუ, ხილქ გო... ჯას ქიმებჟღირ იშო დო თექ ქიმეჸორდჷ, ქიმიხაშჷ.	Vegetables got dried, fruits got dried, they withered and fell apart.
6.4	ორტვინქ დიჭუ, ჸვანას ვაგაფალ, ლატისჷ ტარქ ვაკეთინ დო მოკლეთ მანგარ გლახა ამბეს მეურდით.	The vegetable garden was burnt, the corn field did not blossom, maize cobs did not grow, and, in short, we had to suffer from a very bad situation.
6.5	დახე არ თუთას გეგრძელ თეჯგურა ამბექ დო მუ ფქიმინითკო.	The situation lasted almost a month, and we didn't know what to do.
6.6	ხალხ, მოსახლეობას დუდიშიი ორსხებელო, ოჭმარეს მუჭო გოთანდჷდ დო ქიბკაკალენდით, ქიმლებჭკომუანდით მუდგაენს უკულ ჸუდეს ხოლო ვაგიჩერებედ, თიჯგურა სინჩხეეფი რდჷ, არძა ართო ოჯახეფით მიფშით ინგირშა, წყარშა, ნამუთ ჩქინ სოფელს მოურსუნ, ოდო ალუოხედით თექი აკოსერუაშახ.	We, people, inhabitants, in the morning, at dawn, had breakfast and afterwards we could not stay at home because of heats. All, like a single family went to the river Enguri, which flows through our village, and sat there till the dark.
6.7	უკულ მინს იშენ მუდგარენ საქმეეფ უღუდეს დო ასე მა თიმ დროს ახალგაზრდა ვორდჷ, სოდგარენ ეჟდოხუთ- ეჟდოამშ წანერ დო შხვა უმოს ასაკოვნეფ მიდეშეს ჸუდეშა დო ჩქი თექ ალუოხედით.	Then, somebody had things to do, and, I was young then, about twenty-five or twenty-six, and aged people went home, and we sat there, on the bank of the river Enguri.
7.1	ათაშ მა დო ჩქიმ აა მეგობრეფ ულირ ვორეთ ართ დღას ხოლო ინგირშა, ინვოსორგჷთ წყარს დო მიკვოჯინითო ჭიჭე მოშორებით ქუმულა, ალელეს რეყეპიჯშა, თაშ უძახჷქ, წყარპის, რეყეპიჯშა ალელეს ოსურეფ, ჭე ჩქიმ ბებიშმახანა ოსურეფ.	Well, one day I and my friends went to the Enguri and in the water, and, suddenly we saw, not far away, women of about my grandmother's age came to the riverside, this is how it is referred to.
7.2	ვორწყექ, ნუუ, უჯინეთ ასე ჩქი, მუუჭო თენეფს ხოლო სინჩხექ აის ალბათ დო მოლართესია- იფიფქრით მა დო ჩქიმ სამეგობროქ.	Well, we thought that perhaps they too were hot - this is what I and my friends thought.
7.3	მარა ასე დიდად თენა ხოლო ვაგაბკვირვებნა, თიშენ ნამდა, ქობრაგადანქ, ირკოჩ ართო აა წყარს ალახედ, აა შურიშ ოღალ ვამღუდეს სინჩხეშ გამო დო შხვა გამოსავალ, უბრალოდ, ვამაგორედეს.	But we were not very much surprised by that because everybody used to sit by the riverside, well, we could not breathe and we couldn't find any other solution.
8.1	მჷმანჭეს თე ოსურეფქ ასე ჭიჭე ხოლოშა ქუმორთეს, ჩქი სოდეთ აა დაბალ წყარს იბომნჷნდითჷნ დო დომძახეს, მორთითია აშო.	The women approached us, well, they came closer where we swam in shallow water and called us to come to them.
8.2	მუშა რენია საქმე იფიფქრით დო გეშაფცით წყარშენ, ქიმეფრთით დო ქიძიცანა.	We wondered what was going on and got out of water and came up to them; they were laughing.
8.3	მუამბერე?	What's up?
8.4	ქოუკინებნა ხეს ძივავა, კენჯაია.	They were holding Dzivava, a kenjaia.
8.5	შხვადოშხვა, ჭარგა ჭარგა ნოჭკერშე გიშაჭელ, სკვამ კენჯაია, ნამუსუთ ჯაშჷ ჭიჭე ჭიჭე ხე დო კუჩხი ინაშე წკირიეფშე აფუდ კეთებულ ხე დო კუჩხ უღუდეს თეს.	It was a beautiful kenjaia patched with various colorful cloths which had small arms and legs made of wooden sticks.
8.6	დო ასევა ჩქი ათეს წყარს დუოშკვიდუანთია, ქინუოთანთია წყარს დო ააა ჩქიივა თქვა ხოლო ქიმეხვარითია დო ქეშიბწამუათია, ოკო გობრკიათია.	They said that they would drown it in water and wanted us to help because we had to weep, to shriek.
8.7	ოხ, მუ ოკოდ ე საქმეს.	Oh, that was an easy job.
8.8	იბძიცით, ძალამ მახიოლეს დო ქინაათითია, უწით დო ბკიჟინათია, მოუნჭათია დო.	We laughed, we were very glad and told them to drop it and we were ready to shriek.
9.1	გენშეღ ართ ართიქ, ახალგაზრდაქ, თექიან ჩქინ, ააა თანასოფლელ ძღაბის ქიმეჩეს თენა.	One of the younger ones gave it to a girl from our village.
9.2	ოოდო გენშეღ თექ წყარ..., შკა წყარშა.	And she brought it to the middle of the river.
9.3	ჯგირო უჩქუდ ნჩურუა.	She could swim well.
9.4	გეენშანჩურ დო შკა ინგირს მირქუ დო თე ძივავა ჩქინჷ.	She swam in and threw Dzivava away in the middle of the river Enguri.
9.5	დო ძივავასია სახელ ხოლო ოკო ჯოხოდასია აუცილებელო, თენა.	It was to be necessarily named as Dzivava.
9.6	ესე იგი, პიროვნება ოკო რდასია, ვარა ეშ ვარ, ნამდა ვითომ მუდგარენ კენჯაია ინუოთითჷნ დო მორთ, ქიგუოდვათია ნასტია თე ოსურეფქ თქვიის.	That is, it was to be an individual, and not something patched which we through away, and the women said: "Let us call it Nastia"/
9.7	ჩქი სახელ ვამომგონებნა, ათე ჩქინ ბებიებიშ მახანა ოსურეფქ თქვიის დო, თე ჩქინ თანასოფლელქ ქინაათჷ შკა ინგირს ჩქინ ნასტია.	We did not coin the name; it was named by the women who were our grandmothers' peers and a gitl from our village threw it into the Enguri.
9.8	ოოოხ, ნასტია იშკვიდუნია.	Oh, Nastia is drowning!
9.9	მოუნჭით დო ბრკიეთ მარა თიჯგურა ბრკიეთჷ, ცას მურიცხ გამუოსოფით.	We began shrieking but we were shrieking so that stars fell from the sky.
9.10	მა განსაკუთრებით; მართალო განსაკუთრებით, ტყურას ვაგაღორენთ.	I particularly [was shrieking]; it was really particular, I am not lying.
9.11	თიზმა ბკიჟინით მა დო ჩქიმ მეგობრეფქ, ნამდა ათე ოსურეფს, თე ჩქიმ ბებიშმახანა ოსურეფ, თაქ არძას იფჩინენდითჷნ ფერეფ რდეს თენეფ, ჩქიხოლო მიჩინენდეს, მუშოთ ოკო რაგადჷ, ჩქინ თანასოფლელეფ, ართი სოფელიშ ხალხ ვორდით დო, ძიცა გეუოლეს.	I and my friends shrieked so much that the women, who were peers of our grandmothers, we knew who all of them were, they too knew us, no need to say that, we were from one and the same village, and they burst into laughter.
9.12	დო იშო მიოტეს ინეფქ კიჟინ დო ჩქი ქა... ქაშმოტეს თე საქმე- შეწამაფა.	They stopped shrieking and left it to us.
9.13	დო შებწამით, მარა თიჯგურა შებწამით, მთელ სოფელს ქუგუგონებ ჩქინ ხმა.	And, we shrieked and shrieked so strongly that it appeared that the whole village heard us.
9.14	აქ ჩქი ეშა შურო ვამჩამნა გურჷ, აშკურნედესჷნ, მიდგაშ ოჯახიშ წევრეფ თავრე ვორდით ინგირშა ულირინჷ, მიდგაშ ბაღანეფ, ახალგაზრდეფ.	We didn't even think that they would worry, those whose family members had left for that part of the Enguri riverside, whose children, younger ones.
9.15	დო მუ... მუნოცჷმუე ხალხ ირდიხაშე, მიდგარენქ ეჭყორდჷ დო მეფცით, ებჭყორდით, მუქ მაღოლეს, მიდგარენქ დიშკვიდ დო, მოკლეთ, მანგარო შკურნებნა.	And people were rushing hither from all sides thinking that someone died and a terrible thing happened to them, that someone drowned, and, in short, they were very much afraid.
9.16	დო ოო თურმე გიწუათ სიმართლენ თე პროცედურაში მთავარჷ არსი ხოლო თენა რე, ნამდა ოკო დოშკურდას ხალხიქ დო ოკო, ესე იგი, ირკოს შეშფოთას ოკო დო მართალო ოკო მირჩქინან, ნამდა მუდგარენ უბედურება ქუმოხვადჷ დო ძივავაქ დიშკვიდჷნ.	And, to tell you the truth, the main essence of the proceedure is that people should get frightened and everybody should be concerned and consider that some kind of misfortune has happened and that Dzivava drowned.
9.17	უუკულ სოიშა ინგირშა ირკოც ვალურთუმ თე ამბეშ გაგებშა.	Not everyone went to the Enguri riverside to find out what had happened.
9.18	მუშენ რე კიჟინჷ, მუშენ რე რკიაფჷ, მიქ ჭყორდჷ, მუ ამბექ იჸუა, ქოუთქუალნა მუჭო ოსურეფს ძივავაშჷ შკვიდაფა ულამდესია დო შეწამაფა დო ვაგაშკურნან, თე ამბე ივაფუნია.	Why are they shrieking? Why are they shrieking? Who died? What is going on?, people asked, and they told that women were going to drown Dzivava and to shriek and not to be afraid, that might be happening.
9.19	თიშენ ნამდა ჩქიხოლო ეზმა რკიაფიქ ვაგმარზინეს დო უკულ ძიცაშა გინიბლით იშო დო უცბას უკულ ხმაქ ხოლო მეჭყორდ, სიმშვიდექ იჸუნ, ირკოჩ ქიმეხვალამე, ნამდა მშვიდობა რენია.	Because we could no longer shriek that much and began laughing, our voices were no longer heard, there was calm and everybody guessed that nothing bad happened.
9.20	დო ესშობას თე ოსურეფქ ხოლო დირთეს ანწ იშო მშვიდას, ძივავა შკვიდაფილჷ რე, შეწამაფილჷ მაფნა დო შარა შარას ხმა გავრცელეს, მუჭო მშვიდობა რე, მუთუნშა ვაგაშკურნანიანჷ დო.	Meanwhile, the women got back good news that the doll was drowned, shrieked, and, on their way, they spread the message that nothing bad happened and not to be afraid.
10.1	ჩქი ონჯუაშა თექ ალვოხედითჷ, მარა რე პაპანაქება სინჩხე, იჭუ ქიანა დო გაკისერუნ უკულ მოლაფრთით ჩქინ ჸუდეებშა.	We kept sitting there till the evening because there was intense heat, everything was burning, and, only when it got dark, we went home.
10.2	დო ჭიჭე ფერდჷ მხარეს მუკუოხორაანთჷ, თავრე ეკიბლითჷნ მებრთით, მუშა მებრთით.	We live on a slope here; we went up there from the riverside, and what awaited us there..
10.3	ჩქინ მშობლეფქ ქუდობხვადეს გახანგებულქ, მუ ჯოხო თქვა თენა ქიმინითია, თქვა ნორკიუეთია, ქიგებგითია.	Our parents were excited, saying: "Why did you do that? It appeared that you were shrieking."
10.4	მუუშე ვეფიქრითია, ჩქი მაშკურნედესიანჷ დო თეჯგურა ამბე იუაფუდუან დო.	Why didn't you think that we might be worried because of those things?
10.5	მოკლეთ, მალამურსეს ბრელჷ, თაშ ჯოხო მარგალურო, თე სიტყვა თაშ ირაგადუაფჷ.	In short, they 'reproached' us much, this is how it is said in Megrelian.
10.6	მუს ფქიმინუნჷდით დო მუს ფთქუანდით მუ გორკიუდესია დო ნუუ მოკლეთ, თაშ გეთუ თე ონჯუაქ.	What could we do? We were asked why we were shrieking, and, in short, that was how the evening was over.
10.7	დო მა უკულ მეზობელიშ ჸუდეშა, კინ თი ჩქიმ სამეგობრო მიდგაწკჷმა, მიდგაწკჷმა ართო ძივავა, თე ჩქინ ნასტია შებწამეთნჷ, თინეფშა მიდაფრთი ონჯუას.	In the evening, I visited a neighbor's house, one of my friends, together with whom we shrieked for Nastia.
10.8	ართო იფშაყარუდით ახალგაზრდეფ დო მინ კარტით ვლააფენდით, მინ ტელევიზორს უჯინედით დო რდჷ თეჯგურა ბედნიერ დრო.	We, young people got together and sometimes we played cards, sometimes watched TV, and there was such a happy time.
11.1	მუუუშა გიფულათ... ო, მუშარდ ხოლო საქმედა, ათე ჩქინი, ჩქიმ დიდა მა მიღაჭალჷ დო მუშენ კიჟინ დო მუშენი შეწამე დო გურ მუშე გოუსოფ თე კათასია, მირაგადჷდნ თიმწკმა, ჩქიმ ბებიქ ეშმაკურო მიწუ, ნამდა ენეფს ვაჯერანია ბებ ინა დო ა ქოძირჷნქია სი ვაგოჭკირუა თე თქვან ამდღარ შეწამაფაქია დო ვაგოჭვე... ვაჭვემუადა ქოძირჷნქია.	I will not conceal it that my mother was angry with me because I screamed and shrieked and terrorized people; when she was telling me, my grandmother told me artfully that they didn't believe in it and I would see that our shrieking would work and it would rain that day.
11.2	მარა ელუოჯინ ცასჷნ, სერით თიჯგურა... თიჯგურა მურიცხეფიშ გოჩახჩახელირდ, აიი, დიდაშ მავილარ მაფთქვი, მუჭო ჩქიმდიდაშ ნარაგადიქ გერთჷ, მუს... მუს იპოტიკით, იპოტიკჷდითია ამდღავა თქუნ თენა მა- ფთქვი.	However, when I looked up into the sky, I saw that it was lighted up with stars. Alas, my mother's words came true when she said that my efforts were useless.
12.1	თე ჩქიმ მეზობელიშ ჸუდეს ვორე.	I was in my neighbor's house.
12.2	თენა, იშენ გაგმურქ გალე, ქელუოჯინექ ცასჷნ, და მუ ამბე რე მაქჷნ, მურიცხეფიშ გოჭკადილ.	Well, I just looked up into the sky to see what was going on; it was set with stars.
12.3	ოდო ართ ვითოჟეირ საათ ქორენ თეშ ხოლო გიმიბლი დო ქელუოჯინ მარა, მუთუ ვარე.	And, when it was around twelve o'clock, I came out and looked up but there was nothing at all.
12.4	იბარჩხალ თუთა, მურიცხეფ იჩახჩახნა დო მინიბლ კინ დო უჯინეთ კინოს.	The moon was shining, the stars were lighting, and we went in and watched a film.
13.1	ვარე თე ჩქიმ ბოლო გუმულა დო ცაშ ელაჯინაშ უკულ მიკულირ ართ ვითოხუთ ეჩ წუთ დო თიჯგურა ქიდიგურგინუუ, განწოფცით, მუ ამბე რენიაო.	After about fifteen or twenty minuted from my going outdoors, there was such a thunder that we hurried up asking what was going on.
13.2	დო გურგინს ართის მაჟიაქ ქუმაუნ, უკულ ქიდიჭყ ვალუა, განათ მთელ ცა დო ართ გვერდ სათშა თიჯგურა ჭვემაქ იჸუ, თიჯგურა ჭვემაქ იჸუ, ჩა... ცა გიმელ კუჩხო გიმე.	One thunder followed another, then there was a lightning, the whole sky was lighted up, and there was such rain, such rain that it rained cats and dogs.
13.3	დო ათე ჩქიმ მეზობელიშ უდეშე ჩქიმ უდეშა მეძჷ სოდგარენ ართი სუმოშ მეტრა.	Well, there are about three hundred meters from my neighbor's house to my house.
13.4	თიმ სერს მა ჩქიმ უდეშა ვამალინ, თიჟგურა ჭვემ, ნამდა გალე კუჩხ ვაგმიდგინედ.	the other night i could not go home, it was raining so hard, you coud not step a foot outside.
13.5	მუ შარა მიღუდ დო ქუდოფსკიდი ჩქიმ მეზობელიშ ჸუდეს.	I couldn't help staying at my neighbor's house.
14.1	მაჟია ოჭმარეს ქიმეფრთ ჩქიმ უდეშა დო ჩქიმ დიდას უწი, ქარწყექო მუქ მოხვად, მუჭო გოჭკირ ძივავაშ შკვიდაფაქ დო ჩქიმ შეწამაფაქ, სი ტყურათ ფსაყვედურენდ მაქ დო ტყურათ მიღაჭალჷდ, მუ გო... გორკიუდუნ მიწი, ა მუჭომ ვოჭვემაფემაქ.	Next morning, I came home and told my mother: "Do you see that how our shrieking has worked? You reprimanded me wrongly and shouted at me wrongly because of shrieking. Look, how I made ir rain."
14.2	ჩქიმ ბებიქ ხოლო გახარებულქ ქუდორხვად დო ათესჷ რდუა მა სი, ბებ, გეჩიებუდია დო გირაგადჷდია.	My grandmother too was glad and told me that that was what she had been telling me.
14.3	ჯვეშ ოსურეფ ათეს ორთჷდესია დო ჭვენდუა უკულია, ჭკირჷნდუა თე ძივავაშ შკვიდაფავა დო თეჯგურა თქმულება მიღდესიან, ასე ხო დერწმუნია, მა მართალს ნობრაგადუექიან.	Women in the past did the same and it rained, she said, it worked; "Did you see that I was telling you the truth about drowining a doll and the legend?"
15	ათეს გირაგადჷთ მახოლო, სინამდვილეს, მა ვორდ ათე ამბეშ მონაწილე დო ჩქიმ თოლით ნაძირეფ დო ნამოქმედარს თქვა გინორჩანთ.	This is what I too am telling you. I participated in it and I am telling you what I eyewitnessed and what I did.
16	დიდი მადლობა ყურადღებაშენ.	Thank you for your attention.
1	- სახეჲ დო გვარი.	Your full name?
2	- კაჭარავა კონსტანტინე.	Kacharava Konstantine.
3	- ნამ წანას დებადითჷ?	Which year were you born in?
4	- ანთას ჩხოროს სუმენეჟდოვითოშკვით წანაში სუმ მარტიი თუთას.	Nineteen seventy-seven, the third of March.
5	- აა... სო დებადით.	Where were you born?
6	- ათაქ, აბაშას, საკაჭარუს.	Here, in Abasha, in "Sakacharu" [the Kacharava settlement].
7	- აა... თესჷ მმ... მუშე ჯოხო თე სახეჲ, თე უბანს.	Why this neighborhood is called so [Sakacharu?]?
8.1	- თიშენ ჯოხო, ნამდა თაქ ოფე ჯვეშო სოფერი საკაჭარუ, ასე ხოლო საკაჭარუ ჯოხო, კაჭარეფ ოხორაანდეს დო.	It is called so because earlier there has been the village of Sakacharu {Kacharava settlement.
8.2	საერთოთ, სამარგალოს თაშიე, გვარეფ ართო ოხორაანდეს, ართმაჟიაშ გონორთეეფი.	Generally, in Samegrelo, representatives of same surnames lived compactly.
8.3	დო ათაქ კაჭარეფ რენა მულირ სოდგენ სუმოშ წანაშ წოხლე ჩხოროწყუში სოფელ ახუთიშე, ლეკაჭარეშე გინოხორელენა დო დოხორელენა ათაქი.	And, about three hundred years ago, the Kacharava family moved here from Chkhorotsku, the village of Akhuti, Lekachare, and settled here.
8.4	ხოოდო გეუდვალჷნა სახელი საკაჭარუ.	That is why it was called Sakacharu.
8.5	სოფელ ჯოხოდ საკაჭარუ დო მუშ ოხვამე უღუდუ, საკაჭაროშ მთავარანგელოზიშ ოხვამე, სოდეთი პაპეფი არძა კაჭარეფი რდეს.	The name of the village was Sakacharu, and it had its own chapel, Archangel Chapel of Sakacharavo whereby all the priesrs were Kacharava by name.
8.6	დიაკონეფი არძა კაჭარეფი რდეს, აარძა ოოხვამეშ მოინალე მიდგა რდუნი, არძა კაჭარეფ ორდეს.	Deacons, all were Kacharava, all, the clergy there were Kacharava.
8.7	საეკლესიო საბუთეფს თაშ ჭარუ.	It is recorded in church documents.
9	- გასაგებიე; ასე ჩქი სოდგა ვორეთჷ, თე ის მუ ჯოხო, თე ნაგებობას.	I understand. What is the name of the facility we are now in?
10.1	- ათენა ჯარგვალ ჯოხო.	Its name is jargvali.
10.2	ჯარგვალ ჯოხო ფიცარეფშე რე ღოლამირი.	Its name is jargvali; it is made of planks.
10.3	თენა სოდგენი ართ ოშ წანერ ვარ, მარა ართ ოოთხონეჩ წანერ იშენთ ქიუაფუ.	It [jargvali] can be, maybe not a hundred, but at least eighty years old.
10.4	მუაჩქიმ თქუანდ, მა ვამშუნია თეში დოდგუმავა, ჩხონაფილი.	My late father used to say that he did not remember when it was erected.
10.5	ბებ დო ბაბუში რე, ჩქიმ ბებ დო ბაბუშ, ვარლამ კაჭარაშ დო ნინა ნოდიხეში.	It is grandmother and grandfather's, my grandmother and grandfather's, Varlam Kacharava and Nina Nodia.
10.6	ჩქიმ ბებ დო ბაბუში დონადგუმა რე თენა დო ათაქ ჯვეშო ოდა ჸუდა გენოდგვე, ჯაში.	My grandmother and grandfather erected it. Previously, a wooden oda [a house resting on piles] has been here.
10.7	უკულ დუდგუმ ბაბუს თე ქუაშ ჸუდე.	Later, grandfather constructed this stone house.
10.8	ოდო ათენა მილარინალო უღუდეს, საკებურო, მუსით ჯოხო კებურს იკმარძანდეს, ოჭკომალს თაქ ორთუდეს, ოტკას ათაქ ოფუნუანდეს, ღვინს ათაქ ორინანდეს.	And, they used the jargvali for living, as a fireplace, as we call it. Here, they set fire, cooked, distilled vodka, and made wine.
10.9	ოოდო, მუთუნ ქორდა, ირფელს თაქ ინახუდეს.	And, here they stored everything whatever they had.
11	- გასაგებიე; თაქ მუს აკეთენდეს ძირითადო.	I understand. Whar did they predominantly did in the jargvali.
12.1	- მთელ დღას ჩქიმ ბებ ათაქ გილექვარქვალუდ, ჩხონაფილი.	My late grandmother bustled about here all day lond.
12.2	დაჩხირ აფუდ იკორძამილი დო მუმიჩქუ, ირფელს ორთუდუ ბები.	Granny set fire here, and, well, she did everything in here.
12.3	ამარიე ასე ბებ დო ბაბუში დო პეპ დო პაპუში ჯვეში კიცი, მაგალითო, თენა ჯვეში რე.	Here is the old ketsi (clay pan) which belonged to grandmother and grandfather and great grandmother and great grandfather; for example, this one is old.
12.4	ბებ მშუ ათე კიცის ქიგიოხუანდუ კებურსი ოდო ჩქი ჭითა სიმინდ მიღუდეს ჸუდეს, ათაქ ფხონუნდით უკახალე დო აბაშურ ჭითა სიმინდი ფთასუნდით ოდო ჭითა ჭკიდი იჭუდუ.	As i remember, granny used to put a ketsi on fire. We had red maize at home. We ploughed land behind the house and sowed the Abasha red maize, and red cornbread was baked.
12.5	ოდო ქეგიოხუანდ კიცის, ფურცელეფს ქიგიორჩაანდუ, ფშუ.	And, she used to put a ketsi on fire and spread leaves on it.
12.6	ვარა ბაშმალაშ ფურცელს, ვარა შქერიშ ფურცელს ქიგიორჩანდუ დო ათაშ ქიგიოგანდუ ჭკიის, ჩქიმ ბატონ სი რექ.	She used to spread either loquat or rhododendron leaves [onto a ketsi], and thus laid cornbread on fire, know what I mean?!
12.7	ათენა ჩხე კიციშ მუნართინაფალ კაღუ რე.	This is a hook used for turning a hot ketsi.
12.8	ათეთ მუნართინუანდუ დო, ჩქიმ ბატონი დო, ქიშაადგუნდუ თეს ქიგეისღოლანდ, თანაქას ქიგიოფორუანდ.	This is by means of which she turned it, my dear, and cover it with a tin lid.
12.9	ათე თანაქას ჟიდო ნორცხვას ქიგიორღვანდუ დო ხაჭაპურს ათაშ ჭუნდუ, ჭკიის ათაშ ჭუნდუ, ქობალს ხოლო ათაშ ჭუნდუ.	She put embers upon the tin lid, and that is how she baked khachapuri [cheese pie]. This is how she baked cornbread. This is how she baked bread as well.
12.10	ნამტან მოხუჯური მაფუნია, თქუანდუ, ათაქიანობავა.	Granmother used to say that the place was too convenient for her.
12.11	ოჭკომალს თაქ აკეთენდუ, ქოთომს მაგაჲთო იშაპუტუნდუ, ხარჩოს გაკეთენდუ, ლებიას დოხაშუნდუ, კებურსი, ოოდო მიკმიტიბუანდ ჩხონაფილი თაქი დო ქირს ათაქ დოცირუნდუ, ღერღილს ათაქ დოცირუნდუ.	It was here where she cooked, plucked a chicken, cooked kharcho [thick beef soup], boiled beans, and, she got warm, may her soul rest in peace; it was here where she sifted flour, she sifted kibbled maize.
12.12	დო ათაშ ათაშ ირიათო ათაქ ინიხვარხვალუდ.	And, she always bustled about here..
12.13	ქოსუნდ, ჯირქუნდ თაქიანობას დო ათაშ.	She swept, cleaned the place, and it was so.
12.14	თქუანდ, ნამდა სკან ბაბ მომიონანდუა სტუმარემსია, კაძახეფ გალე ქოდოდოხოდუდესია, ნარდის ლაფენდესია, ოტკას ქოდიდგუნდესია, თხირს მიოჭკომანდესია დო მა აართ საათიშ დინახალე ათე კებურსია ქოთი ჭკიდი დომიჭუდკო ოკოდუა, ქოთ ღუმუ დომიჩუნუაფუდკო ოკოდუა, ქოთომ დომიჭუდკო ოკოდუა.	[Granny] used to tell that, when grandfather brought guests, men set down outdoors, played backgammons, drank vodka and ate hazelnuts, and, in an hour, I had to bake cornbread, boil hominy, fry a chicken.
12.15	ირფელს ნა... ნორცხვა დო დაჩხირს აკეთენდ.	She cooked everything on fire and embers.
12.16	სორდუა ნანა იმწკალა კერასინკა დო სორდუა გაზ დო ინა.	[Granny used to say] There was no kerosene stove and gas;
12.17	ასეიან ოსურეფს ირფელ უღუნანია დო ჩქი მუთუ... მიკოჭვილ ვორდია დაჩხირს.	Present-day women have everything, and I was almost burn by fire.
12.18	აართ საათიშ დინახალე გონწყილ მაფუდუა სტოლი დო დღას ონჯღორეს ვავოძირანდია სკან ბაბუსია, ჩხონაფილს აფ რაგადილი.	In an hour, the table was laid, and I would never disgrace your grandfather. This is what my late grandmother said.
13	- ათაქ ვორწყექ ასე შხვადოშხვა მუდგაენეფს.	Well, I see various things here.
14	- ქოო დო თენეფშე ხოლო ქიბჩიათ.	Yes, let's talk about them as well.
15.1	- თენა ტაბაკი რე.	This is a tabaki [a small wooden table].
15.2	ათეს ტაბაკ ჯოხო, ათე ტაბაკი აკა ოშ წანერ ხოლო მეტ იჸვაფუ.	Its name is tabaki. This tabaki might be a hundred years old and even more.
15.3	თენა ჩქიმ ბაბუშ მუმას, კოსტაია კაჭარას უთოლ ნეძიშ ჯაშე.	My grandfather, Kostaia Kacharaca whittled it out of a walnut tree.
15.4	ხოდო ბებ თქუანდ, ნამდა ჯვეშოვა სენშა ვაუჩქუდესია ღუმუშ გეგაფა, ათეს წყარს გინულუანდეს თურმე დო ათეს ქეგიოგანდეს ღუმუს, ფიცარს, რჩხილ ფიცარს, ათე ტაბაკის დო აათაქი გინოჭკუმუენა ჯვეშო ოჭკომალს.	And, my grandmother said that, in the past, laying hominy on a plate was not practiced. They rinced it [a tabaki] and put hominy on a plank; they put hominy on a rinced plank and ate on it.
15.5	ოოდო ათაქ მორდუა სკან პაპუქ მუშ ხუთ სკუა, ათე ტაბაკისია.	And, it was by means of this tabaki that your great grandfather grew his five children.
15.6	ჩქიმი პეპ დო პაპუ ნამტან ჯგირ ხალხ ოფერენა, თაშ მაფ გინაფილი.	My great grandmother and great grandfather were too good individuals. I have heard it.
15.7	დო კოსტაია ჯაშ მოხელე ოფერე, კოსტა კაჭარა დო მინადორა ჩოჩიხე ოორდუ, ჩოჩია, თინახოლო მანგარი შურ დო გურიშ ოსურ ოფერე, თურმე.	Kostaia was a carpenter. Kosta was Kacharava by name and Minadora [great grandmother] was Chocia by name. They were people with big soul and heart.
15.8	ბებ თქუანდუ, ნამდა მუანთილ დომხვადუა თაქია დო დიანთილ ვადომხვალამუნია.	Grandmother said that, when she married, there was a father-in-law and no mother-in-law.
16.1	აათენა ხოლო, ათენა რე ნეძიშე ნათოლა, თენახოლო ჩქიმ პაპუშ ნათოლა რე, ათეს ჯოხო კორთხო.	This one was whittled out of a walnut tree; this one too was whittled by my great grandfather. Its name is kotkho [grain-measuring wooden vessel].
16.2	ათენა ოფერე საქვირო დო საღერღილო.	A kotkho was used for flour and kibbled maize.
16.3	ბებ თქუანდ, ჯვეშოვა ქირ დო ღერღილს ქიმიღანდესია ოქუშე, დობცირუნდითია დო ბუყუნშა დინმორღვანდითია.	Grandmother said that, in the past, kibbled maize was brought from the mill, and we sifted it and put into a bukuni [a wooden vessel for storing grains].
16.4	ბუყუნი ხოლო ჯაშე ოფე თურმე თოოლირ.	a bukuni was too whittled out of a tree.
16.5	დიიდი ორდუა ბუყუნი დო გალე გოჭკადილ ოფერეე ჟეშტით, ნამდა ჭუკის ვაგურხუდუკო.	A bukuni was large and it was covered with tin from outside to prevent mice from making holes in it.
16.6	ოოდო ეეთექ უკულ ეთიშ იშაღალარო, ქირიშ იშაღალარო კოორთხოს ნოხვარებუენა.	A kotkho was used for taking flour out of a bukuni.
16.7	გიოზანდეს უკულ ის მუჯოხოდა, ნიისორს.	Then dough was kneaded, what do you call it, on it, on a nisori [a wooden bowl].
16.8	ნიისორს ქორთულო ჯოხო გოობი დო მარგალურო ნისორ ჯოხო.	The Georgian for ''nisori ‎ is 'gobi'. In Megrelian, it is nisori.
16.9	ეურე ზუგდიდ განიშე სააღრას უწინა, მარა ათაქ აბაშას ნიისორს უწინდეეს.	Over there, towards Zugdidi, it is referred to as Sagra, but here, in Abasha, it was referred to as nisori.
16.10	დო ნიისორს ქეგიოზანდუუ ჭკიის ჩქიმ, ჩქიმ პატონი, დო უკულ კიცის ჭუუნდუ.	And, she kneaded maize dough in a bowl, my dear, and then baked on a ketsi.
16.11	ხოდო აათე კოორთხო ხოლო, თენა ხოლო ართ ოშ წანელ ქიჸვააფუ.	This kotkho too [a grain-measuring wooden vessel] might be about a hundred years old.
16.12	ოდო ეთინა რე დეერგი.	That one is a dergi.
16.13	ათე დერგიის ბებ სელეგინს, ჸვალს ინახუნდუ, მჟავეს ხოლო დინაკეთენდუ, ხულიჲ მჟავეს ინაკეთენდუ, მა მშუ ბაღანობას გვაჲე ჯგირო.	In the dergi, grandmother stored suluguni, cheese; she cooked kohlrabi in it. I remember that process since my childhood. I remember it very well.
16.14	დერგეფ ბრელ უღუდ ბებიის.	Grandmother had a lot of dergies.
16.15	ნამთინენს ჸვალ დინუძუდუ, ნამთინეშა მჟავე დიინუძუდუ ოოდო გვაჲე ხეშგემუანო იხვარდ თეს, მუსით ჯოხო.	In some dergies, she stored cheese, in other, she stored pickles, and she used them rather conveniently.
16.16	ოდო ათენა რე ნორცხვაშ უუნთო.	This is an ember iron.
16.17	ენა ეცალ ვაარდ ჯვეშო.	It did not look like this one in the past.
16.18	ენა რწკინუნდუუ, ნიკელ ნოღვე, ჩქიმ პატონი.	It glittered. It consisted of nickel, my dear.
16.19	დო ათე ნორცხვაშ უნთოს ნორცხვას ქინააღვანდეს დო ეთით ოფურუანდეეს დო ეთით უნთაანდეს ჯვეშო თურმე.	Embers were placed in an ember iron and it was thus heated, and, with it, they ironed in the past.
16.20	დო ათე ნორცხვაშ უნთო ხოლო მოკოსკილადირიე.	An ember iron has reached our days.
16.21	მუშ ფუნქცია ვაუღ, მარა იშენთ რელიქვია რე, ჩქიმ პატონი დო.	It no longer has its own function but still it is a relic, my dear.
16.22	ათაქირე ხოლო ამარ... აჰ... ათეთ ანათენდეეს ჯვეშო, ათენა ლაამპა.	There is another thing; it was used for illumination in the past. It is a lamp.
16.23	თენა თიცალ ლამპა ოფე ნამდა, ქარს ვაშკირტუდუ.	It was a kind of a lamp that did not go out in the wind.
16.24	ქარაიას გალე ჭას ვკირუნდითია, მიმიღუდესია სერით თუთაჩეჲა სერს მიჩქუდესია ჭაჲ კირუა, ბებ თქუანდუ დო.	In a windy night, we picked straw outdoors and took a lamp at night. Grandmother said that they practiced picking straw in moonlit nights.
16.25	ჭაშ გიოზვინალო ხოლო სერით თიშენ ნამდა, ჭაქ ოკო დელამაას ოკო.	They went out at night for cocking hay because hay should be moist.
16.26	დღაშით გოფირცხინაფილიე დო ტრიხუ ჭა დო სერითჷ ლამე ჭა ადვილ ოზინალიე.	During the daytime, straw is dry; it breaks easily. At night, it is easy to cock moist straw at night.
16.27	დო სინთე ხო ქააკოდეს დო ათეს მიკაბუნუანდეს თურმე დო ათეთ გვალა გემუანას ხვარენდეს თურმე ათე ლაამპას.	They needed light, and, therefore, they hung a lamp, and they used it very conveniently.
16.28	მარა ასე თენა ხოლო დაჯვეშებულიე დო, ქე პატონი დო.	but now it is outdated, my dear.
16.29	მუმი ჩქი ბათმა ხოლო მიღუდეეს, დეეჯვეშ იქ დო დიკიკილუ იშო...	Well, we also had a batma [measuring box for grains]. It became worn out and moth-eaten.
17	- თე ბათმა მუიიდ?	What was a batma?
18.1	- ბათმანი ორე სიმინდიშ ჭკუუჯგი, რუო კილო დილმილენს, გვერდ ფუთი, ოდო ოზიმალი, სიმინს ზიმუუნდეს ბათმანითი.	A batman is a vessel for maize. It accommodates eight liters, have a pood. It is a measure. Maize was measure by means of a batmani.
18.2	თინა ხოლო უღუდ კოსტაია ჩქიმ პაპუს თოლირ, მარა დიკიკილუ, კიკილქ ქუგუციოუ დო დოციორუ დო უკუი მუმიჩქ სოიდ, ვაამშუ.	My great grandfather Kostaia had that as well [whittled out of a tree] but it became moth-eaten, worn out, and I do not know where it went then. I do not remember.
18.3	ხოოდო ბათმანით იზიმუდუუ სიმინდი.	And, it was by means of a batmani that maize was measured.
18.4	ქინააღვანდეს ბათმანიშა დიდი ორდ ათეშ უმოს ორდ ბათმანიი, ჯაშ ორდ თინა ხოლო.	Maize was put into a batmani. It was large. A batmani was larger than this one; it too was wooden.
18.5	სახწორ ვააფ საჭირო.	A weigher was not needed.
18.6	ბათმან ორდ თეში ოორდ მოზიმილ ნამდა, ქინააღვანდესი დო ბები თქუანდუ, მავა ტარს ვეეგნმუსვაანქია ბათმანსია, სიმინდიშ მაიდე ქიმიიშუ.	A batmani was tailored so that, when maize was placed in it, grandmother said that she would not stroke it with a maize cob, when a maize buyer came.
18.7	ტარს გინოსუმალირ დო ტარ უგნუსუმალუ.	Stroked and not stroked with a maize cob.
18.8	მუს ნიშნენს თეს ასე.	I will now explain what it means.
18.9	ხო ქინაღვა ჟიდო სიმიდ ხოლო, ჟიდო გიორედ თესჷ ოდო ბებ ათაშ ქემეჩაანდჷ ირიათო მაიდეეს მუდა ფუთ იუაფუდუ დო.	When maize was placed in a batmani, maize would exceed its surface. That was how grandmother gave it to a buyer, how much poods would it be.
18.10	ნამთინე თურმე ათე სიმინდ ტარს გინუუსვანდჷ ათაშ დო გინოწიმინდანდ თეს დო ზუსტას პიჯი წორ ნოღვედკოდ ოკოდ.	Some people used to stroke it with a maize cob, levelling the maize level. The surface was to be even.
18.11	დო მა ვადვარკენქია თქუანდ, ტარგინოსუმალურო ვაგმოვჩანქია სიმინსია.	[Grandmother] said that she would not give them less, that she would not sell maize stroked with a cob.
18.12	დო სიმინდი უღუდეეს ირიათო გჷმაჩამალო, ჭითა სიმინი, აბაშურ ჭითაა სიმინდიი ოკოდეს თიშენ, ნამდა ბაღანეფშოთ მეუღუდეს.	They always had maize for sale, Abasha red maize. People bought red maize for their children.
18.13	ბაღანეფს ფაფირს არძენდეეს თიშე მორგე იინია ჭითა სიმინდი.	Children were fed with porridge. They believed that red maize would be useful for children.
18.14	თოფურიი დო ჭითა სიმინდიშ ფაფირით რდუნდეეს ბაღანეფს დო მითინს ვაუღუდუ.	Children were fed with honey and red maize. Nobody had red maize.
18.15	არძა კოლმეურნეობა დო ინა ჩა, ჩე სიმინს თასუუნდუ დო ჩქი მიღუდეჲ ჭითა სიმინდი დო ბრელ მიძირ მა თაქ თიშ მაიდე მულირ, ჩქიდა.	The collective farm and everyone sowed white maize. We had red maize, I have seen a lot of its buyers here.
19	- ბები თე ნაჭაას მუს აკეთენდ?	What did grandmother cook using this nacha [a chain over a fireplace]?
20.1	- ნაჭას მოკაბუნუანდუუ კარდილაას.	She hng a cauldron on it.
20.2	ქოთომს იშაპუტუნდუუ, ჩქიმ პატონი, ქოთომშო ცალკე აფუდ მერჩქინელ.	She plucked a chicken, my dear; she had a separate cauldron for a chicken.
20.3	თანაფაას, ჭითა ობიშხაას, თანაფაშ წინე დღე ობიშხასჷნ კვერცხიის ღააფუნდუ.	She dyed eggs on Good Friday, the Friday prior to Easter.
20.4	ოოდო ეთი კარდილა გაჭითარებულ ორდ ირიათო დინახალე კვერცხიჲ კრასკათ.	And this cauldron was always red because of the egg dye.
20.5	კვერცხის თაქ დოღაფუნდ.	She boiled aggs here [in the jargvali]/
20.6	ოშ კაკალიშ ნაკლების დღას ვადაღვაფუნდუ ჩქიმ ბები დო მუდგა კომუნისტურ პარტია ორდუუ, ბები მორწმუნე ოსურ ორდუ დო კვერცხის ღაფუნდუუ.	She did not dye less than a hundred eggs nomatter that the Communist Party was in power. Grandmother was a believer; she dyed eggs.
20.7	მუმიჩქ ქოთომს დოხაშუნდუუ, დოჭუნდუ, ხარჩოს აკეთენდუუ, ჩქიმ პატონი.	Well, she boiled and fried a chicken, cooked khatcho, my dear.
20.8	მუთ ოჭკომალეფირე, კეებურს ეთი ნაჭას მიკაბუნუანდეს დო ნაჭა თიცალიე თის მუჭო გოკონ თეშ ეუკუნან დო დუკონან.	Any food was cooked on the fireplace [in the middle of the room], using the nacha [a chain over a fireplace]. You can either ascend or descend the nacha [chain] as you wanr.
20.9	ქუგოკო მანგარ დაჩხირ უღუდას და, გეუკონანქ დო ვაგოკოდა, ჟიდო ეუკონანქჷ დო.	If you want to cook over more intensive fire, you will descend it [the chain]; if you do not want it, you will ascend it.
20.10	თე ნაჭა, თენა ხოლო გვაჲე ჯვეში რე, ბაბჩქიმიშ დიდას მზითო მოუუნაფ თურმე.	The nacha is very old. They said it was part of the dowry of the grandfather's mother.
20.11	ოდო თენა ხოლო ქიუაფ აკა ოშჟარნეჟდოვით წანელი.	It might it about one hundred and fifty years old.
20.12	ქუდგუ დიოდღარო შუური.	It is still good.
20.13	ასე ხოლო ვხვარენთი, ასე ხოლო ვხვარენთი.	We use it even now.
1	- ბები მაგაჲითო ქოიყვებუდესო ჯვეშ ამბეეფს.	For example, did granny tell you old stories?
2	- მუჭო ვაარ.	Yes, of course.
3.1	- დო მუ ამბეეფს გიყვებუდეს.	And what stories did she tell you?
3.2	ართ ჟირ მომიყვათჷ.	Can you retell a couple of them?
4.1	მუთი მუს აფუდუუ ჯვეშეფიშე გინააფილ მუმიჩქუ, მუშ ისტორიას ქომთქუანდ, თი ომბოლო ვორდია რდილია თქუანდ, ჩხონაფილი, დიდა ვამპუნდუა, ჟარნეჩ დღერ ვორდია დიდაქ დოომღურუა დო მეზობელეეფიშ ოსურეფი მარძენდესია ძუძუსი.	Well, she used to tell what she had heard from the elderly. She, now in eternal rest, said that she grew up in orphanhood. She said that she had no mother. She said that she was 40 days old when her mother died, and that women in their neighborhood breastfed her.
4.2	უკულ მუშ ბიძის მუურდუ დო მუშ გაჭირებას თქუანდ.	Later, she was brought up by her uncle, and she used to tell about her troubles.
4.3	მუჭო გეთხუუ, თის ქოთქუანდუუ.	She used to tell how she got married.
5.1	ქიგიშინ ნამდა, ათე დერგი რადგანცინ თაქჷ რე, ვთქუანქი, ახალ გათხიილ ვორდია დო ჩქიმ ბაბუშ უჩაშ ჯიმას გინუპაიჯეებ მუში ჯიმა დო ახალ მოონაფილ ოსურ ქართჩა, ლეონტი კაჭარაას.	Since her barrel is placed here, I will what she recollected once: She was just married, and Leonti Kacharava, my grandfather's elder brother, invited his brother and his newly married wife to Tbilisi.
5.2	თენა ეჟდოვითაანთხისიდ ბებ გათხილჷ.	My grandmother married in 1934.
5.3	ოოდო იფუცორუდუ აბა ქოთომ, აბა თენა ოღალარეეფ ქარჩა, ასე სოფერშე მეურს კოჩი.	And, she bustled about, well, a chicken, well, various things to be taken to Tbilisi; she was comming from the countryside. [She would not get there empty-handed].
5.4	დო ათაქ ნოჩანუე კაჭიჭი.	Well, Kachichi (variety of vine with dark red grapes) evidently grew here.
5.5	ქობძირია უკახალე კაჭიჭ ოდო დუუწილ თენა ჩქიმ ბების დო დერგიშა ქინუჭახაფ საფელამუშოთი, ფელამუშის ხოლო გუაკეთენ დო მიდევღა დო თენა ქიშმოჭყორდუა ნანავა.	My grandmother said she found them [in the back yard] and she picked them; she squeezed them into the pitcher in order to make Pelamushi [dessert made of jelly of grape juice and flour]; she planned to make Pelamushi and to take it to Tbilisi. However, she said she forgot it.
5.6	ოოდო ქართშა ქემეფთია, ეთექ ქჷგმაშინუა, ნამდა ათაშ.	And, she said, `when she arrived in Tbilisi, she recalled it there.
5.7	დო მუქიე ექ მაღოლუა, თენა ასე ემჟავებუნია ფთქვია დო ჩქიმ ქომონს ვაგუოგებაფუა თეშ გინუობუუნქია თეს, ნამდა ვაგომძიცუასია ქომონჩქია.	She said: What has happened to me?! Kachichi would turn sour. She planned not to inform her husband and to pour it away in order not to allow him laugh at her.
6.1	ოოდო ართ ვით დღაშ უკულ დორთეენა აშო.	They came back home about ten days later.
6.2	ქუმურთუმნა დო ბების ტყობაშა ქემეურთუმ ათეშ გინაბუნალო, მარა ენა დააღვიინებე თურმე.	They came back and grandmother secretly went to pour away the Kachichi juice but meanwhile it had fermented and transformed into wine.
6.3	ენა მუ უჩქუდ ბების ე დეეღვინჷნ.	Grandmother did not know that it had transformed into wine.
6.4	ოოდო ათეშ გინობუმა ნოკობუე თეშ თე ჯგირ შური იშმილენდუა დერგიშე, სტაქანიით გეუშუმ დო ღვინ რე უკვეე, ძვირფას ღვინ, უჩა ღვინ.	She wanted to pour it away; however, since pleasant smell came out of the pitcher, she drank it with a glass -- it was wine, splendid red wine.
6.5	ოოდო აათემდროს მიდგარენ ბაბუს სტუმარქ მუურთუა.	And, it was when a guest visited my grandfather.
6.6	აბა ჩქიმ ბების მუთ შეულებუდ გინკიიღ თურმე დო ჭიირდუა ნანა იმწკიჲა მანგარა ჭირდუა იფრელია დო ჭკიდი, ჸვალი, კინტირი, პამიდორი, მუმიჩქ მუდგა უღუდუ, გენკუღალ დო ოორკოჲშა ქიგნუბუმ, გინუწიირ თე ღვინი დო ქიგეუდგუმუ.	My grandmother served everything they could afford. In those times, there were shortages, shortages of everything. Cornbread, cheese, tomatoes, cucumbers, who knows, she served everything they had; she strained the wine, poured it into a jug putting it on the table.
6.7	სო გიღუდუა ე ახალ ღვიინ?	{They asked:} Where did you get this young wine?
6.8	ოოდო, მა ვაკეთია, ბების უთქ..	Grandma said that it was her who made it.
6.9	ის მუჭო ვაცხადენდია, ნამდა ათაშ მაღოლუა დო.	She said she would not dare to disclose how it happened.
6.10	გეშერუა ჩქიმ ბაბუქი, თეშ ახიოლუა.	My grandfather was thrilled with gladness.
6.11	სი მუჯგირ ღვინიშ დორინაფა ნორჩქვენია, ნინავა დო მუ სახელ მოძირუა ბოო სტუმარწკელა ჩქიმ ოჯახიშ ღვინქია.	Grandfather said you had been so skilful in making this kind of wine, my family wine kdid credit to me with the guest.
6.12	დო ინა ხათე გეუშუმნა თიმ დღას, თი ღვინს ვადუტებუნა ართ ცვარი.	They drank all the wine on that day, leaving not a single drop of it.
7.1	დო ჩქიმ ბაბუს ქუმუღალ უკულ ბინეხიშ ორგაშეეფ დო ქუდურგუაფუ მთეჲ ეზოს, არძა ჯაშა ბინეხ აფუდ მჷკორგუაფილ.	Later, my grandfather brought vine saplings and planted them throughout the yard; a vine was planted beside each tree.
7.2	დო მა ჩქიმ ბაღანობას გვაჲო ჯგირო მშუ, სიმინდიშ იშ კალათეფი რე, ართ ოთხ ხუთი კალათის ეთვოფშანდიით კაჭიჭი დო ადესათი.	I remember it very well from my childhood that we filled four or five [maize] baskets with Kachcichi and Isabella.
7.3	დო ათაქინიშე დოჭახუნდეს.	And, they were squeezed.
7.4	ჯაშ ბოჭკეფ უღუდეს, თის ქინაჭახანდეს.	They has wooden barrels and juice was squeezed into it.
7.5	ბებ თის დაჩხირს ხოლო იკურძაანდ, ღვინს სიტიბა ოკონია.	Grandmother used to set fire for it. She said that wine needed warmth.
7.6	დო ბებ დო ბაბ ათაქ ღვინს ოდგინანდეეს, უჩა ღვინს.	And, grandmother and grandfather made wine here, red wime.
7.7	უკულ იმერეთიშე ხოლო ქიგიბძინანდით, ჩე ჸურძენს ქიპიდენდით თექინეშეს დო ცოლიკაურიშ ჸურძენს დო ჩქინ ოჯახის ღვინ მუშ უღუდ.	Later, we added white grapes from Imereti; we bought Tsolikouri grapes, and our family had our own wine.
7.8	უკულ ოტკას ხოლო ათაქ ოფუნუანდეს მინახალე.	And they distilled vodka there as well.
7.9	ოოდო უკულ ჩქი დომოგურუეს ხოლო.	Later, they taught us how to do it.
7.10	მა ირიათო უკახალე გილაფთხოზუდ თენეფს ქვირაცალო დო, ასე მა ვაგძელენ თი შარას.	I always followed them like a foal, and presently I follow their path.
1	- ჯგიირ, ასე გეგნოვთაათ თქვაან სოფეჲშაა, თქვაან სოფეჲს ჯოხო თარგამეულიი, თე სახეჲქ მუშეენ გიადუუ, მუშეენ გიოდვეეს თე სახეი?	All right. Now let us turn to your village. The name of your village is Targameuli. Why was it named so?
2.1	- ანუ თარგამუჲი თაშიეე, მარგაჲურო გეგნიპონაათ, ნამუთ ჯოხოო მოსვანჯეჲი დიხაასჷ, სოდეც ორდუ, უჲი დიხას უძახუუთ ჩქიი- მარგაჲეეფ, სოდეც ქუმოხვაად თე ხალხიშ ართ ართ დასახლებააქ თე ადგიჲს.	Well, Targamui - this is how it translates into Megrelian, which means 'rested land', where there was, this is how we, Megrelians refer to a land where nobody has stepped; this is where these people settled, this place.
2.2	ანუ რე თარგამუჲი, ტეხირ მეეურს, ტეხირიშ კვარჩხან დო მარძგვან სანაპიროეეფს ხალხი ცხოვრეენს.	Here is Targameuli; the river Tekhuri flows, people live on the left and right banks of the Tekhuri.
2.3	ცხოვრეენდ ადრე საუკუნეეფს გოჲაას, სოდეც ამდღაა ხვაჲე რე შემორჩენიი წმინდა გიორგიშ ეკლესიაა, სოდე ოხვამეეს უძახუდეეს ჩქინ წინაპრეფიი დო თინა ორდუ.	In earlier centuries, they lived in the mountains where presently only St George's church is preseved which our ancestors referred to as a shrine.
2.4	სასაფლაო ხოჲო თექი დუ.	There also was a cemetery.
2.5	უკუჲ უკუჲ ხალხიიქ თუდო თუდო გიჲეკიინ, თიგურშენ ნამდგა ტეხირ უფრო დიდ მაშტაბიით ორდ გოფაჩიჲი დო წყარი უფრო დიდი რდჷ; მუჭო დეერკუ ტეხიირქჷნი, უფრო თუდო ტეხირს, სანაპიროეფს გეეშენ, გეეშენინ სოფეჲქ.	Later on, people moved downwards because the Tekhuri was spread more widely and water was spread over more territory; as soon as the Tekhuri got lowered, villages appeared on its lower banks.
3	- თე სოფერს, ანუ მუზმა ხანიე მუთ ანუ რე, ქოიჩქჷნადაა, მუზმა წანაე არსებეენს დო მაგაჲითო მუ გვარიი ხაალხ ცხოვრეენს თააქ დო მუზმა კომლიე?	How long does the village exist? Do you know people of which surnames live here? How many households are there?
4.1	- თარგამული მარგაჲურო, ჩეულებრივ თარგამული სოთინ ვაა... ისტორიაას ბრეჲ ვგორი დო ვააჭარ, ნამდგა საწყისი მუდროშე რე, მარა მუჭო თაშინ, ხალხიი ძირითადო თაქ შხვადოშხვა გვარეფი ცხოვრეენს.	Targamuli in Megrelian, normally, Targamuli nowhere... Iooked a lot in history [=sources] and it is not written from which time it exists, but people of various surnames live here.
4.2	რე სიტყვაშა მიშველიეფი, ნარუსკუაჲეფიი, რეენა სართანიეეფ, ფარცვანიეეფ, ცავეფი, რე მრავალფეროვნება გვაარს.	For instance, there are Mishvelia, Naroushvili, Partsvania, Tsaava; there is a diversity of surnames.
4.3	ძირითად ჩქიინ სოფეჲიში ართ ართ კულტურა, ნამუც რე ბინეხი დო მებინეხეე ხალხ ცხოვრენს თაქ; ნერგიი, ნერგეფი გიშმაჸუნა მარგაჲურ ჯიშეფიი.	The principal culture of our village is vine; vine-growers live here. Vine saplings are growm here, Megrelian breeds.
4.4	თაქ ორდ ადრე მარგაჲურ ჯიშეფიშ ართ ართი აკვანიი დუუ.	In the past, it was one of the cradles of Megrelian breeds.
4.5	ძირითად სამარგაჲოშეე, მუთ უმრავლეესწილო, მუთ გოოჩაანს ბინეხიინ, თაურეშე მუთმოხვადუუ მომარაგებაა, ჩქინ კუთხუში.	Most of the vineyards in Samegrelo were supplied from here, from our area.
5	- აი თე სოფერს თქვაან არძაშეე საყვარეი ადგიი ნამუე; ნამ ადგიი გიორა არძაშე მეტო დო მუშენი?	Which is your most favorite place in this village? Which place are you fond of most of all and why?
6.1	- ჩქიმ საყვარეი ადგიჲი რე ტეხირპიიჯ დო მაჟია რე ჩქიინ ოხვამეე, სოდეც წმინდა გიორგიშ სახელობაშ ეკლესია მიღუნაა.	My favorite place is a bank of the river Tekhura and another one is our shrine where there is St George's church.
6.2	თექ ეკიჲენქჷნ ჟიდოხშეე მთელ, მთეჲი სოფეი მორჩქუუ დო აი თექ შურიიშ სიტიბაას გინაფუჲენქ რაა, ათაშ ქოვთქუათჷ.	When you climb there, the entire village is visible from above and you perceive warmth of soul there, so to say.
7	- დო თე სოფეერს, აი თუნდაც ოხვამეობა ახსენიით ასე თქვა, რენო თიიწკმა დაკავშირებუჲ მუთუნ თქმულებაა ან გადმოცემა, ნამუთ თი ოხვამეეს უკავშირდებუუ?	You just mentioned the shrine. Is there any legend associated with the shrine?
8.1	- ჩქინ გვარიიშ ართ ართ რე ისტორია მუჭო მიჩქუნან, ჩქინ გვარიიშ, ანუ მფარვეჲი ხატი რე წმიდა გიორგიშ ოხვამე, სოდეც ჩქი ისტორიაშე მუურსუ ნამდგა, ჩქინი გვარი განსაკუთრებუჲი იცვეენდუ წეს ჩვეულებეფს.	As far as I know from the history of my family, the patron icon is St George's church; it has been known historically that our family followed customs in a particular way.
8.2	დღესასწაულეფ, წმინდა გიორგობა წანაშე ჟირშაახ რე, ეჩდოსუმ ნოემბერს დო ამშვი მესისჷნ, ჩქინ კუთხუშოთ განსაკუთრებუჲი ათინადჷ ნამდგა, განსაკუთრებუჲი დღესასაული, ნამუსუც ჩქი წმინდა გიორგობას ეთმებღნიშნენთჷ.	Holidays, St George's Day is celebrated twice a year: on November 23 and May 6. For our area it was particular, a particular holiday which we celebrate, St George's Day.
8.3	არძა ჩქინ გვარიიშ წარმომადგენეჲი, ასე რე ჩქინ სოფეჲიშ, კურთხუუშ ხალხი.	All representatives of our surname are people from our village.
9	- ანუ თე დღესასწაულს ანუ მუდროს ათმაღნიიშნეენთ, ეჩდოსუმს თუ ამშვიის?	Well, when was the holiday celebrated, on 23 or 6?
10	- ეჩდოსუმ ნოემბერს დო ამშვ მაის... მესიის.	On November 23 and May 6.
11	- ანუ ჟირხოჲო დღესასწაუს ათმაღნიშნენთო?	That is, did you celebrate it twice?
12	- ჟირხოჲო დღესასწაუულ ეთმეღნიშნეებ ჩვეულებრივო.	We normally celebrate both holidays.
13	- დო მუს აკეთენთ; ანუ მუჭო ათმაღნიშნენთ, მუს ორთჷთ?	And, what do you do? How do you celebrate it?
14.1	- ანუ ეთმეღნიშნეებ ძირითადი რე, მეურსუ, წირვა მეურსუ.	How it is celebrated, a divine service is performed.
14.2	საეკლესიო გოფჭოფათჷნ, პაპა მუთმუურსუ დო, ბაბაჩია, ათაშ ქოფთქუათჷნჷ.	As its religious aspect, a priest arrives, a "babachia" [=father], so to say.
14.3	მუთმუურს, წირვას აღავლეენს დო უკუჲ ჩვეულებრივ ტრადიციულ ტრაპეზი იმართებუუ.	He arrives, performs a divine service, and afterwards there is a traditional dinner.
14.4	მთეჲ სოფეჲიშ ხალხიი, ბაღანეეფ, ახალგაზრდობაა ტრაპეზიის ქიინკუდოხოდუუთ დო ჯვეშ ამბეეფს გოშინა მეურსუ, ჯვეშ წესეფიშ გოშინა მეურსუ დო თააში.	People from all over the village, children, youth join a dinner, and old stories are recollected, old customs are recollected, and so on.
1	- ჩქი ვორდით სუჯუნას დო მოკო ვიჩიათ აი, სუჯუნაშ წმინდა გიორგიშ ეკლესიაშე, მუ ისტორია უკავშირდებ თის დო მუ დროს ათმაღნიშნენა.	We were in Sujuna, and I'd like to talk about St George Church of Sujuna. What story is associated with it when it [Sujunoba] is celebrated?
2.1	- სუჯუნაშ ოხვამე, სუჯუნაში ოხვამე ჯვეშ დო ჯვეშ რე.	Sujuna Chapel, Sujuna Chapel is very old.
2.2	ეთექ ჯაშ ოხვამე გენოდგვეე.	A wooden chapel has been there in the past.
2.3	სოდგენ მაჩხორა საუკუნეშე ოკო ორდას ოკო თე ოხვამე თექი დააფუძნებული დო დორსხუაფილი.	This chapel might have been founded somewhere in the ninth century.
2.4	მარა ათე ჯაშ ოხვამეეფი ანდაშახ გიგნუჭუუნა.	But the chapels were burnt down several times.
2.5	მოსახლეობა ჯვეშეფს შუდეეს თენა დო გინოჭვესია თე ინა, მუ ჯოხო, ოხვამევა, გინნაჭვიიე დო უკუჲ ახაჲს ქოდოდგუნდეესია.	Inhabitants, the elderly remembered that, and they told that, what do you call it, the chapel was burnt down, that it was burnt down and then a new one was erected.
2.6	ჯაშ ოხვამე.	Wooden chapel.
2.7	ბოლოსი თენა სოდგეენ მავითოჩხორა უკუნიშ დაჭყაფუსუ გინუუჭუნა, თურქეფს თუ ლეკეფს მინულებუნა დო გიგნუჭუნა.	For the last time, it was burnt down in the nineteenth century either by Turks or Lezgians; they invaded and burnt it down.
2.8	ათეგურშენი უკულ დადიანს, ლევან დადიანს დო ჭყონდიდელ ოფერე მიდგენ, გიორგი ჭყონდიდელ, თიმ დროშე უთქუალნა, ნამდა ქოვარავა ქოდობდგათია აანგურაშ ოხვამევა, ნამდა ნტერქ ვადოჭვასიიან.	Following that, Dadiani, Levan Dadiani and someone of Chkondidi, Giorgi of Chkondidi said that they'd better erect a brick chapel in order to prevent enemies from burning it.
2.9	ხოოდო ოკოდეს ათე ანგურაში კეთება, დუჭუდესიკო ანგურა დო ენა დოზუან ოკო დიხა, გიშაჭვან ოკო უკულ დო.	And, they had to produce bricks. They had to fire a brick and mould clay; then it was to be baked.
2.10	ხოოდო მიდგეენ ქუძირუნა ბერძენი ოსტატი დო ქუმუონაფუნა.	And, in that period, they found a certain Greek master and brought him there.
2.11	თი ბერძენ ოსტატის გიორგი ნოჯოხობუე.	The name of the Greek master was Giorgi.
2.12	თის უთქუალ ნამდავა, ანგურავა ათაქ თიჯგუარ სირისტიან ქიანა რენია, თენა დოცეენსია, დიფურჩხოლუნია ვიშოვა დო უჯგუნია ქუაშ ქოდობდგათიან.	He said that the country was so damp that bricks would crumble and crush, and that it would be better to erect a stone chapel.
2.13	ოდო ქუა აბაშა რაიონს სოთი ვეეში.	And, stone cannot be found anywhere in Abasha District.
2.14	ოოდო ბეჟან დადიანი ნოხორუე სენაკიშ გოლა რე ემერ, ეკიშ გოლა.	And, Bezhan Dadiani resided on the nountain of Senaki, Mount of Eki.
2.15	ეეთექ ბეჟან დადიანიშ დიხა ოფერე თინა დო ბეჟანიში მამულსუ თურმე ეთექი ოტახალ ქუა ოფერეე, მუკმოტახუნდეეს თურმე.	The land belonged to Bezhan Dadiani, and grindstones were available there. They were apparently cutting/working the stone.
2.16	დო ეთიშა წერილ ქიმეუჯღონუ ლევან დადიანს, ნამდა სუჯუნას ოხვამეს ვოორთუთია დო ქუა მოკონანია დო ის ხოლო დიდ ხიოლით უთქუალ, ქო პატონ, მუშაენია რაგადი დო.	And, Levan Dadiani is said to have sent a letter to him [Bezhan] telling that they constructed the chapel of Sujuna and need stone; he [Bezhan Dadiani] is said to have replied with gladness: ""Yes, my dear, no problem."
2.17	ჸათე აბაშა რაიონიშ სოფელეფიშე მოსახლეობა ურემეფით მეურდეს თურმე თექი დო მუღუდეს თენა.	Inhabitants of villages of Abasha District went there with their carts and brought it [stone].
2.18	მუკმოტახუნდეს ქუას დო მუღუდ... დო ურემეფითიე თინა მოღალირ სუჯუნაშა.	They broke stone and brought it. The stones are brought with cart to Sujuna.
2.19	ათენა ჭაარ ირფელ თევდორე ხოშტარიაშ მოგონებას.	Everything is recorded in Tevdore Khoshtaria's memories.
2.20	თევდორე ხოშტარია პაპა ოორდუ, თიშ მუმა, ნიკოლოზ ხოშტარია, პაპა ოორდ სუჯუნაშიი, დო თე თევდორეს აფ დოტებულ მუშ მოგონებეფ დო თექ ჭარჷ თენა იფრელი.	Tevdore Khoshtaria was a priest. His father, Nikoloz Khoshtaria was a priest in Sujuna. Tevdore has left his memories and everything is recorded there.
2.21	ოდო მუთხორუნა თურმე, გუჭკირუნა ათე დიხა, სოდე ოკო გეუდგუმუდესკო ოკო.	Andm they are said to have dug up the area, unearthed the ground where the chapel was to be erected.
2.22	თევდორე ჭარუნს, ნამდა თიჯგუა დაბალ ორდუა თაქიანობა და თიჯგუა წყარამ დიხა ოორდუა, თხოომუშ ლადირ ჯალეფ ქინარღვესია.	Tevdore writes that the area was so low and the land was so damp that alder-tree boughs were dropped into it.
2.23	ეე უკულ კირ დო ქუათ ფუნდამენტი ქიდნაბესია დო ეე უკულ გეიჲაშენესია.	Then, they laid the foundation with lime and stone2, and, afterwords, it was constructed.
2.24	ეთი ოხვამე გედგუ ჯალემს, თხომუშ ჯალემს გედგუ.	The chapel rests on trees, rests on alder-trees.
2.25	თე თხომუშ ჯალეფ თურმე ვააჸორდუ დიხაას.	It appears that alder-trees do not rot underground.
2.26	იჸუააფ დო იჸუააფუ ირიათო დო, ჩქიმ პატონი დო.	It will be forever, my dear.
2.27	ათაშ გეუშენებუნა თე ოხვამეე.	And, this is how the chapel was constructed.
2.28	ოდო მა საეკლესიო საბუთეფს დოვგორი დო სოდგენ ანთას ბრუოშ ჟარნეჟდოხუთ წანას რე თე მშენებლობა გათებული.	I found it church documents that the construction was completed in about eighteen forty-two.
3.1	ათაქი დადიანეეფი მითმიშესი ოსწრუდეს წირვასი.	The Dadiani family used to come here and attend divine services.
3.2	ათე თევდორე ხოშტარია ჭარუნდ, ნამდა ეკატერინე ჭავჭავაძექ მოზოჯუა.	Tevdore Khoshtaria wrote that Ekaterine Chavchavadze came here.
3.3	თენა დედოფალ ოორდ სამარგალოში.	She was a queen of Samegrelo.
3.4	ოოდო მუჟ და, ნინო ჭავჭავაძე გრიბოედოვიშ ქვირი ორდუ უკვე თინა.	And, her sister, Nino Chavchavadze, Griboedov's widow, was [here].
3.5	ოოდო ომორგუალეთ ორდუა გონწყიილი, უჩა მაკაქუნდუა დო.	And, he writes that she was dressed in mourning dress.
3.6	მთეჲ სამარგალოშ თავადეფი, ჟინოსკუალეფი ქომაჸუნესია, წირვას დეესწრუა.	All the princes, noblemen of Samegrelo rallied behind him, were said to attend the service.
3.7	დო ეთექ წოხოლე მეურს ღაალი.	And, a brook flows there [in front of the church in Sujuna].
3.8	თის ჯოხო ცუღას უძახუნა ასე, ჭყონდიდარიშ ღალი დო ეთი ღალი წყარით ოფე ეფშა თინწკეჲა დო მეურდუ დო რიონს იკმაწყორუუდ თენა.	The brook is referred to a Tsuga presently. The Chkondidi brook and that brook are said to have been full of water then nad to join the river Rioni.
3.9	ეთით თურმე ჯვეშო გილუღუდეს გამაჩამალეფი.	Through that brook things for sale are said to have been carried in the past.
3.10	ნიშით, ნიშიი მარგალურო ნავს ჯოხო, ნიშის უძახუდეეს თის დო.	By means of a boat. The Megrelian for a bout is 'nishi'. It was referred to as nishi.
3.11	ნიშით ათაშ მეუღუდეს თე გამაჩამალეფ დო რიონიშა, რიონიშ უკულ ფუთიშა, ეთეურეშე ხოოლო ააშო, თურქული ტავარიი, ევროპულ ტავარ მჷშმელენდ სუჯუნაშა დო.	By means of boats, things for sale were taken to the Rioni, from the Rioni to Poti. From there, Turkish goods, European goods came to Sujuna.
3.12	ართ სიტყვათ, ათე ეკატერნა დო მუშ ამალა, მიდგა თის უკახალე იკოუნდუ, აათე ინეფშა გეუხუნუნა თურმე, ტივ დუჭკადუნაა, ქეგეუდგუმუნა ტახტრევან, ჩქი პატონ სი რექ.	In a word, Ekaterina and her men, who followed her, are said to board it [a bout, a ferry]. A ferry was constructed and a palanquin was placed on it, my dear.
3.13	დო ეკატერინეს ქიგნუზოჯინ დინახალე, უკახალე ხოლო ათაშ, ათე ის, მეჩურუნდეს თურმე დო მთეჲ სუჯუნაშ სოფელარეფ დიდ დო ჭიჭე გალე ოორდ გუმულირ თურმე.	And, Ekaterine was said to have taken a seat in the palanquin. They sailed in the same way on their way back, and all inhabitants, old and young, of the village of Sujuna were outdoors.
3.14	დო აათაშ დუს უხარდეეს თურმე დედოფაჲს დო თეშ გაცილეეს თურმე ეკატერინე რიონიშაახ თურმე დო უკულ რიონიშე.	They bowed to the queen and thus saw her off till the river Rioni; the, from the Rioni, she went to [Poti}.
3.15	ეთექ ქოდოხვადუა დიდიი, მუ ჯოხო, გემქია დო თიშა ქინოდოხოდუა დო თეშ მიდაართუა.	A large ship waited for her there; she boarded it and left.
3.16	თენა ჯვეშეფშე მაფ გაგებულ თენა.	I have heard this story from the elderly.
4.1	დო ეთი სუჯუნაშ ოხვამეე წმინდა გიორგიშ სახელობაში რე.	And, the chapen of Sujuna is named after Saint George.
4.2	თექ ინახებუდუუ წმინდა გიორგიშ ხატიი, ვარჩხილიში.	St George's icon, a silver icon was preserved there.
4.3	თენა სოდგენ მაჩხორა საუკუნეშ ხატიდ, ჯვეშჷ რე თენა ხოლო.	The icone dated back about the ninth century. This one [icon] too is old.
4.4	ექვთიმე თაყაიშვილს აფ თენა ეჭარილ დო ფოტო გინოღალირი.	Ekvtime Takaishvili described and photographed this icon.
4.5	ამდღა ხელოვნებათ მუზეუმს აფუნა ქართის დაცვებული.	Presently, the icon is preserved at the Museum of Art in Tbilisi.
4.6	დო აათენასჷ უძახუდეს,, მარჩქილენ წმინდა გიორგი’’.	It was referred to as "Hearer St George."
4.7	მუუშენ ასე: მოსახლეობას წაანდ, ნამდა ეთექ დინოჸუნაფილ ორდ წმინდა გიორგიშ ჸუუჯი.	Well, why was it referred to so? People belived that St George's ear was built into the foundation.
4.8	ხოოდო წმინდა ნაწილეფ საერთოთ ოხვამეს ირიათო უღუდ, მარა წმინდა გიორგიშ ჸუუჯი რენია დინოჸუნაფილია დო მუდგას ქოოთხინქია, მუდგას დიხვამანქია, აუუცილებეჲო მირჩქილუანსია.	And, holy relics have always been at chapels, but people said that St George's ear was built in, and, whatever you ask and pray for, he would hear by all means.
4.9	მარჩქილენ წმინდა გიორგი ჯოხოდუუ სუჯუნაშ წმინდა გიორგისუ, ო ჩქიმ პატონი.	St George of Sujuna was referred to as Hearer St George, my dear.
5.1	უკულ ათე აბაშა რაიონი ტერიტორია აართო საჭყოინდრო ოფე, ჭყონდიდარიშ.	Well, the rritory of Abasha District was entirely part of Sachkondido, it pertained to Chkondideli.
5.2	მუშოთ ჟოხო, სოფელეფ ორდუ დო მოსახლეობა არძა თე ეკლესიას, მუ ჯოხოდა, ოკუთნუდუ.	There were villages and inhabitants; all of them pertained to this church.
5.3	ხოდო დავით დადიანს ნოკობუე ათეშ სადადიანოთ გინორთუმა, ათე აბაშა რაიონ სადადიანო ოფერედკო დო ათეშგურშენ ქუდუჭყაფ ფიქრი, ნამდა ათე სუჯუნაშ წმინდა გიორგიშ ხატი გინუსვანჯუაფუდუკო მარტვილიშა.	And, Davit Dadiani is said to have wanted to turn it [Abasha] a part of the Dadiani domain; he began thinking how to make it a part of the Dadiani domain, and, for the sake of this, he came to the idea to take St George's icon of Sujuna to Martvili.
5.4	ხოოდო თენა თედო სახოკიას ხოლო აფ ჭარილი, ბრელს აფ თენა ჭარიჲ, ბოროსდინს აფ ხოლო ეჭარილ თი დროს მუ მოთმოხვადუდუ.	And, this is written by Tedo Sakhokia, many people have written about this; Borozdin has also described what was going on.
5.5	ოოდო მოსახლეობა გობ... მუს ვეშუალებუა, დოღურუა უკულ დავით დადიანქია დო უკულ ეკატერინეს დუუჩინუა, ნამდა ათნა ათაშ გაკეთია.	And, inhabitants... He [Davit Dadiani] failed to do it [to take away the icon]. Davit Dadiani died and passed on a message to Ekaterine to do that [take the icon of Sujuna to Martvili].
5.6	სუჯუნაშ ხატ ქიმიღია მარტვილიშავა დო ეთიი სუჯუნაშიი სოფელეფია, ათე აბაშა რაიონია სადადიანოთ დოოჭარითია.	To bring the icon of Sujuna to Martvili and to ascribe the villages of Sujuna, Abasha District [entirely] to the Dadiani domain
5.7	დო ეკატერინეს მუნდომებ თეშ კეთება დო ათაქ ქუმურთუმ ეკატერინე წარმომადგენელეფქ ქჷმორთეს ხატიშ ოღალჷშა თურმე.	And, they say that Ekaterine wanted to do that , and representatives of Ekaterine came here, to Sujuna, to take away the icon.
5.8	დო კონსტანტინე დადიანქ დო ინეფქი ოხორასკილ ორდ თინა მუში, მარამ გოგთოციუ სუჯუნარეფ თურმე, ზარეფიშ რეკუა დო ართ ამბე დო ჯგუნჯგეფით დო კეტეფით გჷმაათხოზეს თე დადიანეს დო გიგნოორაეეს თურმე თაურშე დო ხატ ვემეჩეს მუთუნფარაშა.	It was Konstantive Dadiani who was Ekaterine's brother-in-law. They wanted to tale away the icon, but residents of Sujuna rushed out, began tolling bells and protesting, and followed the Dadiani with clubs ousting them from there, and they did not give them the icon.
5.9	ენა ჩქინ ხატ რენია, ჩქინ ოხვამეშ რენია დო ვემეჩესიი დო.	They said that it was their icon, that it belonged to their chapel, and they did not give it to them.
5.10	აათე მოვლენაას სამარგალოში სამთავროშ ისტორია ჯოხო,, სუჯუნაშ ბუნტი’’.	This event in the history of Samegrelo is referred to as "the riot of Sujuna."
5.11	ოოდო ათე ამბექ დაჟეე კავკასიაშ მთავარმართებეჲიშ ჸუჯშა ხოლო ქჷმერთ დო თიქ მუჩინ თურმე ეკატერინეს, დაანებია თი ხალხის დუდი, თინა მუნეფიშიენია დო ათაშ მეჭყორდ ათე ამბექი.	And, the story reached the ear of the viceregent of the Caucasus, and he is said to have told Ekaterine, to leave those people alone because the icon belonged to them, and ythe story thus ended.
6	- თვითონ თე სუჯუნაშ ეკლე... სუუჯუნააშ წმინდა გიორგიშ ინა მუ დროს ეთმეღნიშნენაა.	The church of Sujuna... When is the festival of St George Church of Sujuna celebrated?
7.1	- სუჯუნოობა... სუჯუნობა ონჯუუა, ათაშ უძახუდეეჲ ჩქიმ ბაღანობას, თენა ჯვეეშობაშე მიიშუ.	Sujunoba. Sujunoba Evening. This is how it was referred to in my childhood. Elderly people used to refer to it so.
7.2	აამშვი მეესი, მესიე სუჯუნობაა.	Sujunoba is celebrated on the sixth of May.
7.3	ჯვეშით ეჟდოსუმ აპრილ ორდას ოკო, ჯვეშ კალეენდარით, მარა ახალ სტილით ამშვ მესის უჭირინუანსი.	According to the old style, the old calendar, it should be on the twenty-third of April, but, according to the new, style, it is on the sixth of May.
8.1	სუჯუნას ნოჩქვეე, ნოჩქვენა ქადაგოო გერინა.	Prophesying was practiced in Sujuna.
8.2	მიდგეენ ართ რჩიინ კოსჷ, ნამუთი პატიოსან, წესიორო მიიჩქინუ, მორწმუნე ორდ, ღორონთიან ორდუუ, ეეთის თურმე გიშაგორუნდეესი.	An elderly man, who was considered to be an honest man, who was a believer, merciful, was distinguished.
8.3	ოოდო მთეჲი სერს ათე კოს ქიმლაკილანდეეს ოხვამეშა.	And, for the entire evening, the man was locked in the chapel.
8.4	ათე კოს ათე სერიშ განმალობას ოკო უხვამუდუკო, ულოცებუდკო ოკო.	The man was to pray for the [entire] evening.
8.5	დო ოდროს წირვაშ დოჭყაფაშაახი, უჯანდესი კარს დო გოგმილენდუ, იშელენდუ თურმე ეთი ორეკეშ იშა, მაღალ ორეკეშა.	And, early in the morning, before the divine service began, the door was opened, he was said to climb the bell-tower, the high bell-tower.
8.6	მთეჲ დიდ დო ჭიჭე არძა უჩქილედ, დაბა მუს თქუანდუ.	Everyone, old and young, listened to what he said.
8.7	თვითონ დადიანეფს ხოლო მანგარაას წანდესია თიშ ნარაგადი.	Even the Dadiani believed in what he said.
8.8	თინა მუდგას თქუანსია თინა აუცილებერო შისრულებუნია.	People say that whatever he says, it will come true by all means.
8.9	ოდო წინასწარმეტყველეენდ თე კოჩი, მუნერ ამინდი ივაფუდუ ეთი წანასი.	And, the man prophesied about what kind of weather would be that year.
8.10	მა გვალა ჯგირო მშუ, ათაქ ჯვეშეფ თქუანდეს: გერგებასია მუნერ ამინდ ივაფუნია, თიცალ ივაფუნია თეჲ წანასჷ.	I remember it well that the elderly used to say that what weather it would non St George's Day, the same will be all year long.
8.11	ოონი გეგმიღანდეს სანთელს ათაშ ონჯუას, ხოოდო ქარი გინოკონანდუ ალსი და თქუანდეეს, გოლოფიერ წანა ივაფუნია.	They used to talke a candle outdoors in the evening; and, if the wind bended the flame, they concluded that the year was going to be drought-stricken.
8.12	წალკონ გინოკონანდუ, ჭოროფიერ წანა ივაფუნია დო არძაშე ჯგირიენია სანთელიშ ალჷ ათაშ ქიგიბიჯუნია, ზომიერ წანა ივაფუნია.	If the wind bended it to another side, they would say that the year would be rainy, and the best is if the flame stays this way [vertical]; the year would be moderate.
8.13	ათნა მიოჩქუდეს, ნამდა სუჯუნობას დიდ ნიშვნელობა უღუდუ ამინდიშენი, ჩქიმ პატონი დო.	This is how they considered. Sujunoba was very significant for the weather, my dear.
8.14	თენა წინასწარმეტყველენდ თურმე: ლახალა გორჩქინდუდ თუ ვაგორჩქინდუდუ, ომიანობა იჸვაფუდუ თუ ვევაფუდუ.	The man prophesied whether there would or would not be illness, whether there would or would not be war.
8.15	ათეს ქადაგენდჷ თენა თურმე დო სუჯუნაშ ქადაგის არძა დიდ პატის ცენდუ.	The man is said to have prophesied such things. Everybody honored a prophet greatly.
8.16	თესია ეცხადებუდუა თე წმინდა გიორგი დო თენა ეჩიებუდუა, ნამდა ათაშ ივაფ, ათაშ ივაფ, ათაშ ივაფ.	St George revealed himself to him [Sujuna prophet], telling him that it would be so and so.
8.17	თენა ასე დასურო თაშ ორდუო, ვარდუო, მა ვამარაგადე მარა ათენა მოსახლეობაას უჩქუდ თენა დო ათაშ გაგებულ მაფ.	It cannot say whether it was really so but inhabitants knew that, and this is what I have hread.
8.18	დო თენა ეეჭარილიე ხოლო სამარგალოშ ისტორია დო ეთნოგრაფიას მაფ ხოლო კითხირებულ ათეშ ისტორია.	And, this is described in the history and ethnography of Samegrelo; I have read its history.
8.19	შხვადოშხვა საისტორიო ინეფს აფ ხოლო ეჭარილ, ნამდა ათაშ ოფერეე სუჯუნაშ ქადაგი, მარა უკულ ალბათ კომუნისტობაშ მუშულაშ უკულ მედინ ალბათ თეჯგუა იქ, ტრადიციაქ.	Various historical sources have described that there was a prophet of Sujuna, but, later, perhaps after the invasion of the Communists, the tradition was terminated.
9	- დო ირ წანას ითირუდუო თე კოჩ თუ სოფერს ჸუნდ ართ თეჯგუა კოჩი?	And, was there a new one every year or did the village have one such man?
10.1	- იშმაგორუნდეესი.	They elected him.
10.2	ეთიმ წანას გიშაგორუნდესია თე კოოსი.	A man was elected for a specific year.
10.3	ალბათ მუდგეენ კენჭიშყრაჯგურა ორდ თიმ დროს ხოლო, ვამარაგადე.	There might be something like ballot in that period; I cannot say.
10.4	მარა თენა პაპა ვაარდუ, თენა დიაკვან ვაარდ.	But a prophet man was neither a priest or archpriest.
10.5	თენა ორდ ჩვეულებრივ მორწმუნე კოოჩი, მეტ მუთუვარ.	It was an ordinary faithful man; nothing else.
10.6	ოღონდ რჩინ ოკო ორდუკო ოკო, ასაკოვანი.	However, he was to be elderlery, aged.
11	- დო თინა მუს აკეთენდ თექ დინახაე გენურდუნ?	And, what he [prophet man] do when he went into?
12.1	- ლოცულენდუუ.	He prayed.
12.2	მთეჲ სერს თის ოკო ულოცებუდკო ოკო დო უხვამუდუკო თეექი.	He had to pray and pray all night long.
12.3	ოოდო ოვედრუუდ ალბათ, ოხვეწუდუ მუდგასიი ღორონსი დო ვამარაგადე თინა თექ მუ მოთმოხვადუდ თექ მითინს ვაუჩქუ.	He implored, perhaps, implored God, and I cannot say what was going there; nobody knows.
13	- ოდო ასე მუჭო ათმაღნიშნენა სუჯუნობაას?	And, how the festival of Sujuna is celebrated presently?
14.1	- ასე ეკლესიურო ათმაღნიშნენა, ჩქიმ პატონი, სერით წუხ დო ცისკარ ჩაატარენა.	Presently, it is celebrated in accordance with church rules, vespers and matins are served.
14.2	სერით ვარ, წინა დღას დო მაჟია დღას წირვაა.	There is a divine service not in the evening, not on the eve, but the day after.
14.3	აუცილებერო ეპისკოპოს ჭყოდიდელ ქუუმურსჷ, მრევლი მუთმურსი, ქი პატონი დო, ეკლესიუროე ასე დო.	The Bishop of Chkondidi come there by all means, the parish come, my dear, and it is celebrated in accordance with church rules presently.
14.4	ეთი ხაჲხურ ტრადიციეფ უკვე ვარე.	Those folk traditions no longer exist.
14.5	ხოოჯ იჸვილუუ ასე მაგაჲითო, სუფრა იკეთებუუ.	An ox is slaughtered, for example, a table is laid.
14.6	მარა ეკლესიუროე იფრეი დო მუშ კალაპოტის დიინორე იფრეჲ დო ეთიმწკეჲა, ჯვეშო ჭიჭე..	But everything is in accordance with church rules, and everything has its routine, and, then, in the past, it was a little...
15	- ხოოს თვითონ სუჯუნელეფ ჸვიინანო?	Is an ox slaughtered by residents of Sujuna themselves?
16.1	- ხო.	Yes.
16.2	მოსახლეობა ის ორთ, ეკლესიაა ხოლო ჩართულიე თე საქმეს დო საეკლესიო სუფრა გითმინწყუმუ თექინ.	Residents do it [they slaughter an ox]. Church is involved in it and a church table is laid there.
16.3	სააღორონთო ჯოხო თის.	It [the ox] is referred to as God's.
16.4	თი ნაჸვილა საღორონთო ჯოხო დო ხოორცი, ჩქიმ პატონ სი რექ, ღვიინი, ჯიიმუ, აჯიკა დო ინა, ქობალჷ, გეთუუ.	It is referred to as God's, and meat, my dear, wine, salt, Ajika [hot, spicy dip], and bread are laid on the table; that's all.
16.5	მეტ მუთუ ვეგლააძ სტოლს.	Nothing else is laid on the table.
16.6	საღორონთო ჯოხო თის.	It is referred to God's supra.
16.7	დიხვამანაა, ჩქიმ პატონი სი რექჷ, სასულიერო პირეფ ხოლო თექჷ რენა, საერო ხალხ ხოლო თექჷ რენა დო ათაშ.	They pronounce toasts, my dear; both the clergy and the laity are there, and so.
1	- ჯგირ, ასე ქიფჩიათ აკაკი ხოოშტარიაშე დო თიშ სასახლეშე, მუ გიჩქუნა თქვა?	Well, now let's talk about Akaki Khoshtaria and his palace. What do you know about them?
2.1	- ხოო..	Well.
2.2	ააკაკი ხოშტარიააქჷ დეებად სუუჯუნას.	Akaki Khoshtaria was born in Sujuna.
2.3	აკაკიშ მუუმა მეთო ხოშტარია ორდ.	Akaki's father was Meto Khoshtaria.
2.4	მეთოოდე ჯოხოდ, მარა მეთოს უძაახუდეს.	His name was Metode but people called him Meto.
2.5	აკაკიში ბიიძი, მუმაშ ჯიმა, ოორდუ ივა ბეერი, ათაშ ჯოხო თის, ივანე ხოშტარია, ნამუთ ოორდუ დავით დადიანიშ სეკრეტაარი.	Akaki's uncle, father's brother, was Iva Beri. His name was Ivane Khoshtari; he was Davit Dadiani's secretary.
2.6	დავით დადიანს ჟირ სამდივნო უღუდუ: ქორთულ დო რუსული.	Davit Dadiani had two secretariats: Georgian and Russian.
2.7	ოდო ათე ივა ბერს, თიჯგუა გურაფიჲ კოჩ ოფერეედუ, რუუსული სამდივნო ობარუდუ, სოდეთ რუსულ წერილეფ მითმიშუ, ვარა რუსეთიშა ორჯღონალ ორდუ.	And, Iva Beri was such an educated man he was in charge of the Russian secretariat whereby Russian letters came in or were to be sent to Russia.
2.8	ბიგვა მანგარ გურაფილ კოჩ ოფერე.	He is said to be a very educated man.
2.9	ათე ივა ბეერქი უკულ მონაწილეობა მიიღუ სუჯუნაჲ ბუუნტის.	Later, Iva Beri is said to have particiated in the riot of Sujuna.
2.10	ხოოდო ათეჲ გურშენ გინახორუეს ქაართიშა.	And, owing to that he was exiled to Tbilisi.
2.11	ხოოდო ეთექი, სოდეთი ასე ფერცვალებაშ მონასტერი რე, დარეჯანის სასახლე ჯოხო, ეთექ ორდუუ, ეთექ დამთავრუ მუშ ცხოვრება, თექ თხოორ ათე ივა ბერი.	And, where presently there is the Transformation Church, [in the territory called Darejan's Palace, he was there, he died there. This is where Iva Beri is buried now.
2.12	ხოოდო ათე მეთო ხოშტარია ხოლო მონაწილე ორდ ეთი სუჯუნა ბუნტიჲ, მუჟამსით დადიანეფს ხატიშ გინოღალა ოკოდეს მარტვილიიშა.	And, Meto Khoshtaria too took part in the riot of Sujuna when the Dadiani wanted to take the icon away to Martvili.
2.13	ხოოდო თინა ხოლო დასაჯეეს თიმ დროს, ათე მონაწილეობაჲ გურშენჷ.	And, he [Meto} too was punished then [after the riot] for his participation [in the riot].
3.1	ათენეფს, ხოშტარიეფს, ობარუდ საერთოთ ათე სუჯუნაშ ოხვამე.	Genereally, they [the Khoshtaria family] were in charge of the chapel of Sujuna.
3.2	თენეფ ორდეს თეშ მინჯეე.	They were its patrons.
3.3	ჟინოსკუალეფ ორდეს.	They were noblemen.
3.4	წოდება უღუდეს აზნაურობა, ვანა ჟინოსკუალეფ.	They had a title of Aznauri [nobleman]. They were noblemen.
3.5	ხოო ათე მეთოს ნოვე ოსურო ვარდიკო ავალიანი.	Well, Meto had a wife - Vardiko Avadliani.
3.6	თენა ხოლო ჟინონსკუა ოორდუ.	She too was a noblewoman.
3.7	დიდ დუდმომწონე ოსურ ოფერეე ჩქიმ პატონ დო.	She is said to have been a very smug woman.
3.8	სუუმ სკუა ჸუნდეს: აკაკი, გიორგი დო ართ ცირასკუა ჸუნდეს, თიშ სახელ ვაამშუ.	They [Meto and his wife] had three children: Akaki, Giorgi and one daughter.
3.9	აკაკიის ქუდუგურუაფუუ მებაღე- დეკორატოორ ორდ მუშ პროფესიათ.	Akaki studied [landscape gardener]. He was a landscape gardener by profession.
3.10	ათე გიორგი უჩიტელ ორდუ, ოგურუანდ სკოლემს.	Giorgi was a teacher. He taught at school.
3.11	ვამიჩქ მუს ოგურუანდ, ნამ სააგანსინ გიორგი ხოშტარია.	I do not know what Giorgi Khoshtaria taught, which subject.
3.12	ოოდო აკაკიის, ჩქიმ პატონი, იალტაას, ნოვიაფონსი დო პიცუნდას აფ ბაღეფ გაშენებულ, მეფიშ რუსეთიშ დროს, მუჟამსით მეფიშ ხელისუფლება ორდუ.	And, my dear, Akaki was said to lay out gardens in Yalta, New Athens and Bichvinta during Tzarism in Russia when there were royal authorities.
3.13	მებაღე დეკორატოროდ პროფესიათ.	He was a landscape gardener by profession.
3.14	დო ეთიშ უკულ მოხვამილაფე თეცალ მოვლენა, ნამდა აკაკის მიდგენ მუშ ჯიმაკოჩ, ფუთურ კოჩ უნდ თის ჯიმაკოჩ, მიდგენ ზოდელავა, ეთიმ დროს ბაქოს ქუიდირინნა თენეფს ნაავთი, ნავთობი.	Afterwards, the following happened: Akaki had a certain friend, Zodelava by name. In that period, they bought some oil in Baku.
3.15	ოდო ათე ნავთობ ვაგონებითი ფუთიშა ქიმიღესია დო ფუთიშე უკულ გემითი რუსეთიშა ოკო უღაჲდესკოვა.	They brought the oil in railway carriages to Poti. From Poti, they were going to ship to Russia.
3.16	ნავთობი თიმწკელა მაანგარ ძვირადღირებულ მუდგარენ ორდუ.	Oil was something very expensive in those times.
3.17	ოდო ბაქოშ ნავთ მეუღდეს გამაჩამალო.	And, they took Baku oil for sale.
3.18	აათე გემს, სოდეთ ათე ნავთობ ოორდუ, შტორმ გოგშალაფე შკა ზღვას დო რუსეთიშ მანგიორო თურქეთშა ქიმკარინუ თე შტორმიქი.	The ship carrying the oil... There was a storm in the sea, and the storm took the ship to Turkey instead of Russia.
3.19	ნამდგარენ პორტის, ვამიჩქ სამსუნს, ვამიჩქ სოდგაენ დო თექია თიცალ ძვირო გჷმოჩესია თე ნავთობი დო თიჯგუა ძვიირი ორდუა თე მანგარ ფარა უშიიბუნა.	To a certain port, I do not know; to Samsun or I do not know somewhere else; and they sold it there for such a high price and it was so expensive, that they earned a great deal of monet.
3.20	ოოდო ათე ზოდელავაქია ფუთისია ჯგირ უდე გაკეთუა თი ფარათია დო თექ მუთუნ ვაჭრობა ქიდიჭყუუა.	And, Zodelava [Akaki's friend] built a good house with that money and started a trading business there [in Poti].
3.21	დო აკაკი მიდართ დო ბაქოს ქიიდუ ნავთობიშ წყუუ, თვითონ.	Akaki went and bought an oil well in Baku.
3.22	ხოოდო ქიდიჭყუ ნავთობმეწარმეობა.	And, he started producing oil.
3.23	ნავთობ უღუდ უკულ, მუშ ნავთობი წყუუ უღუდ დო გითმიჩანდ თესი.	He had oil, his own oil well, and he sold it.
3.24	თი ნოდელეფ ხოლო ორდეს თეექი.	There were helpers as well there.
3.25	ათე ნავთობიშ მენავთობეეფი დო ჩქიმ პატონი დო, მანგარ ფარა იშიდ თეე ნავთობით.	Those oiler, my dear, and a great deal of money was earned thanks to oil.
3.26	დო ჯგირ ფარა ქიიშუ ათე ნავთობ... კონცესიეფ უღუდუ, მუდგენ კორპორაციეფ უღუდუ.	He [Akaki] earned a great deal of money thanks to oil. He ran concessions, some corporations.
3.27	უღუდ ურთიერთობა იტალიელეფწკელა, ევროპელეფწკელა საერთოთ, მუ მიჩქ თურქეფიწკელა უღუდ ურთიერთობა, სტამბოლს ხოლო უღუდ მუდგეენ გოწყუმილი.	He had contacts with Italians, Europeans, generally, who knows, he had contacts with Turks; he had a certain enterprise in Istanbul.
3.28	მარა ძირითადო მუუში არეალი ოორდ ირაანი.	But, mainly, his trade area was Iran.
3.29	ირანიწკელა უღუდუუ არძაშე მეტ ურთიერთობა თეს.	He [Akaki] had most contacts with Iran.
3.30	პირველ კინა შარა ირანს აკაკ ხოშტარიაშ მიშაანაფილიე.	The first railway in Iran was constructed by Akaki Khoshtaria.
3.31	პირველ რეიცარ, პირველ შპაალი აკაკი ქოდააინაღოლ ირანს.	First railway sleepers were laid by Akaki..
3.32	აკაკის ათაურეშე ხოლო მეუნდ ხაალხი ომუშებელო თექ ირანიშა დო ათაქ ქოძირუნქ ემერ ამარ ხოლო თიშ მოთალენს, ნამდა ბაბ ჩქიმი აკაკის აფუდუა ჸონაფილი ირანიშავა, თექ ფარას ოშიბაფუანდუა დო.	Akaki took people from here [Georgia] for works in Iran, and, here and there, you still may meet grandchildren of those [taken by him], telling that their grandfathers were taken by Akaki and, thatnks to hi, they earned money.
3.33	მინ კინა შარას ნომუშებუე, მინ სო მუშენ ღორონს უჩქ თექნიშეეს.	There, some worked in the railway, other somewhere, God knows.
3.34	დო თექ ელექტროფიკაცია ხოლო უღუდ აკაკის სოდგაენ ნამდგაენ ქალაქ მთლიანას აკაკის აფუდ განათლებულიი, ელექტრო ინა უღუდ, მუ ჯოხო ინა კეთებული.	And, there, Akaki arranged electrification as well. Somewhere, a certain town was entirely illuminated by Akaki. He had electrical connections and, what do you call it, wiring.
3.35	ხო, ხე ტყეს ხოლო ამუშენდუუ.	And, he processed timber as well.
3.36	ირანიშ შახიწკელა ნამტან ხოლოს ორდუ.	He had close contacts with the Shah of Iran.
3.37	რეზა ფეხლევ ორდ ირანიშ შახი დო ათე რეზაწკელა უღუუდ ნამტან ხოლო ურთიერთობა.	Reza Pehlevi was the Shah of Iran, and he had very close contacts with Reza.
3.38	ნუ რეზა ფეხლევიშ მეშვეობით თენა ხე დო კუჩხი გოწყუმილ უღუდ თელ ირანს, მუთ ოკოდ, თის აკეთენდუ.	Well, thanks to Reza Pehlevi, he was given a free hand to do whatever he wanted throughout Iran.
3.39	ხოოდო აშენენდჷ, აკეთენდჷ დო, ამარ ასედე ტელევიზორს ურჩქილით მიდგარენ ირანელ ორდუ.	And, he built, developed, and, recently, we heard a certain Iranian man on TV.
3.40	ხოოდო ათე ირანელქ თქუ, ნამდავა თანამედროვე ირანიშ ეკონომიკურ ისტორია მიდგას ოკონია, ასე ვთქვათ, ინა ბღოლათია მუ ჯოხო...	And, the Iranian man said that they were to study the economic history of modern Iran.
4	- დივგურუათიაო?	To study it!
5.1	- ვარ, ათე გამოკვლევა ხო მეურს, ისტორიულ გამოკვლევეფი მეურსიი, მითინს ხუჯიქ ვეჲართინ აკაკიშა.	Well, it is studied; there are historical studies. Nobody could spare Akaki's deeds.
5.2	ანუ ძაამს მოკოდესია, ნამდა ათე უცხო კოჩიშჷ სახელ ვა... ვა... ვაფიგურენდუკო ირანიშ ის, მარა მუთუნითია, თანამედროვე ირანიშ ისტორია, ეკონომიკურ ისტორია აკაკ ხოშტარიაშ უმშო ვეჸუაფუნია.	Well, [he said that] they did not want the name of this foreigner to be mentioned... to appear in the history of Iran, but the modern economic history of Iran cannot be considered without Akaki Khoshtaria.
5.3	თიჯგუარ ურთიერთობეფ უღუდ ირანიწკელა.	He had such good relations with Iran.
5.4	ნუ უკულ კომუნისტურ პარტიაქ მჷშელ, კომუნისტეფიწკეელა ხოლო დოოგორ თე კოჩიქ ნიინა, განსაკუთრებით ჯგირი ურთიერთობა უღუდ ბუდუ მდივანწკელა.	Well, later, the Communist Party came to power. The man [Akaki] found common terms even with the Communist Party. He had particularly good relations with Budu Mdivani.
5.5	ათე ბუდუ მდივან მანგარ ბოლშევიკ ორდუ.	Budu Mdivani was a radical Communist.
5.6	დო იმწკელა მანგარ შკირენა ოფერე დო აკაკის უწუეს კომუნისტეფქ, ნამდა ქობალიშ კაკალ გომშეღია მუთუნფერო კავკასიაშა დოო საბჭოთა კავშირიშა დო უკულ ჩქი ფარას ჩაირიცხენთია.	In that period, there was extreme famine, and Communists told Akaki to import wheat in the Caucasus and that they would send money to him.
5.7	აკაკის თენა ირანიშე მიშუღაალ თურმე დო ხოშტარიაშ ქობალ ჯოხოდ თურმე, ირდიხას თენა ორდ, მარა თენა ვაჩურიცხებუნა.	Akaki Is said to have imported wheat from Iran, and, as people say, it was referred to as Khoshtaria's bread, but they did not send him the money.
5.8	ვაუღუდეს კომუნისტებს თეშ ფარა მეუჩამუდესიკო დო.	Communists had no money to pay.
5.9	გინოჭყვიდეს ნამდა ათე პრობლემა მუგვარებუდესკო, აკაკ უჭოფუდესკო ოკოდუ.	They decided to solve the problem by arresting Akaki.
5.10	ოჭოფუნდეს იშო დო გეთებუდ, მუთუნ ფარა ვევაფუდ უკულ ჩასარცხებელ დო.	They would arrest him and that would be over: they would not have to pay any money.
5.11	ათენა ტყობაშა ბუდუ მდივანქ ტელეგრამა მიდააჯღონუ დო აკაკიქ იირტუ ირანიშა.	The message was secretly communicated by Budu Mdivani, and Akaki escaped to Iran.
5.12	ოოდო ათეჲგურშენ ორდ უკულ ბუდუ მდივანს უკულ უჩა დღა ოთანუესიი დო ედომუშამო, ოჯახამო გოჭყვიდესი: ჩიილი, სკუალეფი არძა უჭოფესი.	And, that was why they arranged such a calamity to Budu Mdivani. Everyone was killed: his wife, children were arrested.
5.13	მამნებლობა ქიგიაბრალეს აკაკ ხოშტარია გელიოთ... თიგურშენ.	He was accused of sabbotage. Due to that [for warning him].
5.14	ხოდო ირანს ცხოვრენდუ აკაკ ხოშტარია გვარიან ხანსჷ დო მუუშ ოსურიიწკელა, მუჟამსით ცოცხალ ორდუ, მინადორა, თურქიხე ორდ თი ოსურჷ, თურქია, ფუთურ ორდუუ, მაარგალ.	And, Akaki Khoshtaria and his wife lived in Iran for a long period of time while she [his wife] was alive. Minadora - The woman was Turk. She was from Poti; a Megrelian.
5.15	თეშ უორდუა სუჯუნა, ნამდა ემიგრაციაშა მიიშესია, მინადორაქია შუურ ქეგიოფუჩუა ის მუ ჯოხო აკაკისია დო უწუა, ნამდავა დოვღურია ირანსიავა და მოდამიღია დო სუჯუნას დომთხორია.	Minadora is said to have been so fond of Sujuna that, when they were set to emigrate, she made, what do you call him, Akaki swear and told him that, if she died in Iran, she wanted him to take her to Sujuna and to bury her there.
5.16	მარა თეექი მუთუნით ვააკეთინ აკაკის თიშენ ნამდა კომუნისტეფ ორდეს თაქ დო კომუნისტეფ მოთხოზუდეს დო მუთუნით ვააქიმინ დო.	But Akaki failed to do that because there were Communists there and they persecuted him. He could in no way do that.
5.17	ირანს, თეირანს თხოორ ასე თი ოსური.	Now the woman in Buried in Tehran, Iran.
5.18	ხოოდო ქრისტიანეფიშ სასაფლაო რე თექ ინიშეს დო ეთექ გუკეთ სუჯუნაშ ოხვამეშ მაკეტიი.	And, there is a Christian cemetery there [in Iran]. There, Akaki designed a makeshift of the chapel of Sujuna for his wife
5.19	ჭიჭეე, მარა სუჯუნაშ ოხვამეს ქოგჷ მიკაჯინექ, გვაჲე სუჯუნაშ ოხვამე რე.	It is small, but, when you look at it, it resembles the chapel of Sujuna. It is exactly the chapel of Sujuna.
5.20	ოოდო ეთი აკარდამას თხორუდ თე მინადორა ხოშტარია, გინ..	And, it was in that crypt [tomb] that Minadora was buried.
5.21	თექ დოღურუ ინფარქტით ანთას ჩხოროშ ეჟდოშქვით წანასჷ, მინადორაქი.	There, in Iran, Minadora died of heart attack in nineteen twenty-seven.
5.22	ხოოდო უკულ აკაკიქ მიდართ საფრანგეთშა დო ქორთულ ემიგრაციაას ქიმშახოლ თექინეშესი დო ეჟდოვითოჟირს დოოღურუ.	And, the, Akaki went to France; he joined Georgian immigrants, and died in thrity-two.
5.23	უღუდუ შანქარიშ დიაბეტ თურმე, მანგარ დიაბეტ უღუდუ.	He is said to have suffered from diabetes, a severe form of diabetes.
5.24	ხოოდო ღუმუშ ხაკას ნოჭკომუე, ნოოროფუე თე გოხრიგინაფილ ინა, ღუმუშ ხაკა დო, თიქ გეუცხირტ თურმე დო გუჭკირუუ ათე ოჸირტალიი.	And, he is said to have been eating a hominy rind, to have been fond of a dried rind; he choked it, and it cut his gullet.
5.25	ზისხირქ ვაგვაჩერინეს მუთუნით დო თაშ დოოღურ.	People say that bloodshed could not be stopped, and that was how he died.
5.26	ოოდო ჸაათაქ სუჯუნაშა ქუმურთუმ ტელეგრამასჷ საფრანგეთიშე:,, ააბაშა, სოფელი სუჯუნა, სამშობლოვ, აკაკი გარდაიცვალა’’.	And, here, in Sujuna, a message came from France: "Abasha, village of Sujuna, homeland, Akaki died."
5.27	თეჯგუა შინაარსიშ ტელეგრამა ოორდუ დო.	There was such a message.
5.28	მიინ გაბედუდუა კომუნისტეფიშე დოშკურინაფილ ხალხი, მინ გაბედუდუა აკაკიშიი რგუებას დო ვარა გარას დო ტყობაშა, ფულირო მუშ ნათესეეფს დო მირონემსი ტყობაშა დუგარუნა თურმე აკაკი, მითინს ვაგუგებ თექ.	Who would dare, people terrorized by Communist to mourn Akaki or cry for him, and his relatives and godchildren secretly mourned for Akaki. Somebody has learnt about it.
5.29	ოორდ ართ ბერტა მატკავა დო თიშე მიჩქ მა თენა.	There was someone Berta Matkava ny name from whom I know this story.
5.30	ჩინ ოსურ ორდ, თენა მირონეფ ვორდითია, მუაჩქიმ თიშ ნანათა ორდუა დო ბებიქია ფულირო გოთვალუა აკაკია, თვალუნდუა, მარა მითინს ვაძირანდუა ჩილამურსია.	She [Berta] was an old woman. She said that they were related by baptism and that her father was his godson, and that grandmother mourned for Akaki secretly, that she whaled but did not show her tears to anybody [this is what Berta told].
5.31	მუ კოჩ მიოთესია,- თქუანდუა.	My grandmother used to say what man they lost.
5.32	ოოდო უკულ თე ამბეს ქუმურთუმ ნამდა ღუმუშ ხაკაქჷ დაშკვიდუა.	And, later, the message came that he choked a hominy rind.
5.33	მუ გაჭირება უღუდუა პარიზის ცხოვრენდუა, თექ ხოლო ღუმუს ჭკუნდუაო დო გეთიაძიცენდეეს ბოლშევიკეფ თურმე თაქიანეფი.	The local Bolsheviks laughed at him saying why he suffered while he lived in Paris and still ate hominy there too?!
5.34	თაშ ოფერე თურმე.	People say that it was so.
5.35	დო პელრაშიზიშ სასაფლაოს დუთხორუნა თე აკაკი დო.	Akaki was buried in the Père-Lachaise cemetery.
5.36	მუმი, ჯგირ ივაფ მითინ ქიმინდომენდასი დო თი მინადორა დო აკაკის აშო გოგნასვანჯუანდას დო სუჯუნას დოთხორუნდასი, თინეფიშ შურეფ ხოლო მიისვანჯუ თექი დო ჯგირ ივაფ, მუშ დიხას დართუდასჷ.	Well, it will be good if someone does his best and transfer Minadora and Akaki here and bury them in Sujuna; their souls will be in peace there [in the netherland], and it will be good if they come back to their land.
6	- თე აკაკიქ თე სასახლე მუუჭო აშენ დო მის ეუშენ?	When Akaki built this palace, whom did he build it for?
7.1	- აათე დოოხორე, დოხორეეს უძახუდეს თის, აკაკიშ დოხორეს უძახუდეს, ათე დოხორე დიაამუშიშა ქუდუდგუმუ.	He built this palace, it was referred to as palace, as Akaki's palace, for his mother.
7.2	იტალიელეფ აფუდუა მოონაფილი ანთა ჩხოროს ვითოხუთ წანას გემთავრ თე მშენებლობაქ.	He brought Italian builders here, and it was completed in nineteen fifteen.
7.3	ხოოდო ათე იტალიელეფს გეჲაშენებაფუ თენა, ევროპულ სტილიშ დოხორე რე.	And, he had it built by iTalians. It is an European-style palace.
7.4	ხოოდო მიინახალე ასე მუთუ ვარე უკვე დოს... ვართ ავეჯი, ვართ ხაბაკი, მუთუ ვარე მინახალე.	And, nothing is left inside now. Neither furniture, nor things; there is nothing inside.
7.5	თენა ილაწყეს უკულ კომნისტეფქი, ნაციონალიზაცია ქუმოხვად დო, აკაკის ნარტებულ ორდ უკვე საფრანგეთიშა დო სკოლაა, სუჯუნაშ სკოლათი გინართინუეს თინა დო.	Later, Communists dissolved it. It was nationalized and... Akaki had escaped in France, and they turned the palace into a school, Sujuna school.
7.6	უკუჲ ბოლო პერიოდეფს სკოლა ხოლო ვახვარენდ, მუდგაენს მინმარღვანდეს მინახალე ჯვეშ წიგნეფს დო ბარახლიშკეფსი დო.	Later, even the school did not use it; they threw away something there, old books and useless things.
7.7	ხოოდო ასეე საპატრიარქოშაე გინოჩამიჲ დო ჭიე ჭიეთ რემონტანა.	And, presently it has been transferred to the Patrichy, and it is gradually rehabilitated.
7.8	ორთვალ მუთირუეს, აკოშკეფ მუთირუეს, კარ მუთირუეს, მარა დიო ხოლო ვარე მოთებული.	The roof was replaced, the windows were replaced, the door was replaced, but it is not completed yet.
7.9	ეგება გჷთორჩქინდას მითინქი ბიზნესმენქ, კომერსანტიქ, ნამდა გაკეთასი.	I hope that someone, a businessman will appear and do it.
8	- ოდო მუდა ოთახიე თექ დო მუნერ ოთახეფიე?	And, how many room are there, and what kind of rooms are they?
9	- სოდგეენ ამშვ შკვით დიდ ოთაახ რე... მინახალე.	There are about six or seven large rooms in it.
1.1	- ჯგიირ.	Well.
1.2	ასე მოკო იისევ ქივჩიათ ჭინკეფიშეე, ოჩოკოჩიშე, მუ გაიგებუნა ჯვეშეფიშე.	Now I'd like to talk about a chinka [gremlin] and Ochokoci [forest troll}. What have you heard from the lederly?
2.1	- ჯვეშეფს უჩქუდესჷ, მა ჩქიმ ბაღანობას გაგებულ მააფ, ნამდა ჯვეშოვა ტყა უმოსო ორდუა.	The lederly knew, and I also have heard it in my childhood, that there were larger forests in the past.
2.2	ასევა კომუნისტეფქია ტყაა ირდიხას დოოკვათესია ჯალეფია, ჯვეშო ტყა ორდუა დო ათე ტყალეფსია ოჩოკოჩი მჷლარედუა, ტყაშმაფა მჷლარედუა, ჭინკეფ მჷლარდესიაა,- თქუანდეს დო ჩქი პაა... ჭიჭე ბაღანეფ ვორდით დო მოოშკურუდეს ათე ჯვეშეფ რაგადანდესჷ.	Well, Communists cut forests everywhere; there were larger forests in the past, and, in those forests, Ochokochi, Tkashmapa [queen of the forest] and gremlins dwealt, thus told the elderly. We were little children and were afraid when old people spoke [about them].
2.3	ჩქი მოშკურინუანდესო თუ მუშე რაგადანდესი თენა ქოთქუანდეს რა ათაქ რჩინუეფ ქოდოდოხოდესჷ დო.	I do not know whether they scared us or why. Old people used to sit here and talk.
2.4	ინავა სერით გოთორჩქინდუდესია თენეფია, დღაშით იფულუდესია.	They said that they appeared at night, and hid in the daytime.
2.5	ტარკალე რდესია.	They said they were naked.
2.6	ხოოდო ტყაშმაფა სკვაამი ოსურ ოფერე თურმე.	And, Tkashmapa is said to have been a pretty woman.
2.7	გიიძე თუმა უღუდუა, ე კუჩხიშახჷ ონჭკუდუა თეე თომა, ოქროშფერ თომა უღუდუა, თიშმასკვამაა ცირა ვევაფუდუა მითინჷ, მარა მუთუნით ვეშილებედუა ათენეფიშავა ნინაშ უკახალე დორ..	She is said to have had long hair reaching her legs, and the hair was golden; she was so pretty unlike any other girl, but you should in no way have responded to her.
2.8	გოკითხუდესია მუდგეენს დო მუუთუნით ვეშილებედუა უკახალე ნინაშ დორთინაფა, ვარა გააგაშერენდუა.	They asked you various things but you should in no way respond them; otherwise they would make you mad.
2.9	ხოოდო მიდგაქ ნინა დურთინუა უკახალევა, არძა გაშერესია.	And, all, who responded went mad.
2.10	ხოოდო შერო გინართინუა იქია ტყაშმაფაქია დო ოჩოკოჩიქ დო ჭინკაქია.	And, people said that Tkashmapa, Ochokochi and gremlins made them mad.
2.11	დო ხალხის უჩქუდ, ნამდა თენეფშე ნინა უკახალე ვადურთინუაფუდესკო ოკოდ.	And, people knew that they should not have responded them.
2.12	ხოოდო ართშახ აფ რაგადებული, გაგებულ მაფ, ბაღანა ვოორდი, მეწისქვილე წყარიჲ წისქვილს სერით მიჲარედუა დო კარქ გიიჯუა დო მჷნილუა ჭინკააქი.	And, once somebody said, I have heard it as a child, that a miller was in the watermill at night; the door open and a gremlin came in.
2.13	ტარკალე ორდუა თე ჭინკავა დო ქუდუჭყუა რააგადი თე მეწისქვილეს: მუჭო ქუნს სკან წისქვიჲი, სკან სკიიბუ.	The gremil was naked and began talking to the miller about how his mill milled.
2.14	ეთი ირთაფუდუა ეთი ჭიფანაას ქუნსოო?	What rotates, does it mill them in smaller pieces? [asking]
2.15	ვემეჩუა თექ, პასუხ ვადურთინუა.	He [the miller] did not reply. He did not respond.
2.16	შხუუთ ქუუნსოო?	Does it mill the in larger pieces?
2.17	ღერღილ მუჭომიეე?	What kind of kibbled maize is there?
2.18	ქიირ მუჭომიე?	What kind of flour is there?
2.19	მარა თენა ვაარძენდუა პასუხის დო.	But he [the miller] did not respond.
2.20	ათეშმადიდა საათმოთ შუუნდუა თუთუნს, სათმოთ ჩიბუხ ჯოხო მარგალურო, საათმოთ შუნდუა, აათეშმადიდა სათმო უღუდუა დო.	He smoked tobacco with this big satmo. in Megrelian, satmo means a pipe. He was smoking with a pipe, with this big pipe.
2.21	ითამუა ათე სათმო უფართხუდუკო ოკოდუა კებურიშავა დო თიშენ დიკვაკუა დო აათე ღაადარი, ნოორცხვა გეუჭოფ ათე კოს ხეთ დო ქიმკაღუა ათეე ჭინკასია დო რკია რკიათ გოორჭუა გალეე ჭინკაქია დო.	They say that he was going to shake the pipe out on the fireplace, and, that was why, he [the miller] bent and took e,bers with his hand and touched the gremil; the gremlin ran out shrieking.
2.22	დოომჭვიოო, დოომჭვიო, მუ მღოლ, მუ მღოლ გიეძახუდუა თე ჭინკავა დო თიშ უკულ ვაამურთუმუნია თეს.	Did you burn me? Did you burn me? What did you do with me? The gremlin shouted, and, after that, he never came back.
2.23	ათენა მიწუეს სერით დო თეი სეერს ჭინკეფ მოსიზმარუდ უკულ ბაღანა ვოორდი.	It was at night when I was told the story, and, all night long, I dreamed of gremlins. I was a child.
3	- ჭინკეფ კოჩეფი დეს, ხო?	Gremlins were men, weren't they?
4.1	- კოჩეეფი რდესია, ქო.	Yes, they were men.
4.2	ოჩოკოჩ ხოლო კოჩ ორდუა დო ტყაშმაფაა ოსურ ორდუ.	Ochokochi too was a man, and Tkashmapa was a woman.
4.3	თეს რაგადანდეჲ ჯვეშეფ.	This is wjat the elderly told.
5	- ოჩოკოჩიშო მუს იჩიებუდეეს, მის ოორჩუდ ოჩოკოჩი ან მუს ორთჷდ?	What did they tell about Ochokochi? Whom did he attack or what did he do?
6.1	- თინა ხოლო ათაქ, მა ფიქრენქ თენა არძა უწმინდურეეფ ორდეეს.	I do believe that they all were demons.
6.2	თენა ორდ ეშმაკეფ ორდ.	It was a devil. They were devils
6.3	ეშმაკიიშ გამოვლინება ორდ თენა.	It was a representation of the devil.
6.4	აასე ვაამიჩქ ასე მითინს ვაუძირ თეცალეფ, მარა ჯვეშო ოორდ ალბათ თენა.	Now, I do not know; now, nobody has seen them, but, in the past, there perhaps were such.
6.5	წყარიიშ შუურ ორდუა ხოლო ჯვეშო თქუანდეს, მესეფე ჯოხოდუა.	People said that a ghost lived in the water; his name was Mesepe.
7	- თე წყარიშ შურ მუს ჯოოხოდ, მესეფე?	The water ghost -- Mesepe; what did it means?
8.1	- წყარს ბუდეენდუა შუური, მეესეფე ჯოხოდუა თესჷ.	That ghost dwealt in the water; his name was Mesape.
8.2	დო ათე მესეფეეფჷ ზღვასი რდესია, ღალსი რდესია დო ართ დღა უღუდესია წარმოწანას დო ეთიმ დროსი აარძა ურიდანდ წყარშა დინულას.	And, the Mesepe were in the sea, in the river, and, there was one day in a year when they got out of the water, and, then, everybody avoided getting into the water.
8.3	ეთიმ დროს იშმელენანია თენეფ წყარშევა, თე მესეფეეფია დო ვამიჩქ თენა მუ რიცხვ ორდ, მუ დღა ორდ, ნამ თუთა ორდ.	And, on that day, the Mesepes got out of the water; I do not know what date it was, what day it was, which month it was.
8.4	ხოოდო ჯგირს ვაღოლანდესია მუთუნსუ.	And, people said, that they did not do anything good.
8.5	ხოოდო ათეშენ ხოლო იხვამაფუდეეს, ნამდა თენეფს მუთუნ ვაუცილებუდუკო ხალხიშა დო ვადუზიანებუდუკო.	And, therefore, they performed a ritual in order to prevent them hurting humans.
8.6	როოკაპი ორდუა ხოლო.	There also was a rokapi [a harridan].
8.7	როკაპიი ოქოსალს გეხედუა თენა დო გილაფურინუნდუა დო ტაბაკოლაშ გოლას ოხორანდუა როკაპ, მარტვილს.	People said that a rokapi used sit over a broom and fly' Rokapi lived in Martvili, on the Mount of Tabakola.
8.8	მარტვილსიე ტაბაკოლა.	The Mount of Tabakola is in Martvili.
8.9	ეეთექ გიოხორანდუა როოკაპი.	People say that rokapi lived there.
8.10	ათე როკაპის ართ დღაა ნოოღვე.	Rokapi had one day [to do evil things].
8.11	ხოოდო გოოთოცენდეს ათე როკაპეფ თურმე, ოოდო ათაშ მიოჩქუდ ხალხის, ნამ თაში რდ თენა, თენა ხოლო უწმინდურ ორდ მუდგენ.	And, rokapis used rush out. And, people believed that they too [like gremlins] were demons.
8.12	ოოდო გილაფურინჷნდეს თურმე დო სოდე ნამ ჸუდეს ვააძირუნდეს დააჩხირს იკორძამილს, თექ მინილეენდეს დო ბაღანას დოვილუნდესია.	And, they flied and entered a house, whereby no fire was on, and kill a child.
8.13	აათეჲ გურშენ უჩქუდეს ჭეჭეთობა.	That was why people practiced Chechtoba [bonfire night].
8.14	ჭეჭეთობა ორდ დაჩხირიშ იკორძამა, ჭიაკოკონა ჯოხო ქორთულურო დო მარგალურო ჭეჭეთობა ჯოხო თეს დო.	A bonfire was to be set on Chechetoba. In Georgia, this is Chiakokonoba and, in Megrelian, it is referred to as Chechtoba.
8.15	ეეთიმ დღას ონჯუას, სოდგაენ მარიობაშ თუთასი რე, ვამიჩქ მარიამობა წინა დღას, მარაშონას უწინდეეს მარიამობას.	That day, in the evening, it is in August, I do not know, on the eve on the Dormition of the Mother of God. It was referred to as Marashina.
8.16	ვამი მარაშჷნა წინე დღასიე, ვამი ფერცვალობას.	I do not know whether it is on the eve of the Dormition of the Mother of God or on the eve of the Transformation Day.
8.17	სოდგენ ათე არგუსოს თუთას უჭირინუანდ თე ჭეჭეთობა დო.	Chechetoba was celebrated somewhere in August.
8.18	ეთიმ დღას არძა მითმიძალანს ჩხვეკეეფს, ხომლა ხომლა ჩხვეკეფს.	On that day, everybody stocks up on dry branches.
8.19	დო მინ არძაშე უმოს დაჩხირს გეიორძანდუუ, დუს იწონუანდ, ჩქიმ უმოსიენია დო ოშკვირინუანდეს ათე ის, დაჩხირს დო გინმოსხაპუნდეს ვიიშო, ააშო ათე დაჩხირიშა უჩქუდეს დო.	Some would set the biggest bonfire, being pleased that his/her was the biggest of all, and thus frightened the rokapi. People jumped over bonfires.
8.20	ეთი ოჯახშავა როკაპ ვენილენსია.	People said that rokapi would not enter a family who had set a bonfire.
8.21	დო ბაღანეფს ხოლო დაჩხირწკელა აჩემენდეს.	Children were allowed to stay near a bonfire.
9.1	ოდო ათე დაჩხირიშ ინა ხოლო ბების ხოლო უჩქუდუუ, უკახალე მუვშენდით, ბაღანეფს მიდამიონანდესი, ნაუუჟუმურქ ვეეგაუნასია, ნაანა.	My grandmother practiced bonfires. When we worked in the backyard, she used to take us, children, in order to protect them from a demon, dear.
9.2	ოოდო ქიმიფშითი, ათაქ იკარძანდ დაჩხირს დო ართ სუმშა ვიშა აშო გინოსხაპითია ათე დაჩხირს.	And we came there; there, she set a bonfire using dry branches telling us to jump over it at least three times.
9.3	ხოოდო მუთუნითია ნაუჟუმურ ვაგაღოლენია დო.	And, she said that a demon would in way way penetrate.
10	- ნაუჟუმურ მუიდ	What did "mozhamuli" mean?
11.1	- ნაუჟუმუური მუჟამსით ატაკუ კოოს ხოო, ძალა მიდაღალირ ააფუ, მუდგაენი დოციმილიე, მუთუნიშ ხალის ვააუღუ, ჩქიმ პატონი დო.	When an individual is infected with it, they lose strength and are reluctant with anything, my dear.
11.2	ექიმეფს ქობკითხ მა თენა დო თენა რენია მციირე მოწამვლა.	I asked physicians about it and they told me that it was lesser poisoning.
11.3	ორე ბაქტერიეფ, ვირუსეფ თხორილეფს დინოობუდრენს თენა დო მუჟამსით დიისერუ, თენა იშმაცენა თურმე თენეფ თე თხორილიშე დო ადამიანს გუთმუცენა.	There are bacteria, viruses dwelling in sitches, and, when it gets dark, they rush out of sitches and infect humans.
11.4	მცირე მოწამვლაა შესუნთქვით, ჩქიმ პატონ სი რექიი, ვარაა ით მუ ჯოხო, დინაჸუნას კოს შილებე დო ათაშ მოჟვარილიე მუდგეენ დო ნაუჟუმურე ჯოხო თეს.	This is minor poisoning by means of inhaling it, my dear, or by [missing], by means of something else, it can penetrate into a human organism.
11.5	ოოდო ნაუჟუმურ ვაგაღოლასი, ათაქ დაჩხირს გინმოსხაპინუანდეს.	And, ir order not to be infected it, we were made jump over bonfires.
11.6	ალბათ ათე ბაქტერიეფ ჭუუნდ ალბათ თენა, მუმი ბების ძაამ ქუჩქუდ ასე ბაქტერია მუ ორდ, მარა ათაშ უჩქუდ ჯვეშიშე, ნამდა ჯგირ ალ დაჩხირსია სუმშა გოსხაპუნქია, ნაუჟუმურ ვაგაღოლენია.	Perhaps, bacteria were burnt by fire; I do not know. Grandmother hardly knew what bacteria were but she acquired it from the elderly that, if you jumped over a bonfire three times, a demon would not occupy you.
11.7	უკულ ითოხვამუა ხოლო უჩქუ, შელოცვა უჩქუდ ბები, ნაუჟუმურიშ დო ნათოლეში.	Well, grandmother practicedhealing by means of incantation, of those inflected and jinxed.
11.8	ოდო ნოშკვერს ათაშ უჩა ტარამ ხამუს ქიდიკეენდუ ნოჩქვერ დო.	And, grandmother hold a knife with a black handle and a peice of coal.
11.9	სუმ გვარიშ ოსურქ გითუხვამას ოკონია დო ნათოლეე ხოლო თაში რე, ადამიან ვარე მუდგაენ ჯგირო, გოთოლირიე, გოზაკვილიე მუსით ჯოხო დო, ათნა შეთმეულოცენდეს.	She said that women from three different families were to incant [an infected individual]. This is the same for a jinxed one, when somebody was jinxed very much, they incanted thais way.
11.10	მუუ ნოდიხე ხო ქორდ, უკულ მეზობელშა გინილენდ, ეთის შიოლოცებაფუანდ, უკულ ეთის შიოლოც..	She was Nodia by name; then they would go go a neighbor and ask her to incant; then, they would go another one.
11.11	სუმ გვარიშ ოსურქ ოკო შეულოცასია დო გოგშელენსია დო ქიონუნდეს უკულ ათე იშ დროს, შელოცაჲ დროს, თე ოსურეფ, მშუ მა გვალა ჯგირო დო.	She said that the eritual of incantations were to be performed by women from three different families. Then women were yawning during that, during incantation. I remember that very well.
11.12	მაგია რე თენა, მუსით ჯოხო.	This is magic as such.
11.13	ოოდო ათეს რაგადანდეს: თუთაშხას მოხვადიო, თახაშხას მოხვადიო, ჯუმასხას მოხვადიო, გინულას მოხვადიო, მუნულას მოხვადიო, შარას მოხვადიო, ჸუდეს მოხვადიო დო უკულ ფუი ეშმაკ, ფუი ეშმაკ ქოთქუანდეს დო.	They said: Be on Monday, be on Tuesday, be on Wednesday, be when going, be when coming back, be at home, and, then: Spit to the devil!, and that was [it].
11.14	აათე ნათოლა ნოშკვერ გინაღვანდეს მუდგაენ წყარს ის ორთუდეეს დო ათეს აკეთენდეს.	During the ritual for a jinxed, they threw pieces of coal into water, and they did it that way.
11.15	სოჲე, მითინს ვაუჩქ ასე ენა.	Nobody knows where it is still performed. The ritual has disappeared now.
1.1	- ჯგიირ.	Well.
1.2	მა მოკო ასე ქიფჩიათჷ აი ართ დე... ზღაპარიი ან აამბე ბებ დო ბაბ გიყვენდესჷ თიჯგუა ქიიგიშინათ დო მომიყვათჷ.	Now, I want us to talk, well, torecollect and retell one tale or story told by grandmother and grandfather.
2.1	- ჯვეში ამბეეფი ქოო.	Old stories, yes...
2.2	მუ მიჩქ ბები..	Who knows, grandmother told.
2.3	ედუკიშ ამბე მიჩქუ ართი.	I know a story about Eduki.
3	- აი, ბებ მაგაჲთო გეთხუუ, გაამზითვესოო?	Well, for instance, when granny married and given dowry?
4	- მუჭო ვაარ, მუჭო ვა...	Why not, why not.
5	- დო ვაიყვენდესო მუუ ოუნუესჷ?	Did not she tell you what she was given as a dowry?
6.1	- მუ ოუნუეს ბებიქ გემზითუ დო მშუ ნარგიზი მოუნუა ჩქიმ მარდუალ ბიცოქია.	When grandmother was given a dowry, what she was given, I remember [grandmother telling] that her uncle's wife, who raised her, have her a narcissus.
6.2	ომბოლ ორდ თენა დო ბიძ დო ბიც... ბიცოქ გაათხუეს.	She [grandmother] was an orphan, and her uncle and his wife brought her up. Her uncle's wife arranged her marriage.
6.3	დო ნარგიზიი მოუნუა ბებიქ თქუ ქვიშნა ბულიშ მურაბათ ორდუა ებშა, თენა მომიღუაა.	And, she gave me this narcissus, grandmother said, it was full of cherry jam when she brought it to me.
6.4	ბებიშ ნაბზითვი ასე ხოლო რე მუდგენ გინაფორაფალი, იშ სტოლიშ გინაფორაფალ, მუდგენ ძვირფაას, უცხოურ თენაა.	A cloth, a table cloth has reached from grandmother's dowry; it [the cloth] is something exquisite, particular.
6.5	ჸაათენა ხოლო ბებიშ ნაბზითვიე ჸათე უნთო.	This iron has also been a part of grandmother's dowry.
6.6	ხოოდო მუ მიჩქ, ალბათ ნორჩალეფ ალბათ, მუჭო უჩქუდეჲ ჯვეშო, ათე შკართუნეეფი, თენეეფ, ათნეფ იჸვაფუდ ალბათ ათეს თქუანდ ბები, მარა მაანგარას ჭირდუა თიმწკია, მანგარ გაჭირება ორდუა დო.	Well, who knows, perhaps, bedroll, as it was practiced earlier. Blankets, these things might have been [dowry]. Grandmother used to tell that but the there were shortages, great shortages.
6.7	მუდგა შეულებუდ ალბათ თი კოს, თეშ გააბზითვუ ალბათ.	Perhaps, the man gave her a dowry based on what he could afford.
7	- დო მეტ მუ ამბეეს გიყვებუდეეს ბები ან მუთუნ ზღაპარს გიყვებუდესო მაგაჲთო მარგაჲურო, თე ამბე.	And, what else did grandmother tell you? or did she tell you tales, for instance, in Megrelian? Can you remember that?
8.1	- ქო, ართი მშუ.	Yes, I remember one.
8.2	ედუკიშ ამბე მშუ.	I remember a story about Eduki.
8.3	აართ კოჩ ოოფერე დო უბედურიშ ართ ოსურ ნოვე.	There was a man and he had a wretched wife.
8.4	ათე ოსურს ედუკ ნოჯოხობუე.	The woman's name was Eduki.
8.5	ხოოდო ათე ედუკიქია ზისხირ გჷსკირუა ათე კოს.	And, Eduki made her husband blood run cold.
8.6	თენა, ბებ თქუანდ, კებურპისია ბაღანეფ ვოორდითია, ასე ბებ ბაღანა ორდუუ, ინაა მუდროშურ ამბეე დო, ათეს იჩიებუდ დო დუს ათეთ ითმეფთუანდითია, სო რდუა ტელევიზორ, სო რდუა რადიო, სო რდუა მუთუნჷ.	Grandmother said that they, children sat at Kesaria's place. It is a story from the times when grandmother was a child. She said that she told such stories and that was how they entertained themselves, that there was no television, no radio, no anything.
8.7	ოოდო ათე კოს ზისხირ გუსკირუა ათე ედუკიქია დო.	And, Eduki made the man's blood run cold.
8.8	ათე კოს უფიქრებ, ათე ოსურ მიბჩილითუე ოკონია დუდიშევა.	The man thought to get rid of the woman.
8.9	ოდო ჸვილუათ მუჭო დოპილავა, ცოდა მუნერო გიბდვავა.	And, how could he kill her, he did not want to make something sinful.
8.10	ოოდო ათე ოსურ ლურდუუ თეში პიჯ ეუხვილ თურმე ათე ოსურიშა, დუბორკ თე ოსური ნაბადიშა გუკარკატუ დო სოდგეენ რობუ ოფერე მიკოლაფირს, ეთექ ქინაათუა, ათე რობუს.	And, when she was sleeping, he sealed her mouth, tied her up, wrapped her in a felt cloack, and dropped her into a ravine somewhere.
8.11	ხოოდო ათე რობუს დინოხედუა გვერეშაპი.	And, there was a dragon in the ravine.
8.12	ოოდო ოჭკუნსია თინავა დო ჯანდაბა მუშ დუსია დო.	And, he thought that the dragon would eat her, the hell would be with her.
8.13	ოდო ათე კოოს ართ სიტყვათ ფიქრენს, ნამდა ვსო, მუშ ოსურ თექ დინოღურეჲი დო დინოჭკომილ აფ ასე თი გვერეშაპის.	And, in a word, the man is thinking that everything is over, his wife was eaten by the dragon, and she is dead.
8.14	მოოკიჲ ხანქი დო თურმე ათე გვერეშაპშა თიცალ დღაა, დღა უთანუაფ თე ედუკისი, გვერეშაპის ურტებ თი რობუშე.	Time passed. Eduki did such terrible things to the dragon that the dragon escaped from the ravine..
8.15	ოოდო სოდგარენ, ნამდგარენ სახელმწიფოში ხელმწიფეშ დოოხორეშა ქემეურთუმ დო ა ჸაათაშ ქოგაკარკატუა გვეერცალო ის მუ ჯოხო დო, ათე ხენწიფეჲ ცირასკუაშ ჭკომუა ნოკობუე დო ხელმწიფეშ ჭკომუა ნოკობუე.	And, he came somewhere, to a certain kindom, to a royal place, and embraced, what do you call it, the princess like a snake and wanted to eat her, and wanted to eat the king as well.
8.16	ათე ხელმწიფეს უთქუალ, მიდგა ათეს დოვილუნსია დო მიდგა ათეს მიმოჩიითანსია, ჩქიმ ცირასკუას ქემებჩანქია ოსუროვა დო აა, ჩქიმ სინჯა ივაფუნია დო ათე ქიანა ხოლო თის ქიგიოსკიდუნია.	The king said that one, who kills it, who gets rid of it, will be let to marry his daughter, and the coutry will be his.
8.17	ოოდო მინ გაბედუდუა გვარიან ქომოლკოჩეფ ორდესია, მარა მითინქ ვაგაბედუა ექ ულავა.	Who would dare? There were distinguished men but nobody dared to come closer to the dragon.
8.18	ოოდო უკულ ათე კოს ქუგუგებ.	And, then the man [Eduki's husband] learnt about it.
8.19	ოოდო ქემეურთუმ თურმე ათე კოს ეთიშაა- ათე გველეშაპიშა დო უთქუალ, ნამდავა ორაგადე მიღუნია სკანი.	And, the man came to the dragon and told him that he had something to tell him.
8.20	მუ ორაგადე გიღუნია.	What do you have to tell?, he asked.
8.21	მორთ აშო, დუს გილუკონია.	Come here, bring your head down, he said.
8.22	გილუკონ თურმე.	The dragon brought his head down.
8.23	ეედუკი მურსია სკანდავაა უთქუალ.	{The mantold him that} Eduki was coming to him.
8.24	ხოოდო დიიდუ ედუკ მურსია მურენიან.	And, [he said] alas, Eduki is coming, she is.
8.25	აათე გვერეშაპის უურტეებუ რკია რკიათუუ.	And, the dragon ran away shrieking.
8.26	ენა მის უჩქუდ მუ უწუ ეს მითინს ვაუჩქუდ ეე, მუ უფურცქინ ჸუუსინ.	Who would guess what he told the dragon? Nobody knew what he whispered in his ear.
8.27	დო გეეშერ თურმე ხალხიქ, მუუ უწი თეჯგუარ, მუ შეულოც თეჯგუარ დო ეე ხემწიფეს თურმე მოორთი სკუა ააშოვა.	And, people were amazed not knowing what he told him, what he incanted. The king said to him: Come here, son.
8.28	აა, სი ჩქიმ ცირასკუავა, ქოდოდოხოდია.	Here is my daughter for you; sit down.
8.29	აა, ჩქიმ სახელმწიფო, მა დობღურუქ, სკან ივაფუნია დო ხემწიფე ქოდახუნუ თურმე თექ.	Here is my kingdom for you. When I die, it will be your, and he made him a king [in that kingdom].
8.30	ხოოდო ნაამთინე ოსურიე, ბებ თქუანდუ, თიცალ რენია გვერეშაპის ხოლო ოშკურუნია თი ოსურშავა.	And, grandmother said that some women are such that even a dragon are afraid of them.
9	- მეტ მუ ამბეეს გიიყვებუდეს ბეები.	What else did grandmother tell you?
10	- მეტ ვაამშუ.	I do not remember other ones.
1	- დო აი თქვაან ცხოვრებაშე აართი ამბე ქიიგიშინათ, მუთუნ თავგადასავაჲ, თუნდაც ბაღანობაშეე დო მომიყვათჷ.	Can you recollect a story from your life, some adventure from your childhood, and tell me?
2.1	- ბაღანობაშე მუმიი, ბაღანობაშე ათაქ მიბრდ მა, ათნა ორდ ჩქინი ეზო.	From childhood, who knows; I grew up here; that was our yard.
2.2	ბებ სოთინ ვაგომიტენდეს გინოხო, ჩქიმ პატონ, ჭიჭელეფ ვორდითი დო, სოიშახ მუს ვომორჩილუდით, ათაქ ვორდით ირიათო.	Grandmother did not let us leave the yard, my dear. We were little and, while we obeyed her, we were always here.
2.3	დო მანგარ ჸოროფა მიღუდეეს ბებიშიი, დიდაშიი, მუმაში.	And, we loved our grandmother, mother, father very much.
2.4	ბებ დო ბაბუში, მუნეფიში დო მუ მიჩქ.	We loved grandmother and grandfather, and, well.
2.5	მეტ მუ გიწუა, ბაღანეფ ვორდით დო უკულ კვარჩხულს ქობქიმინუნდეესი, ქჷგმათხოზუდეესი.	What else I can tell you? We were children, and, if we were naughty, they pursued us [to punish].
2.6	ჯგირს ქობქიმინ... ეეშ ვოხვარუდით ქიიმინუას, მუუშობას ბებ დო ბაბუს ირიათო ვოხვარ დო ქომიოროფუეს მუუშობა.	If we behaved ourselves... well, we always helped grandmother and grandfather in works.
2.7	მუშობა ონჯღორე ვარენია სკუა, მიწინდუ დო ჭიჭელობაშე მიორდეს მუშობა დო იფრელს მოქიმინაფუანდ ბები.	She told that working was not a shame, and, since my early years, we were fond of working, and grandmother made me do everything.
2.8	მოცალაფუანდუ, ჯალეფს მოკვათუაფუანდ, დიშკას მოწკირაფუანდ, ვარექია ცოდა, ქოქიმინია მირაგადუდუ დო.	She made me reap, cut trees, cut wood; she told me that I was not not to spare myself, that I was to do that.
2.9	შრომა, ხანდა გიორდასია,- თქუანდ დო ათაშ ნამდა, ათნა შემილებ ვთქუე, მუ მიჩქ.	She told me to like working. Thus, this is what I can tell, what I know.
2.10	გურაფულენდით, სკოლაშა მივშით.	We studied; we went to school.
2.11	ბების ოხიოლჷდ ჯგირ ნიშანს მიივღენდითი.	Grandmother was glad when we received good marks.
2.12	ოდო ათაშ.	And, that was it.
3	- დო, აი, მარგაეფიშ ტრადიციეფშეე, აი, წესეფშე, ცხოვრებაშ წესშე ნაამუს გამოყვენდით.	And, which of the Megrelian traditions, customs would you identify?
4.1	- ათე ჩქინ ოჯახ მანგარ ტრადიციულ ორდუ.	Our Family was very traditional.
4.2	მანგარ ტრადიციულ ოორდ.	It was very traditional.
4.3	მაგაჲთო ქირსეს აასე ხოლო მიჩქუნა თენა ჩქი თი ჯვეშიშეე.	For instance, we celebrate Christamas. This has come down to us from aged people.
4.4	ბები ქომუჩანდ, ქოდმოკინაფუანდ ხეეს, ათაში ხვიპია სენს დო ათე ხვიპია სენშა ქიგიორღვანდ ღერღირს, ქინაღვანდ შანქარს, ქეგედვანდ კვერცხის, ქეგედვანდ დაფიშ ნოველაას.	Grandmother used to give me a soup-plate putting kibbled maize, sugar, an egg, and a laurel branch on it.
4.5	ოოდო ეე მეუა ნანა ასე დო ჭიშკარშე ქიდიჭყია დო ქოდარღვია თენა დო დიიხვამია მიწინდუ: ჯგიირობუა, გახარება, ძიინა კოჩიჲ შურამო.	She said: well, go, son, begin from the gave, and throw these and bless -- good health, gladness, and increase of humans [for this place].
4.6	ოოდო ირდიხაშა, ოქოთომეშა, ჩქიმ პატონ სი რე, ათაქ კუხნაშა, ჟიდო ჸუდეშა ათე ღერღიჲს მჷმოღვაფუანდ.	And, she made me threw the kibble maize everywhere, in the henhouse, in the kitche, in the upper house.
4.7	ოოდო თენავა ათაშიენია წესი, ქისე მჷშმელენსია დო საქირსო ნუ ღეჯ ივილუაფუდ ჩქინ ოჯახისი.	And, the custom was to be performed thus [granny said], and Christmas would come; and, a pig was slaughtered at our family.
4.8	კელემბერ უჩქუდეეს.	We practiced a kelemberi.
4.9	კელემბერ ოორდუ იშა მუ ჯოხო, ნისორიშა გეთმედვანდეს ღეჯიშ დუუს დო ღეჯიშ უკახალენ ნაწილსი დო თენა ორდ საქისო, ხააშილი.	akelemberi was, what do you call it, a head and a back part of a pig were placed on a wooden bowl, and they were boiled for Christmas.
4.10	ოოდო ინა უჩქუდეს კვერცხამ ხაჭაპურიშ ჭუალა, შკაას ხაშილ კვერცხ მიშაძუდუ, ქე პატონ.	And, they also baked a cheese pie with an egg; there was a boiled egg in the middle; yes, my dear.
4.11	თენა მშუ ტრადიციულო.	I remember that those were practiced traditionally.
4.12	ნუ თანაფა, კომუნისტურ პარტია ორდ, მა მშუ ბაღანა ვორდი, მარა მუაჩქიმ პარტიულ ორდ, მარა ათაქი კებურს კვერცხის ხაშუნდ ბები.	And, as for Easter, there was the Communist part, I remember, I was a child. My father was a party member but grandmother boiled eggs on this hearth.
4.13	დიაჩქიმ პასკას ჭუუნდუ.	My mother baked an Easter cake.
4.14	ოოდო სუფრა იფააჩუდ დო აართ გუთმაშინუ ბაღანობაშე თინა, ნამდა ტყობაშა მიფშით სასაფლაოშა.	A table was laid, and I remember one fact from my childhood that we visited the cemetery secretly.
4.15	ამარ საკაჭარუშ ოხვამეშაა.	We visited the chapel of Sakacharu over here.
4.16	დღაშით, გოთანესჷ ქორძირუნდ მიდგეენ ივაფუდუ.	In the daytime, at dawn, somebody would see you.
4.17	სერით მიფშითჷ დო მუჭო მშუ, აარზა ათაშ ფულირო მიშუ უკუმელას, ათე უკუმელასჷ ათე სანთელეფ ორდ ერძამილი, სანთელეფი.	We went there at night, and, as I remember, everybody went there secretly in the dark. In the dark, candles were lit.
4.18	თინა მშუ ასე ხოოლო, მშუ, ნამდა, ათაქ არძა მუშ მუშ ღურელს მუკმურძანდ სანთელს დო ჩქიხოლო ევორძაანდით თექი დო მუთუნფერო მოლეფშით აშო.	I still remember that everybody lit a candle for their dead, and we too lit them in the cemetery and somehow went nack.
4.19	მუაჩქიმ პარტიულ ორდ, ნამდა საყვედურ ვაუთქუალჷდესკო კომუნისტეფსჷნ, ქი პატონი დო.	My father was a party member, and, in order to avoid rebuking from Communists, yes, my dear.
4.20	ათნა მშუ ბაღანობაშ ის.	I remember it from my childhood.
4.21	ააუცილებერო თანაფას მუაჩქიმ მანქანა ჸუნდუ დო აარძა ჩქიმ ღურელეფს აათეს საკაჭარუშ ოხვამეს, კვათარაშ ოხვამეს, სუჯუნაშ ოხვამე.	My father had a car, and, on Christmas, we by all means comemmorated to out deceased at the chapels of Sakacharu, Kvatara, and Sujuna.
4.22	ეეთიმ დროს ბძირ მა სუჯუნაშ ოხვამე პირველო თექი მეფთითი დო.	We came there, and it was when I saw the chapel of Sujuna for the first time when we came there.
4.23	სუჯუნაშ ოხვამე იწკელა კილერ ორდუ.	The chapel of Sujuna was closed then.
4.24	კილერ ვარ, გაუქმებულ ორდუ დო მინახალე სტოლ ორდ დო აათე მოღალირ ოჭკომალეფჷ შკა ოხვამეს ორდ დოწკარილ დო აკარდიონ დო ის მუ ჯოხო მიოგანდეს დო იბირდეეს დინახალე შუუმირ კაათა.	It was not closed but cancelled. There was a table inside. Meals, brought by people, were laid in the middle of the chapel; they played accordion and, what do you cll it, drum, and drunken people were singing in it.
4.25	ოოდო სოდგაენ ართ კუთხუს ორდ ჯვაარი დო ეთექ სანთეჲს მიკმარძანდ ხალხ და ვარა ენა ვაორდ ინა მუ ჯოხო გინორთელი მუჩაჩინებულ ორდ თექიანობა.	In a corner, there was a cross, and thereby people lit candles; otherwise, the place was not, what do you call it, arranged. There was a mess in the place.
4.26	ათნა მშუ ბაღანობაშე, ათე ტრადიციეფ მშუ.	I remember that from my childhood. I remember these traditions.
4.27	მანგარაას იცვენდუ ჩქინ ოჯახ ტრადიციეფს ირიათო.	My family always firmly maintained the traditions.
4.28	ხოო ასე გვალა ინა ორდ ხოლო ჯვეშობურ ტრადიცია, თუთაშხას ბირცხა ვეგნიკვათა, თუმაჲ ჭკირუა ვეშილებე, ვააშინერს, ბებ თქუა..	Well, there also were very ancient traditions: a findernails were not to be cut, hair was not to be cut on Monday; it was forbidden, as my grandmother said.
4.29	ვააშინერს მუთუნითია.	You should do it in no way [sha said].
5	- მეტ მუ ვაშინერსია, მუს იჩიებუთ?	What else forbidden? What did grandmother say?
6.1	- ვაშინერსია ბირცხაშ გინოკვათუა თუთაშხას, თომაში ჭკირუა, მუთუნ ვაგომჷტენდეს თუთაშხას, მუთუნით ვაშინერსია.	[Sh said] On Monday, it was forbidden cut one's fingernails, hair; she did in no way let you go out somewhere on Monday; [she said] it was forbidden.
6.2	ხოო ვააშინერს, ქიანაშ მუდგენს ქოთქუანდ ვაშინერს თიშენ.	And, it was forbidden. Granny mentioned many other things that were forbidden to do.
6.3	სერითი გჷმოქოსუნდ, ვეგნააღვანდ, ვააშინერსია მუთუნითია.	When she swept at night, she in no way threw the garbage out; [she said] it was forbidden.
6.4	თომას ის ღოლანდ აუცილებელო დიიჭვას ოკონია თიქ ვარა, ქარ გილეღანსია უკულია დო თინა ვაშინერსია თქუანდ.	He burned hair. [She said] It was to be burnt; otherwise, the wind takes it to various places, and that should not have been done.
6.5	ქიანაში მუდგარენს მოგურუანდეს აკა ბაღანეფს აკა წარმართულიე, არაქრისტიანულიე თენა მუსით ჯოხო.	She [granny] taught us, children a plenty of things. All of these customs [prohibitions] are pagan, non-Christian.
7.1	- დო მუთუნ აანდაზეფ ხო ვაიჩქჷნა მარგალურო ან მუდგაენ მოოკოეფი.	Do you know Megrelian proverbs or short sayings?
7.2	ათაშ უძახჷნაა.	They areto as short ones.
8.1	- ქოო, მუჭო ვარიი.	Yes, why not.
8.2	ქოო.	Yes.
9	- ართჷ სუმ ოთხ ცაჲ ქომიწუათჷ.	Can you tell me three or four ones?
10.1	- ქიანაშიე..	There are a plenty of them.
10.2	მუ მიჩქუ ნამ ფთქუა..	Who knows...
10.3	ჯვეშეფ თქუანდეს: სოურე მიკიფრთია, თეურე იკიფრთია.	Aged people used to say: Wherever I turned to, thereby I fell down.
10.4	ჯვეშიშ ნარაგად თჷნა რე.	Aged people used to say that.
11	- ხოჲო.	More.
12.1	- ოო.	Oh.
12.2	შარა ნაშარუსია, წყარ ნაწყარუსია დო ოხვამე ნაოხვამუსია,- ჯვეშეფ თქუანდეეს.	A road to a has-been road, water to a dried uot channel, and a chapel to a closed chapel -- the elderly used to say.
12.3	ანუ იფრელია მუშ ადგილს დაართუნია, თის ნიშნენს თენა.	That is, everything should be returned to their own place; this is what this proverb refers to.
12.4	ხოო...	Yeah.
13	- ხოჲო.	More.
14.1	- ვათმაშინე, ეშ ქო..	I do not remember. There are many.
14.2	გვარიანო ქომჩქუდ თეჯგუალეფჷ, ჯვეშიშ ნარაგად.	I knew many of them pronounced by the elderly.
14.3	უმოსო მუდგეენ მოვლენა მოთმოხვადჷ, ეთიმდროს გჷთმაშინუუ.	When something happens, I recollect them.
15	- დო თეს ბებ ხოლო გინმიყენენდუო?	And, did grandmother use proverbs?
16.1	- აბა მუუჭოო.	Yes, of course.
16.2	აბა მუჭო.	Yes, of course.
1	- ჯგირ, მეფუტკრეობაშეე ქიივჩიათ, აი ფუუტკარს წაანაში მუ დროს მუჭო უჲუანთ ანუ დო სოურე მითმიღენა..	OK. Let's talk about bee-keeping. Well, when bees are taken care of, and where nectar is extracted from...
2.1	- ფუტკარს, ბსკაას ოკო პერიოდულ მოოლუაფა, პერიოდული სერიოზულ მოლუაფა.	Bees, a beehive need care periodically, periodically serious care.
2.2	ასე მუ რაგადი ოკო თოფურ გემუანიე დო მუდროსი ჩაიწკუმა გეუსვან ქობალსი დო გემუანას მელე მოურსი, ეეშ ვარე გვალა ასე.	Well, it goes without saying, honey is delicious, and, when you have it with tea, when you spread it on a slice of bread, it is tasty. It is that easy to extract.
2.3	ენა გემუანიე თიმ პერიოდის, მარა ფუუტკარს ოკო მუუში ჩხანაასი, სიინჩხესი, ივანობა თუთას მესიშ თოფურ იშმეღაალუ.	Honey is delicios when you eat it, but bees too need care, under the sun, in the heat, they collect May honey in June.
2.4	მესისი აკეენა ფუტკარი იგუუებუ.	In May they confine it; the bee adapts.
2.5	ჩქინწკუმა ორე მინდორიშ ფუტკარი, მინდორიშ თოოფური, მინდორიშ პეეულეფი.	There are meadow bees, meadow honey, meadow flowers here.
2.6	მინდორს ჩაანს ტატალეფი, ტატალიეფი, ეთიშე ეთმეჭოფუნს თაარო.	There are meadow flowers in the meadow. This where bees extract nectar from.
2.7	ორე ცაცხვიშეე, აკაციეფიშეე, ორე ჩქინწკუმა ლობიაჲ ჭინუს უძახუნაა დო ლიტერატურულო ამორფა ჯოხო.	There is honey made of lime-trees, acacia; there is one called 'lobiai chinua' [a bean cane] here, and, in Georgian, it is referred to as 'amorpa.'
2.8	ათაჲ ბრელი ჩაანს ინა, იშ ფერ უღუ, მეწამურიშ ფეერი, ათეჯგუარ ინეფ უღუ იში პეულეფ უღუ, თი პირეფ უღუ თიჯგუარ ჩაანარიშე, ეთმეჭოფუუნს.	There are plenty of them. Its color is, purple color; it has them flowers, it has such flowers from which a honeybee extracts nectar.
2.9	ორე ძალამ ინეფია, თოფურიშ მარძიე ინა რე ოდიარეე, ტოოფურს უძახუნ.,	There is one giving very such honey, a grass called 'topuri' (red clover).
2.10	ტოფუ რე ქორთულო სამყურა, ნამუც სააოდიარეოს ბრეჲი ჩანს.	'The Georgian for topu' is 'samkura' (clover) which occurs a lot in pastures (meadow).
3.1	ასე აბაშაას, მაგალთო, რიონიშ ძგაას მისიც უღუ ათე ინა, ფუუტკარი, მის უხე თი ბუკეფიი, თინეფს მეტი ღაალიანობაჲ დროოს მეტი თოფური მუთმურს, თიშენ ნამდა ტყალეფ ხოლოსიე, აი კაცობურიე, ინაე საოდიარეო, დიდ საოდიაროეფ ხოლოე, სოდეც ტოფურ ბრელი ჩაანსი.	Now, in Abasha, for example, those who have bees, who have beehives on the banks of Rioni, the receive more honey when there is good harvest because forests are nearby. Well, there is Kotsburi. It is a pasture; large meadows are also nearby where there are a lot of clovers grow.
3.2	ორე ა ტყა- ტყა ადგილეფ, მარა ათე მახორობა სოდეციე, თეურშე აშო ოკო მოოფურინან თეენეფინ.	There are woody areas but bees have to fly to these areas from where people live.
3.3	თექ ხოლო ეთმეჭოფუნა, მარა უფრო ჸათაქ სოდეციე თე მეეტი სიტუაციეფიე.	They extract nectar in forests as well but mostly here in meadows where it is more available.
3.4	დო ჸათე მეფუტკრეობაჲ სიტუაციაა, სოდე ხე მაგალთო ჟაინოვით ოთხონეეჩ ოჯახიი, თექ უჯგუშიე ართ სუმ კილომეტრიჲ იშოც ხედას შხვა, ხოლო ხოლოს ვაარე საწიო, მუშენდა მიდმუღანაა თენეფ იშენთ მუშებურო.	Andm bee-keeping is such that, where there are fifty or eighty beehives, other hives should be in a three kilometers distance; it is not to have them nearby because bees somehow dprive each other food (nectar).
3.5	იშენთ იშიინა ენეფ, მარა იშენთ უჯგუშიე ართ სუმ კილომეტრ მოშორებით ორდასიი, ათე მეფუტკრეშ ინა.	They will anyway get food but it is better to have them in about three kilometers distance.
4.1	ოდო ათეშე გამომდინაჲე აბაშას ეთმეჭოფუნა ივანობასიი, ივანობას ეთმეჭოფუნა ფუტკარსიი.	Hene, in Abasha, honey is extracted in June.
4.2	იჭყააფ აპრიჲიშ თუთას მეფუტკრეობაჲ მუუშობა.	Activities associated with bee-keeping begin in April.
4.3	ოკო გოჯინა ოკო ფსკაას.	A beehive need to be examined.
4.4	მუ სიტუაციაე ოჯახიი, დიდა ფუტკარი ორენო, ვაარენო, უკუჲ კვერცხემს დოოთმოდვანსო, ემზადებ თუ ვაარი, უკუჲ ჯვეშ ფუტკ... თოფურ ქუღ დამორჩილიშ თოფურდა, თე ეშაღალარიეე.	To see what the situation is in it: whether there is a queen bee; whether she lays eggs; whether she prepares to or not; whether there is old honey, autumn honey. You should extract it.
4.5	თექ მუციეე ძირაფილ დო ინაა, სიტუაცია, მუდა ახალ თოფურ ქიინაბანი, თიშოთ ოკო მზად ორდას ოჯახი, თენა გააჯინალიე.	One should view the situation in the hive to make it ready for production of new honey. The colony should be ready for that. This is to be surveyed.
4.6	დო მეფუტკრე შეთმიამოწმენს, გათმააჯინე, ზედმეტ სადიდეემს მათმაშორენს დო თი დიდა ფუტკარ ნამუციე თის ინაა, უკუჲ გათმააღვანს ხოლო ფურკარი.	And a beekeeper examines, surveys it, removes excess stuff, and the one, which is a queen bee, throws away excess stuff.
4.7	გოღვაფააშ დროოს ინა, ჯვეეშ დიდა ფუუტკარი ახალს გუთმოჩეკუნსი, დინახალე მუთმოხვად, ახალიჲ მზადება, ნამთინი ნააწილი ახაჲს გორუნს, ნოორთიბუ დო ჸათენა იშაღვაფაჲ დროოს თი ჯვეშის მეუნს ნამთინე.	When throwing, an old queen bee hatches a new one; a new colony is prepared inside. Some of them look for a new queen bee, others follow the old one.
4.8	დო ჯააშე გილაჭკირუ თი ნოველასი დო ქინახუნუა ახალ ბუუკისი დო ახალ ოჯახი იქმნებუ.	And, you cut the branch clambered by bees and put them into a new hive. A new colony is created.
4.9	შილებე შორს გოფურინან, ვააძირე, თე ხოლო მიდულა ინეფი.	They may fly far away. Yoy may longer be able to find them. They may fly far away as well.
4.10	დო ჸათშე გამომდინარე სახე დო ინა ფორილ ორდას ოკო.	Hence, a beekeeper should cover his face.
4.11	ენა დაგიცვას ოკო, ნადა ფუტკარიშ ჩაამა, ასე მისიც ალერგია ვააუღუ, ფუტკარიჲ გაჩამასიი, მთეჲ დღააშ მაძიის ბრეჲ გააჩამ, ართო ვარ, მთეჲ დღაშ მაძიჲს შეიბე გაჩამას ართ ეჟდოვითიქ ხოო, ვაარე სააშკურენჯი.	This is to protect you from stinging because stinging is not dangerous for those who do not suffer from allergy even if a bee sting you several times a day: for a day, bees may sting you about fifty times; this is not dangerous.
4.12	მთეეჲ დღაში, ნაწილ ნაწილო, ვარა ართო გააჩამასი, ნააღდას ვერგუ.	Throughout a day; otherwise, if they sting at a time, it is really not good.
4.13	შილებე ხუთიქ გაჩამასი, ვითიქ, დოორვილას იშო.	Five or ten may sting and kill you.
4.14	მარა ორე კათა, ნამუც ალერგია უღუ, ართიქ ხოლო აჩამასი, სასწრაფოე გამოძახებელ დო ინა უკულ ცუდ სიტუაციაე, იქ მეერიდას ოკო.	But there are people who suffer from allergy. If even one bee stings him, you have to call an ambulance, and he is ill then. Such people should avoid bees.
4.15	დო ათეშენ ადამიანი ნააშუმა ვაარდას ოკო, მუდა მუდროსიცი ნაშუმაე კოჩი დო ვარდა მუთუნ თის ვეეშილებე მერთაჲ მეფუტკრეობა, მუშენდა თინა ალერგიაჲ გამომწვევიე უკვე.	Therefore, someone, who works with bees, should not be drunken, because, when someone is drunken or suffers from something should not approach bees since it provokes allergy.
4.16	თიი ქააგაჩამასი, სკანდე გიმიწვეუ, ნამდა ალერგიულ გინიირთე ფუტკარის დო ნაჩამინჯაშ მიხედვით.	If a bee stings a drunken individual, it may cause allergy.
4.17	ენა უკვე საშიშიე, სოდე ვაარდე, შილებე შხვადო ქააგაჩამასი, უკვე.	This is dangerous. Wherever you are the, a bee may sting you.
4.18	ოდო თეშენ მეფუტკეობაჲ სიტუაციაა მუდროსიცი გიშმეღანა ივანობასიი, დო მაჟია იშაღალაა ორე დამორჩილს.	Therefore, the stituation with bee-keeping is such: when honey is extracted in June, and, for the seond time, it is extracted in autumn.
5.1	დამორჩილს ადრე ორე ჩქინწკმა უჩა თოოფური, უჩა ფერიშ უჩა, მოოუჩე ფერიშ, უჩა ვაარ, მოუჩე ფერიშ.	In autumn we have black honey, black color, black; it's blakish, not black but of a blakish color.
5.2	მარა ასე ორე ორქოჲფერია, ორქო თიშენ გეეძუ ნამდა, ჩქინწკუმაა, ესე იგი, ეთეურშე, ობჟახე ამერიკაშეე, ვაბშე ამერიკაშ კონტინენტშე მორთა... მულიი თაასი, თაშ იჩიებუნა.	But now (meaning August), it is golden; it is called golden because it is brought here from there, sunny America, from the Americas, this grass seed, people say.
5.3	თე თაას ორე, ქორთულო ჯოხო ოქროწკეპლა, ოქროშიაე რაა.	This seed is referred to as goldenrod. It is golden.
5.4	ეულირიე, ათჯგუარ ოდიარეე, ნამუც ოქროჲ დუდელეფ უღჷ, საოდიარეეფს ის, ის ბრელ გემ... გეემიართე ოდო ოქროშიეფ ორე ათე ჩაანსი.	Such grass grew which have golden tops. There are a lot of goldenrods in pastures, they grow there.
5.5	ოდო ათენეფ ორე, მუთუნ ვააჭკუნს თეს, ჩხუუ ვაჭკუნს, ინა ვააჭკუუნ..,	They are; no animal eats it [goldenrod]' a cow doesn't; neither do any other herbivorous ones.
5.6	ხვალე ორე თოფურიჲ მამაჩამალი.	It only is a grass giving honey.
5.7	დო თე თოოფური ორე კრისტალიზაცია ახასიათენს თოფურს, გეკრისტალება, დაშაქარება, შაქარ, დაშაქრებას უძახჷნა.	And, the honey is crystalized. Goldenrod honey is characterized of crystallization; people say that suger appears on its surface.
5.8	ნატურაჲურ თოოფური იშაქრებუ.	Natural honey is crystallized.
5.9	იშაქრებუ მუჭო მესის იშაღალირ, ივანობაჲ იშაღალირ თოფური უკვე დაა ზოთონჯიჲ პიის უკვე იკრისტალებუ.	It is crystallized. Both exracted in May and June, is crystallized when winter comes.
5.10	მარა ჸათე ოქროძიაშ, ოქროშიაში ინა თოოფური უკვე აა მაალა, ოქროშიაში თოფური მალას იკრისტალებ, ართ მარაშოთ, ჟირ მარაშოო იკრისტალებ.	Then, this goldenrod honey is crystallized soon; in a week or two, it is crystallized.
5.11	ოო ათე სიტუაციაშე, მარა ეშ გემუანიე, თავის გემო უღუ.	This is the situation. Goldenrod honey is tasty; it is own taste.
5.12	მარა ე გომოჩამაა, ტრანსპორტირებაა რთულიე რაა, გინობუმა ვაშილებე ენა ოკო გაანდღვილუე ოკო დო ათე სიტუაციეფ.	But as for sale; its transportation is problematic; you cannot pour it to another vessel; you should thaw it, and these are the situations.
5.13	დო ეშ მშვენიერ თოფურ უღუ, მუშ არომატულ გემო უღუ, შხვანერ გემო უღუ.	Well, it is excellent honey; it has its aromatic taste. It has a different taste.
6.1	დო თიიშახი თოფურ ორდუ უჩა ფერიში, სოიშა თე ოდიარე ჩაანარი მიშელენდუუ.	Before the grass was introduced, honey was black.
6.2	აა ენა ჩანარეფ ჩქიმ სიმაღალე ხოლოე ნამთინე, ოქროშიეფ, მარა ორე ნამუც ორე შედარებით ჭიჭე, მარა ასე ჭიჭეცია, მაღალიციე.	This grass, some of them is as tall as I am, goldenrod; however, there are some which are comparatively short; but now there are both short and tall ones.
6.3	მარა თენეფ ორე შეეთინო ფეერი, დამორჩილიჲ თოფური უკულ შხვა ფერიშიე.	But this [goldenrod honey is of a light color; autumn honey has a different color.
6.4	მოუჩე ვაარე, ორე ოქრიშფერ გიინოძუ, გემო შხვანერიი, ჸათე ჩანარქ თენა განაპირობ.	It is not blakish. It has a golden shade. It has a different taste. The grass has conditioned the taste.
6.5	ჩქინწკუმა ენა ბრეელი ჩაანსი დო მუთუნიშ მო... მორგე ვარე დო დანარჩენი მეფუტკრეობას ორე ჯგიირი მოწია უღუ, ჯგიირი.	There are a plenty of this grass here. It is not used for anything - it is good for bee-keeping. It helps produce good honey.
6.6	ჩქინწკუმა ორე მშვენიერ ინა, ჩქინწკუმა, მარა ჭუბურ ვარე ჩქინწუმა.	There is a very good environment for bee-keeping here but there is no chestnut hear.
6.7	ჭუბურს უღ მუშ გემო, მუშ ინაა, ძვირაას ფასენს თურქეთიშ ბაზარს დო ისი, ენ ჭუბურ ვაარე.	Chestnut has its own taste, its own aroma. In its expensive in Turkey, but there is no chestnut here.
6.8	მარა ჩქინწკუმა ჩქინ თოოფური ნეიტრალურო გემუან თოფურიე, ჭუბურს მუშ სიმწარე უღუ.	But, here, our honey is neutrally tasty honey. Chestnut has its bitterness.
6.9	მაგაჲთო იელიშ თოოფური, იელი ჩანარიე თეჯგუარიი, ნამუსიც უღუუ მაშუმაფალ ინა, გე... ოჭკუნქიი, გოშუმუანს, იელიშ თოფური.	For example, azalea honey. Azalea is plant with an inebriating effect; when you eat azalea honey, it inebriates you.
6.10	თეენა ვაარე, იელი ვახარენს ჩქინწკუმა.	It is not; azalea does not grow here.
6.11	თუუთუნ ვაარე, თუთუნიშ გემო უფრო მწარეე ხოლო, ვიდრე ჭუბურიშ, უფრო ვაარესი მწარე უღუ თუთუნიშ თოფურს.	There is no tobaco here. The taste of tobacco is more bitter than that of chestnut. tobacco honey has more bitter taste.
6.12	ოდო ჸათე თუთუნიშ ინა, თუთუნ ხოლო ვაახარენს ჩქინწკუმა, ხაარენდ ათე უღუდ ჯვეშეფს უჩაანდ თუთუმი ეზოს დო ბამბეს ხოლო უჩაანდეს ჯვეშო.	Tobacco does not grow here. It grew earlier. Older ones had planted tobacco in the yard, and they had cotton too in the past.
6.13	ჩქინ კათას უჩაანდ ბამბე, მუშ ეზოს უჩაანდეს.	Local people planted cotton in their yards.
6.14	ოდო ათეშ გამო ჩქინ თოფურ ორდ ნეიტრაჲური.	And, owing to that, our honey had a neutral taste.
6.15	ჩქინწკუმა ორე ცააცხვი, აკაციაა, ჸათე ლობიაშ ჭინუ, ტოოფურიე დო მინდორიშ ინაე დო გემუანიე მუში, უღ მუში ოშკე გემო უღუ დო მშვენიერ ინაე დო დაკავშირებუჲ თეშე.	Lime-trees, acacias, beans, cane, clover, and goldenrod grow here, and our honey is tasty. It has its own intermediate taste.
7.1	ოდო მეფუტკრეობაშ დინახალე ჩქინწკუმა რაიონსიი ორე მეფუტკრეეფი, ნამუც ოღონდ ასე თი სიტუაციაე ნაამდა კილერიე უცხოეთიშ შაარა ოლურიი, სოდეც მეტ ძვირიიე.	As for beekeeping, there are beekeepers in our district who ... however, now there is a situation that the way to abroad is closed where honey is more expensive.
7.2	ოდო ათეშ გამო დინოკილერიენა ხალხი, ათენაე ხოლო, ვარა ეშ ადგილობრივ გითმიჩანა ხოლო დო ორენა.	It is due to that that people cannot take their honey for sale abroad. Otherwsie, there are beekeepers, and they bring it to local markets.
8	- სოო გიმიჩანა თე თოფურს დო წანაშე, წანაჲ განმავლობაას მუზმაშა ეშმიღჷნა?	Where do they sell their honey? How many times a year do they extract honey?
9.1	- ჟირშაახ ეშმამიღუნა.	They extract it twice a year.
9.2	გომოჩამათი ადგილს გიითმივჩანთი.	As for sale, we sell it locally.
9.3	მაგალთო მიისი შხვადო უღუ ადგილეფიი, შხვა ქალაქშა ხოლო მეუღუუ.	For instance, those, who have clients elsewhere, take it to other cities.
9.4	ენა უბრაჲოთ ა ბინა ქორედა, ბინასი ცხოვრენს ა ჩქიმ ჯიმა დო ბინას უღუ მისამართი, ქუმეულა დო გიიწუღანა.	It just is, if there a flat; my brother lives in a flat and he published its address. People come and buy.
9.5	ოდო ა ადგიჲს გითმიჩანა, ოდო სოდაც ქალაქეფიე მეტ გამოჩამაე, ბათუმს მეტ სიტუაციეფიე.	And, they sell honey locally in cities. Wherever there is a city, more honey is sold. In Batumi, there are more opportunities to sell honey.
9.6	უკუჲ ორე ბაზარს ხოლო გეუძუნა ბაზარსი სოფელს, ჩქინ ბაზარსი დო მეტი დო მეტი შილებე ასე დო, ქომორთაას.	Well, it is sold at a bazaar, village bazaar, our bazaar; there are more and more opportunities for clients to come.
9.7	მუთმურდეს თურქეფ აზერბაიჯან..., ადრე დიდ მეფუტკრეობა მისიც უღუდ ინა მეტი გასავალი ორდ ადრე.	Earlier, turks, Azerbaijanis used to come... earlier, those who had large colonies; earlier more honey was sold.
9.8	მარა უკულ დიკილ სიტუაციაფქ დო ვათმურს თე ინა, თე ინეფ ვათმურსიი, თინეფი.	And, later, the situation was closed, and they no longer come.
9.9	დო უცხოეთიშ შარა ორდას გოჯამილიი, მეფუტკრეობა ძალიან მომგებიანიე პიროვნულო ადამიანიშო, ძალიან მომგებიანიე.	Had foreign markets been open, beekeeping is very profitable personally, it is very profitable.
9.10	უცხოეთიშ შარა მეტ ძვირიე, მეტ ინაე.	Foreign markets are more expensive, it is more.
9.11	დო ქო ასე თურქეთის ხოლოე ინა, მეფუტკრეობაე, რუსეთის ხოლო, ის ხოლო მარა, აი ჩქინ თოფურ ხოლო გაღინედაას ბრეიი ი დროს დო თინენს ხოლო აიდირედასიი, მომგებიანიე.	Yes, there is beekeeping in Turkey, it is in Russia as well; however, if we are able to bring much honey abroad, then they too will be able to buy it. It is profitable.
9.12	მარა ასე მუდროსით დინოკილერიე ენეს, ხაარჯი მეტიე ოდო მოსავალ, შემოსავალი ვაიღ იზმა.	But, presently, when the border is closed, there are large expenses and income is not that much.
1	- თქვანი სახელი დო გვარი?	What is your full name?
2	- ჩქიმი სახელი დო გვარი რე სილოვან გვასალია.	My full name is Silovan Gvasalia.
3	- ნამ წანას დებადითი?	In which year were you born?
4.1	- ჩქიმი დაბადების წანა რე ოთოშ ჩხოროს სუმონეჩდოოთხი წანა.	The year I was born is 1964.
4.2	ვარ დაბადებული ფუთის.	I was born in Poti.
5	- სო ცხოვრენთი?	Where do you live?
6	- ფუთის ვცხოვრენქ, ტაბიძის ქუჩა, ოთხონეჩი ნომერსი.	I live in Poti, Tadzari st 80.
7	- მუ შეილებუნა თქუათი ფუთიში შესახებ?	What can you tell about Poti?
8.1	- ფუთშე... ფუთი რე უდიდესი ისტორიის ქალაქი რე ფუთი.	About Poti. Poti is a city with great history.
8.2	ანტიკური პერიოდიდენ იჭყაფუ ისტორია ფუთის.	The history of Poti begins since the Antiquity times.
8.3	ვაარე თე ქიანას ძვეში ბერძენი ისტორიკოსი ფაზისი ფუთი ვაუღუ მოხსენიებული თავიანთ ნაშრომებს.	There is no such ancient Greek historian who does not mention Phasis, poti in their works.
8.4	საინტერესო რე, ფუთისჷ, მუჭო ქალაქისჷ ისტორია მაჟია საუკუნეს უღუ აღწერილი არიანეს, რომის სამხედრო ატაშე რდუ თე პიროვნება, მუ მდგომარებაა ქალაქს, მუ გარნიზონიე, მუ ძეგლებიე.	A history of Poty as a city is interesting. It is described in the 2nd century by Arrian. He was a Roman military attache; he describes what the situation was in the city, what garrisons, what monuments there were.
8.5	მაჟია საუკუნეს რე აღწერილი, მუჭო აქ რდუ ქალაქი.	It was described back in the 2nd century that there was a city here.
8.6	დო მაოთხა საუკუნეს აქ რდუ ფაზისის ისტორიკული აკადემია, პირველი უმაღლეს სასწავლებელი საქორთუოს.	In the 4th century, there was the historical academy of Phasis, the first higher educational institution in Georgia.
8.7	ათაში რე აღწერილი და ათე სასწავლებლები რომაელების მიერ იყო... რომაელების მიერ რდუ დაარსებული მთელს ქიანას.	This is described in historical sources, and these institutions were founded by Romans throughout the country.
8.8	დიდ როლს თამაშ... ასრულენდუ თე სასწავლებელი ადგილობრივი მოსახლეობის განათლების...	The institutions played a great role in educating local population...
9	- მხრივ.	For it.
10	- მხრივ.	For it.
11	- ათე მოსახლეობაქ მუჭო, სოურეშე მორთუ ფუთის, დასახლებაქ მუჭო მოხვადუ?	How people came to Poti? How it was populated?
12.1	- მუჭოოო... ფუთის მოსახლეობის ემიგრაცია ფუთის განპიროვნებული რდუ მუჭო ქალაქი ნავსადგური.	Migration to Poti was due to the fact that it was a seaport.
12.2	მუჭო ქალაქ ნავსადგურმა განაპირობუ თე მოსახლეობის მიგრაცია ახლომდებარე ტერიტორიებშა.	A city, a port; it conditioned migration from surrounding territories.
12.3	ტერიტორია ათცალი რე მაგალთო: ხობი, სენაკი, აბაშა და გურიის ტერიტორიიდან.	Territories suchas, for example, Khobi, Senaki, Abasha, and Guria.
12.4	გამსაზღვრელი თე ფაქტის რდუ სამუშაო ადგილები- პორტი, სანავსადგურო ქალაქი, პირობებს, პირობები იქმნებუდუ სამუშაო ადგილების.....	What determined it was jobs, a port, a city. There were good working conditions.
13	- ყოფნა როგორაა ახლა?	How is being now?
14.1	- რინაო?	Being?
14.2	არსებობაო?	existence.
15.1	- სამუშაო ადგილების არსე... რინა, რინა რდუ დო თე მიგრაცია განპიროვნებული რდუ თე ფაქტორით.	There were jobs here, and migration was conditioned by that factor.
15.2	მუჭო ფუთი, მუჭო საპორტო ქალაქი ირძეუდუ სამუშაო ადგილეფს.	Poti, as a port city, provided jobs.
15.3	და თე რეგიონები რდუ ახლომდებარე რეგიონები, გურიის რეგიონი და სამარგალოში რეგიონები.	And, the regions people came from were in the vicinity.
15.4	ფუთი ათას გაყოფილიე მუჭო იაკობ გოგებაშვილი წერ... ჭარუნს, მდინარე ფაზისია საზღვრანსია ქალაქსია ჟირ ნაწილად: ართი რე მარგაური, მაჟია გურული ნაწილი.	Poti is divided. As Iakob Gogebashvili writes, the river Phasis delimitates the city into two part: one is a Megrelia part, and another is a Gurian part.
15.5	ძირითადი მიგრაცია ათე ფაქტორებმა განაპირობეს.	Mostly those were the factors that conditioned migration.
16	- ნინაშ მდგო... მარგალური ნინაში მდგომარეობა მუჭო რე თაქი?	What is the situation with the Megrelian language here?
17.1	- მარგალური ნინაში მდგომარეობა ათაქ, ფუთი ვარდ... სპეციფიკა, სპეციფიკა ზღვისპირას მდებარე ქალაქების, არძა რე ინტერნაციონალური.	The situation with the Megrelian language was not good here. The character os seaside cities is that all of them are international.
17.2	თვითონ ზღვა, ჟღვა არის, რე ინტერნაციონალური და ათაქი მა მარგალული საუბარი და თემების განხილვა მარგალურო ვარე.	The sea is international itself. Megrelian is not spoken and there are no discussions here in Megrelian here.
17.3	თე დონეს ცენტრალურ ნაწილი მუჭო ხობის, სენაკის, დავუშვათ მთიან სამარგალოს, მარტვილის, წალენჯიხის რაიონეფში, ათაში ვარე ათე.	As it happens in the central part, Khobi, Senaki, and maybe, in highland Samegrelo, Martvili, Tsalenjikha, it does not happen here.
17.4	თენა რე საზღვაო სპეციფიკა, ზღვა განაპირობენს მარგალური ენის მდგომარეობას ათაქ.	This is characteristic of seaside areas. Th sea conditions the situation with the Megrelian language here.
18	- ანუ თქვანი ასაკიშ ხალხი თაქ მარგალურო უკვე ვარაგადაანსო?	Is this to say that people of your age no longer speaak Megrelian?
19.1	- რაგადანს, რაგადანს.	They speak, speak Megrelian.
19.2	ეხლა მით რე, მით რე დაბადებული, დავუშვათი, და უღუ სოფელს ბებიე, ბაბური, ან წინაპრეფი უღუნი, თინეფი ჯგირო რაგადანა და პრაქტიკა უღუნა.	Well, those who are born and have estates in the countryside, have grandmother, grandfather, or ancestors, they speak it well.
19.3	და მით ათაქ რე დაბადებული და გაზრდილი, თექ ვაუღუნა უკვე კავშირი, თექ სოფლებს ვაუღუნა კავშირი და ათაქ რენა მასუმა, მაოთხა თაობა რენა პრაქტიკულად არა აქვთ... ვაუღუნა საშუალება, რო ირაგადან მარგალულო.	Those, who were born and brought up here, in Poti, have no lonks with the countryside, and are the thrird, fourth generation in Poti, they have practically no opportunity to speak Megrelian.
19.4	ხოლო მიც უღუ თე საშუალება მიც უღუ, სოფელი უღუ და ზაფხული, ბაღანები ისვენენა თექ სოფერს, თექ უღუნა ბაღანებს დიდ გამოცდილება და პრაქტიკა მუჭო ისაუბრონ მარგალურო, მაგრამ მიც ვაუღუ მა, ჩქიმი მაგალითი თეშნერი, მა ვორექ მეოთხე თაობაში ფუთური, მა ვამიღუ სოფელი სოთინი.	Those, who own estates in the countryside and their children rest there in summer, they receive great experience and practice in speaking Megrelian, but those, who cannot aford that, do not speak Megrelian. I am an example: I represent the fourth generation of my family living in poti, and I do not own an estate in the countryside.
19.5	ჩქიმი ბაღანებს... მარა მარჩქილე იფრელი, იფრელი გვარჩქილე, მარა პრაქტიკული საუბარი გვიჭირს, რისი მოწმე რეთ ასე სი.	My children do not have an estate in the countryside; however, I understand everything, we understand everything but practically we can hardly speak it, and you witness it now.
20	- თქვანი მშობლეფი რაგადანდესო მარგალურო?	Did your parents speak Megrelian?
21.1	- ქო, ქო, ჩქიმი მშობლეფი რაგადანდეს მარგალურო.	Yes, they did; my parents spoke Megrelian.
21.2	მარა მა ვავრ... მა და ჩქიმი და ვავრაგადანთ მარგალურო.	But I and my sister do not speak Megrelian.
21.3	თინეფი რაგადანდეს, თინეფს უღუდეს კავშირი, სენაკიშ რაიონიდენ დეს ჩქიმი მშობლეფი დო თინეფს უღუდეს კავშირი და მა, მა ვამიღუ.....	They [my parents] spoke Megrelian. They had links with the Megrelian-language environment; they were from Senaki District and they had links. I do not have them.
22	- ესეგი თქვა დო თქვანი და ართიანწკუმა რაგადანთ ქორთულო, ხო?	Is this to say that you and your sister speak Georgian to each other?
23.1	- ქორთულო ვრაგადანთ ჩქი ფუთის.	In Poti, we speak Georgian.
23.2	იშვიათი რე ასე ოჯახეფი... აი ნაბადას, ნაბადას რე თექ ხოლო, თექ ხოლო ბოლო პერიოდის ვარე თიშნერი სიტუაცია, მუჭო ეჩი ეზდაათი წინათ... თექ ხოლო რე ტენდენციები რე მეგრულო ენის გაქრობის, თუ რა ვიცი, რა არის.	Presently, there are few families speaking Megrelian. There are ones in Nabada; however, there too, there no longer is the situation what was twnty or thirty years ago. There too, there are tendencies for the Megrelian language to disappear, or I don't know what is.
24	- გაქრობაში ტენდენციეფიე ხო, დინაფაში ტენდენციეფი...	Tendencies for the Megrelian language to disappear.
25	- დინაფაში ტენდენციეფი რე.	The tendency to disappear.
26	- ქო, თაქ ასე, ფუთის, მუ რე ისტორიული ადგილეფი, შეილებუნანო მიწუათი?	Can you tell me what historical places are there here, in Poti?
27.1	- ისტორიული ადგილები, მუჭო გიწით საუბრის დასაწყისში, ფუთის განპიროვნებული ქალაქის განპიროვნებული სიტუაციას განსაზღვრენდუ მდინარე რიონი და ზღვა.	Historical places; as I told you in the beginning of our conversation, the situation in Poti was determined by the River Rioni and the sea.
27.2	თენა რე ძირითადი ჟირი გეოგრაფიული ცენტრი, მიშ ირგვლივ იქნებუდუ ქალაქი.	They are two main geographical centers arround which the city developed.
27.3	იქმნებუდუ ქალაქი და ისტორიული ადგილები, მაგალითად, თაქ რე უბანი მალთაყვა.	The city developed and historical placed emerged; for example, Maltakva.
27.4	მალთაყვა გიჩქუნა კურორტი რე ჩქინი, თემატური ადგილი რე.	You know, Maltakva is our resort; it is a thematic place.
27.5	დასახელება სახელწოდება მალთაყვის ვაუჩქუნა მითინს და მალთაყვა რე რომაული სახელწოდება: მულტაკვა, მუტაკვა- ბევრი წყალი მულტი- მულტი მილიონი- რე და აკვა- აკვატორია.	Nobody knows the name of Maltakva, and Maltakva is a Roman name: 'multakva,' 'Mutakva' means much walter: 'multi' means million and 'akva' means aquatory.
27.6	ათე მანიშნებელიე, რომ ოდითგანვე ათაქ ბერძნული, რომაული დასახლებები ორდუ თაქ, ფუთის ტერიტორიას.	It implies that here, in Poti, there had been Greek, Roman settlements since ancient times.
28	- დასახლებეფი ხო?	Settlements, weren't they?
29.1	- ფაქტორიები, სავაჭრო ფაქტორიები დო უკული ჭიჭე ქალაქები, მაგრამ დიჭყეს დიდი ბერძნული კოლონიზაცია დი... იჭყაფუ.	There were stations, trading stations, and, later, small towns emerged. Later, great Greek colonies started...
29.2	ჩვენ წელთაღრიცხვამდე დავუშვათ მესამე მეორე საუკუნეში და ჩქინი წელთაღრიცხვით პირველი, მაჟია, მასმა, მეოთხე საუკუნეში ათაქ ინტენსიურად რდუ ურთიერთობა რომის იმპერიასთან.	In about the 3rd-4th centuries BC and in 1st, 2nd, 3rd, 4th centuries AD, there were intensive relationships with the Roman Empire.
29.3	და ტერმინები ხოლო გაჩნდა მაგალითად მულტაკვა.	And, the terms emerged, for example, Multakva.
29.4	პალიასტომის ტბა, პალიასტომი; პალეოსტომუს,, ჯვეში უბე’’, პალეოლითი და სტომუ არის უბე, ძველი უბე არის.	Paliastomi Lake, Paliastomi, Paliastomus means 'old bay'; pleolith and 'stomu' is a bay: Old Bay.
29.5	რე კუნძული კოლიმბარი, კოლიმბა- სასაფლაოს ნიშნავს, დასასაფლაების ადგილი და ათაქ ტერმინოლოგია, ძირითადო, განსაზღვრავდა თე რომაული და ბერძნული ტერმინოლოგიები განსაზღვრავდა.	There is an island called Kolimbari. 'Kolimba' means a cemetery, a place for burial, and terms here are borrowed from Roman and Greek.
29.6	თე მეტყველენს მუჭო ფუთი ოდითგანვე რდუ სავაჭრო ნავსადგური.	It implies that Poti was a seaport since ancient times.
29.7	ხოლო ნაბადა, ნაბადა ტერმინი რე, ნაბადა ჭიჭე მდინარე რდუ ნაბადა.	And, Nabada, the term 'Nabada' is, was a small river
29.8	„ ჭურია და ნაბადა რე ჩელა სკანი გიმნაზია“.	"Chela, the Churia river and the village of Nabada are your high school".
30.1	ისტორიული ადგილები, ისტორული ძეგლები მუჭო ასეთი ათაქ არძა ჯვეში რე ფუთის კოშკი.	Among historical places, historical monumants of Poti as such, the oldest one is Poti Tower.
30.2	ასე ათაქ ორწყეთ ფუთის კოშკის, თენა აშენეს, ააშენეს ოსმალებმა ათაშ ოთხაშ ორმოცდა... ათას ოთხას ორმოცდაცამეტ წელს.	Now, you see Poti Tower here. It was built by Ottomans 1453.
30.3	უკული რუსებმა და მარგალებმა ჟირ ჟირო ეჭოფეს თე ტერიტორია და ქალაქის გამოცხადების პერიოდში ზავის პირობების თანახმად თე კოშკი- ქალაქი გამოაცხადეს, ფოთი გამოაცხადეს ქალაქად და კოშკი, ციხე დაანგრიეს და კოშკი დარჩა, როგორც კოშკი და მერე ნიკო ნიკოლაძის ის იყო იქ, რეზიდენცია.	Later, Russians and Megrelians each took over the territory twice, and, in accordance with the truce, the fortress of Poti was declared a city. The fortress was destroyed, and the tower remained, and, later, there was Niko Nikoladze's residence.
31	- თაქ ახლოს რე ხო?	Is the tower near from here?
32	- კი კი, აგერაა.	Yes, that's so.
33	- დო ეკლესიაშენი მუს თქუანთ?	And, what can you say about the church?
34.1	- ეკლესიაშენ... ფუთისჷ რდუ ეკლესიეფი, პალიასტომისჷ ხატი რე, ინახებუ ქუთაისისჷ, უკავშირდებუდუ პალიასტომი დო თექ ორდუა.	About church. There were churches in Poti. There is the icon of Paliastomi, preserved in Kutaisi. The icon is associated with Paliastomi.
34.2	მარა ათენა ხოლო ჩქიმი აზრით, მაინც კავშირში რდუ... ძან დიდი რე გავლენა ბერძნულ რომაული კოლონიზაციის თა რეგიონს... ზღვისპირა რეგიონს, ძაან მაღალია	But this too, in my opinion, is a strong impact of the Greek and Roman colonization in the seaside region.
35	- ურთიერთობეფი ორდუ.	There were connections.
36.1	- თეს კონკურენციას ვერ უწევს ცენტრაური საქართველოს, დავუშვათ, სიტუაციები.	Situations of central Georgia could not rival it.
36.2	ათაქ მაღალიე უფრო ათაქ მაღალიე ექსპანსიის დონე განპიროვნებული თე კოლონი... თე ისა, აქ გაჩენილი სამხედრო ობიექტები რომაელების და თეშ ვარე მარგაჲური.	The level of expansion was higher here which was conditioned with the colonization. Military facilities emerging here belonged to Romans, and there was no Megrelian [the interviewee believes that there was no Megrelia language in earlier periods in Poti].
36.3	მაგრამ მოდინება, მიგრაცია მუჭო რე თე რეგიონებიშა ხოლო, მარგაჲური არძას არჩქილე და არძას უჩქუ, მით რე ათე ქალაქის მცხოვრები არძას არჩქილე მარგაჲური, მაგრამ კომუნიკაცია მარგაჲური რაგადი....	However, thanks to migration from Megrelian-speaking regions, everybody understands it. Evrybody, who lives in this city, understands it but they can hardly speak it.
36.4	მაგრამ ათაქ ხოლო ჭარუნდეს მაგაჲური ლექსები და იბირდეს ხოლო მარგაჲურო, თე ფაქტორი რდუ.	However, verses were composed in Megrelian and people sang in Megrelian here. It was a fact.
37	- მარა უკული ჭიე ჭიეთ ფოთიშ მოსახლეობა გინმურს ქორთულ ნინაშა, ხო?	But later the population of Poti switched to Georgian, didn't they?
38.1	- ვამიჩქუ თაქ, ქო გინმურს, მარა თე სიყვარული კოლხეთის მიმართ, სიყვარული ჩქინ კუთხეს მიმართ მაღალი რე, მაღალი რე და თეშ დინაფა, მე მგონი, გაქრობა დინაფა ვაიჸვაფუ, ვაიჸვაფუ.	I don't know. People do switch to Georgian but there is great love to Colchis, love to our province, and it, I believe, will not disappear.
38.2	იმიტო რო არძას არჩქილე მუ მნიშვნელობა უღუ მარგაური ნინას ქართული სახელმწიფოების არსებობაშე.	Because everybody understands how the Megrelian language is significant for the existance of the state of Georgia.
38.3	თენა რე საუნჯე ჩქინი, თენა რე საუნჯე დო მით ასოცირებულიე ანტიკურ კოლხეთთან, კოლხეთთან და თექ დამალულიე უამრავი ბრილიანტები და ათეშ დინაფა ვაშინერს.	It [Megrelian language] is our treasure, being associated with ancient Colchis. The diamonds have been preserved in it, and it should not be lost.
39	- ეკონომიკურო მუჭო რე ფოთი განვითარებული, აი თუნდაც ფოთიშ პორტიშ გურშენ მუს თქუანთ, თე მხრივ?	How is Poti developed economically, particularly, with respect to the seaport? What can you say about it?
40.1	- ეკონომიკური ძირითადი ეკონომიკური ფუნქცია მუთ უღუ თე ასე ფოთის, თენა რე პორტი.	The principal economic function Poti has is the port.
40.2	მარა ათე პორტის უკვე პრობლემები უღუ.	However, the port has some problems already.
40.3	თვითონ განვითარება, განვითარდუ ფოთი დო პორტი ორასი წლის უკან განავითარა ნიკო ნიკოლაძემ.	Development itself; Poti and its port developed two hundred years ago. It was developed by Niko Nikoladze.
40.4	უკვე თე პორტი რე ისტორიული კულტურული მემკვიდრეობა და თანამედროვე პირობებს ვეპასუხენს, პასუხი ვარ... თანამედროვე პირობებს ვეპასუხენს თე პორტი.	The port is already a historical and cultural heritage. It cannot meet present-day requirements.
41	- ვაპასუხენს.	It does not meet.
42	- ვაპასუხენს და...	It does not meet them and...
43	- მუშენ?	Why?
44.1	- მუშენ და სიღრმეები, თანამედროვე ისა ეკონომიურ იმას ვერ პასუხობს.	Because of depths; it cannot meet present-day economic demands.
44.2	სიღრმეები ვარე, ფართობი არ არი.	There are no depths, there are no areas.
44.3	ფოთი განვითარდუ, მარა პორტი ვაგანვითარდუ.	Poti developed but the port didn't.
44.4	ეს ღრმაწყლოვანი პორტები უნდა დაწყებულიყო უფრო ადრე, მაგრამ მაინც მუშენს დო ძირითადი, შეიძლება შემოსავლის წყარო ფუთალების რე პორტი.	Construction of deep-water ports had to be started earlier but it still works. Maybe the port is not a source of income for residents of Poti.
45	- შხვა ადრე მუთუნი მეურნეობა რდუო თაქ ხოლო, აი პორტიშ გარდა?	Were there any toher economies except the port here?
46	- ვარდუ ვარდუ, ქარხნები რდუ.	There were; there were factories.
47	- მუში ქარხნები რდუ?	What factory was there?
48.1	- საბჭოთა კავშირის პერიოდის ქარხნები რდჷ ძირითადად საბჭოთა კავშირის სიტუაციაზე ეჭყობილი რდუ თე წარმოებები და საბჭოთა კავშირი მუჭო დიშალუ თე წარმოებებმაც ხოლო შეწყვიტეს არსებობა.	There were factories under the Soviet rule. Those enterprises were arranged to match the situation in the Soviet Union, and, as soon as the Soviet Union, disintegrated, the enterprises ceased existance.
48.2	ძირითადი ესაა.	This is mainly that.
49.1	ფოთი, ფუთი ათას ცხრაას სამოცდა სუმონეჩდოსუმ წა... ვაარ, სუმონეჩდოშკვით წანას გამოაცხადეს მუჭო ფედერალური ქალაქი.	Poti was declared a fedral city in 1963, no, in 1967.
49.2	თეშა, თე ქალაქიშ შემადგენლობასა შედიოდა ჭალადიდი, ყულევი, ქვალონი, და უკული უარი თქვეს, მუჭო ფუთი რდასია ფედერალური ქალაქი და გენირთუ ფუთი ფედერალური ქალაქი სოფლების გარეშე.	The city incorporated Chaladidi, Kulevi, Kvaloni, and, later, it was denied. Poti was to become a federal city, and Poti became a fedral city.
49.3	ასე რომ თაქ მუდგარენი მეურნეობები, რამე სოფლის მეურნეობის მუდგაენე... ვარდუ.	Hence, no agriculture was developed in Poti.
49.4	თაქ რდ სუფთა საპორტო ინდუსტრიული ქალაქი.	It was a purely industrial, port city.
50	- ესე იგი ქვალონი ხოლო მიშმეშ ფოთშა.	Is this to say that Kvaloni was also incorporated in Poti?
51.1	- ქო ქო, კი, კი.	Yes, it was.
51.2	ჭალადიდი, ქვალონი, ყულევი, სენაკამდე ის იყო, რა ქვია, ფოთის შემადგენლობა და უკული ფედერალური ქალაქი რდუ და ფედერალურ ქალაქში ვაშილებედუ სამეურნეო წარმოებები, რაღაცეები სოფლის.	Chaladidi, Kvaloni, Kulevi, territories till Senaki were incorporated in Poti, and, later, it became a fedral city. A federal city must shall not include agricultural areas.
1.1	თვითონ ასე მა სოდეთ მუვშენქინ, თე სოფელს ჯოხო ზუბი.	The name of the village, I work presently, is Zubi.
1.2	თვითონ თე წარმომავლობა თე სიტყვაში, სოვრე მორთუ ზუბიქინ, დიდი ფიქრი ვაკო თეს, რუსეფიშ მუშულაშ უკული ოკო რდას დო თე ტერიტორია, ადრე, ა, სოდეთ ასე სოფელიენ, თენა ჸოფე ხობწყარპიჯი.	As for the origin of the word, it is not difficult to guess. It should have occurred after the Russian invasion. The territory, where the village is located presently, was a bank of the Khobistskali river.
1.3	ანუ დასახლება ვაჸოფე.	That is, there was no settlement.
1.4	ოდო მიდგარენი კოს მინოჸვე ურემი, ოდო ქუძირუ რუსი მიდგარენი განწარებული გილერულე დო ქოუკითხირ მუ გოკონია, თუ მუ გაწუხენსიან, თეს უთქუალ ზუბი, ზუბია დო კიბირს ნოჭუე.	A man going with his cart and saw a trouble Russian running, and, when he asked what was happening to him, the answer was: "Zub, Zub." It appeared that he suffered from tooth-ache.
1.5	მარა ინდროს რუსული სოფელს მითინს ვაუჩქუდუ, ოდო თე კოჩშა ხოლო მუთუნი, ასე ვთქვათ, შენწება თე მეურემეში განშე ვაჸოფე.	But, in those times, nobody in the village spoke Russian, and the carter didn't give him a hand of help.
1.6	მარა თვითონ თე სახელი ზუბი უცხო სიტყვა რდუნი, ბოლოს ეთი უბანშა ქიგუდვალუნა, სოდეთ ამდღარი ჩქინი სოფლელეფი ცხოვრენანი.	However, the name Zubi, as a foreign word, was eventually given to the neighborhood where my fellow villagers live presently.
2.1	სკოლა რე ზუბისი.	There is a school in Zubi.
2.2	ოშაყარალი მაღაზია ცალკე მიღუნა.	There is a shop where we come together.
2.3	ადრე აფთიაქი ხოლო მიღუდეს მარა ვაჸუნს იზმა, ასე ვთქვათ, მომხმარებელი დო იშ დიკილუ.	In the past, we had a pharmacy as well; however, it doesn't have enough customaers and it was closed.
2.4	იირფელი მუთ ქორთულ წესენს ახასიათენსინ თე სოფელიშ დინახალე, ირფელი ისრულებუ.	Everything what pertains to Georgian customs is performed in the village.
2.5	ახალი წანაში მულა, ქირსეში აღნიშვნა.	We celebrate New Year's Day, Christmas.
1.1	თექ[ ბერთემს] რე ხოლო დედამოკა.	Here, in Betlemi, there is also a location called "Dedamoka".
1.2	ხოდა დედამოკააში ისტორია თენერიე ნამდა თი შკა ოშკაბანე საუკუნეემსია, კოჩ თქუანსჷნ, მახუთაა საუკუნეშეე მავითოხუთაშახ შუა საუკუნეეფი დჷ დო თიშ უკულ ხოლო თე ჩქინ სამარგალოს და საერთოდ საქორთუოს ირო გითმიანთხუუდუ თურქეფი.	The history of Dedamoka is the following: in the middle ages, as people say, from the 5th century till the 15th, and after that, Samegrelo and, Georgia, at large, were invaded by Turks.
1.3	მა თაშ გამიგებუ თენა.	I have heard it.
1.4	ბაღანობაში ის გირაგადჷქ, მუჭო მიხსნენდეს თეს.	I am telling you how I was told about it in my childhood.
1.5	მა საერთოდ ირო მაინტერესენდ ისტორია.	Generally, I have always been interested in history.
1.6	დო თე მუჟანს ვარდუო კოჩიი ჩქინ ოჯახშა სტუმარი ქიმიშუ, ვარდა მუთუნინი, თინეფ მუთუნ ჯვეშ ამბეებს მოყვენდეს და, მა თექ გევოხედ დო ირიათო გაფაციცეფით უჯინეედი თინემს.	Whenever a guest visited our family, or something happened, people told old stories, and I used to sit there listening very attentively.
2.1	დო თენეფიშ ნარაგადშე....	I am telling you what I have heard from them.
2.2	ასე ვერსია ნამუთ ინტერნეტის გეძჷნ, ჭიჭე შხვანერიე დო მა ათაშ მაფ გჷნაგეფ თენა, ნამდა, ათე დედამოკაშ ტერიტორიასჷ მოკათ ოსურს გამათხოზუა დამპყრ... თურქიქ.	Presently, the version, which is published in the Internet, is slightly different, and I have heard that it was the territory of Dedamoka where a pregnant woman was chased by a Turk.
2.3	ქოძირუა თემომენტის თეენა, ნამუც წყარს ეშმა..	He saw the pregnant woman who was taking water from the spring.
2.4	წყარ, წყურგიჲშე წყარ მოუღუდუა, ხოდა გამათხოზუა თექ ოჭოფალო.	She was taking water from the spring, and the Turk chased her in order to catch her.
2.5	ონიი, ირტუა თე მოკათ ოსურქ.	The pregnant woman ran away.
2.6	ირტუანჷ, ტეხირ პიჯშე ირტუა, დიდყობკონი თიგურშენი.	She ran away; she ran away towards the bank of the Tekhuri river in order to hide herself.
2.7	ონი გამათხოზუ ე კოჩიქ ხოლო.	And, the man chased her.
2.8	გამაათხოზჷნი, ტახირს ხო ქაადირთჷ ასე, ქაადირთ, მუ ქიმნას ასე ტეხირსჷნი, გაჩერდუა თე ოსურქ, გაჩერდუა დო თე თურქიშ ხეს ეშალკონ თიშა ისხუნუუა ტეხირშა ქასხაპუკოვანი.	When she was chased, she reached the Tekhuri; she came there and she didn't know what to do. The woman stopped, and, in order not to get caught by the Turk, she jumped into the Tekhuri.
2.9	თი მომენტისია, ლეგენდა რე- ტეხირქ დეჭიჭარუა.	In that moment, as the legend goes, the Tekhuri decreased.
2.10	თი ადგილს მართაჲო ჭიჭე რე, ძაამ ვიწრო ხეობა რე თი ადგირს, თი დედამოკა რე თექ.	The river is actually small in that location. The gorge is very narrow where there is Dedamoka.
2.11	დო ათე ოსურქ ქაასხაპუა დო გეგნოსხაპუა მაჟია ნაპირიშა.	The woman jumped onto the opposite bank of the river.
2.12	მა ათაშ მაფუდ გინაგებ, ინტერნეტის თაშ ვეგეძ.	This is what I have heard. This version isn't available in the Internet/
2.13	ქუას გიგიოსხაპუა დო გექვაუა, ათაშ გეძ	That version says that she jumped onto a rock and turned to stone.
3	- აჰა	Aha.
4.1	- ხო დო მა ვარ, ბაღანობას თაშ ჯვეშეფ ჩქი ათაშ მიწიინდეს, ნამდა გესქიდუა თექ, ოდოო ირტუა თეთ.	And, I have not heard the Internet version. In my childhood, aged people told that the woman survived and escaped.
4.2	ათე თურქიქ ხოლო ქასხაპუაა, მარა ექ წყარ ქენაანთხუა იშო, ვეგნასხაპუა.	The Turk too jumped into the river but he didn't reach the opposite bank.
4.3	იშო დიიშკვიდუა თე თურქიქ.	The Turk drowned.
4.4	ოდო თიშ უკული თი არდგილს, რახანთ ასე მოკათ ოსურიში გიგნასხაპინა ადგილი რე თინანი, თი ადგილს დედამოკა ქიგიადუა დო ასე ხოლო დედამოკა ჯოხო თი ადგილს.	And, since then, the place where the pregnant woman jumped was named Dedamoka, and it is called Dedamoka.
4.5	დო ქუა ხოლო ნამუთ თექ რენი, ეთი ქუა ნამუც გიოსხაპუა თი ოსურქჷნი, თი ქუაქ უკული მიიღუა იშ ფორმა მოკათ... მოკათ ოსურიშ.	And, the rock, which is there on which the woman is said to have jumped on, the rock took a shape of a pregnant woman.
4.6	ხო, ოსურიშ, ქალის ფორმა, ანუ ოსურიშ ფორმა მიიღუა.	And, the rock took the shape of a woman.
4.7	ოდო ექ ნუ შხვა ვერსია რე ნამდაა გექვაუა დო ნუ მაინც ესე იგი, თი, ისა თურქის ხეს, ხექ ვეშიეხ.	And, there, in the Internet, there is a different version that she turned to stone, that is to say that Turk failed to reach her.
2	- აი, მუ ტექსტეფს იჩიებუდეს მაგალჷთო.	Well, what texts did they pronounce, for example?
3	- ტექსტი, ზუსტ ტექსტ ვამიჩქ მარა...	Texts. I don't exact texts but...
4	- ზოგადო მუთ გაიგებუნანი.	Please tell what you have generally heard about it.
5	- ა მაგალთო, ჩქიმ საქონელიშ მახირალ თინა აშო ვემჸიონდა, ათაში ანნა გეშაჭყვადედას, ვარდა მუდგარენ ქოღოლამჷდას, ენა ინა დო თეცალ მუდგარენც.	Well, for example, if the one who stole my cattle doesn't bring them back, well, may his family die, or may something happen to him, such things.
6.1	მაგალითო, ართ მიჩქჷ.	For example, I know a story.
6.2	ართ კოც ქიმიოხირეს ხოჯჷ დო თე კოჩი ჭკად რე თე კოჩი დო თქუ თეცალი მუდგარენი.	One man's ox was stolen. He was a smith and he said the following.
6.3	ინავა, ჩქიმ მახირალიშ მახირალ ქუმოძირია აშო, ქეშეხვეწ, ოდო მართალო თი კოჩიქ ქჷმორთ აში მუშ კუჩხით, ქიმიონ ი, ქიმიონუა თქუანა.	People say that he asked the icon to show him the one who stole his ox. Truly, the man came himself and brought the ox back; the say that it was the icon who made him.
6.4	უკული თი, მაგალითო, მიდგარენქ, მიდგარენქ გეგნოჩ, თი გინნოჩემიქ თქუა- დიო თინეფს გეშაპჭყვადუნქია დო უკულ აშო დიფრთუქია.	And, for instance, somebody anathematized; they say that the icon said that it would kill them and then come back to kill these ones.
7	- ანუ ენა მუს ნიშნენსჷ?	What does it mean?
8.1	- ანუ გინოჩი, გეგნოჩანსჷნ, გინმა... მიდგაქ გინოჩესჷნ, თინა ხო გეშაჭყორდუ დო გინმაჩამალს ხოლო ართუ უკახალე თე ჭყალა დო თინეფს ხოლო ეშმაჭყვადუნს.	That is, when one anathemizes somebody, the icon kills them, and the curse also kills the one who anathematized.
8.2	ანუ გინჷნოჩემქ თქუა, თინეფს გენკიფსურენქია დო უკულ აშო დიფრთუქია.	That is, the icon said that it would kill them and then in would kill the anathematizers.
8.3	ოდო მაგალთო, თენაშე უკული არსხება შილებე.	And, for example, it is possible to remove curse.
8.4	სიტყვაშა მიდგარენქ გეგნოჩ მიდგარენი, ოდო განკორთ ართ თაობაქუნ, თექ შურო ქორე დოსკილადირ მითინდა, თიქ შეულებუ, ალობა, ათე გინმაჩამალიშ ოჯახის შეულებუ ალობა მეჩას თინეფსჷნ.	For instance, somebody anathmatized another individual, and, when a generation changed, anyone left is able to give the "aloba". The anathematizer family can give them aloba.
8.5	ალობა ნიშნენს, თე, ათეში არსხება, გინჷნაჩემიშ არსხება.	"Aloba" means to remove anathematization.
8.6	დო დოჸვილნა მუდგაინს, ანუ გეკიხვამანა დო, ინანა, ასე ვთქვათ, შერიგებჷნა დო გინჷნოჩემ ხოლო უკვე ითებუ.	They slaughter either chicken or cttle, they pray and, so to say, they reconcile, and anathematization is removed.
8.7	არძაშ უმოს მწარე რე გინნაჩემუ დო ოჭკადურეს დო მანგარო ოშკურდეს.	The strongest is the anatheatization by a smith, and people were very afraid of it.
9.1	ამდღარდღაშა ოჭკადურეს სამარგალოს ოხვამერცალ პატის ცენა.	Till our days, in Samegrelo, a smithy is respected like a place of worship.
9.2	ოჭკადურეს მუთუნს, ათე ლისმარს ვეჭოფუნდეს დო თეში რიდ უღდეს დო ამდღა ხოლო თეშიე.	No one would steal even a nail ina smithy. People reserved it, and it is still so presently.
9.3	ამდღახოლო ექ ზუგდის რე ართ ოჭკადურე დო თექ ამდღახოლო გილულა ხალხი დო თი გინნოჩემიშ არსხებშა დო მუდგარენ თე სიტყვებშე ამდღახოლო..	Presently, in Zugdidi, there a smithy, and people visit it even in our days in order to remove anathematization, and, for those curse, they still visit it.
10	- ანუ გინოჩამუშ არსხებუშა მუშე, მიდგარენ თიშ წინაპარქ გეგნოჩუ დო ასე თიშ გამორსხებასიენანო?	Why remove anathematization? Is that to say that a certain ancestor anathematized someone and now they do their best to remove it?
11	- ქო, გამორსხებას ოცადჷნა ასე.	Yes, they try to remove anathematization presently.
12	- დო ეს ოჭკადურე მუს ნიშნენს?	And, what does :ochkadure" mean?
13.1	- ოჭკადურე რე სამჭედლო, ქორთულო, სოდე ჭკადუნდეს.	"Ochkadure" means 'a smithy', a place where a smith works.
13.2	დო ოჭკადურე რდ, ოჭკადურე ეკლესიაშე წმინდა ადგილი რდჷ.	And, a smithy was a holier place than a church.
13.3	ანუ ეკლესიაშე მეტ პატის ხოლო ცენდეს დო ოჭკადურეს ჭკადი იხვამანდჷ თანაფაშ, ახალწანას იხვამანდ ხეხუნჯობას.	That is to say that it is respected more than a church, and, in a smithy, a smith performed blessing on the day of Khekhunjoba.
13.4	ხეხუნჯობა რე ხე დო ხუჯიშ ხვამა.	Khekhunjoba is the day when one's hand and arm are blessed.
13.5	დო თექ მიდეშ ახალწანას, კვერიეფს დაჭვაფუანდ, მუდგარენი, ღვინს მიდეღაანდ, ღეჯიშ დუს მიდეღაანდ.	And, a smith went to his smithy on New Year's Day; he had trotillas baked; he took some wine; he took a pig's head.
13.6	სხვათა შორის ათე ღეჯიშ დუდ ხოლო შილებე მითხას ეკავშირებუდასჷნ.	As a matter of fact, a pig's head may be associated with Mitkha [a deity struggling for justness].
13.7	მუშენდა თე... ოდო, თე ღეჯის დუს მიდეღანდ დო თექ ოჭკადურეს, ქვილამურიშ წოხოლე ეთის ქიგედვანდ.	Because he took a pig's head and placed it in front of an anvil.
13.8	დო სანთელს ქინკაჭაბუანდ ქვილამურს.	He fixed a candle onto an anvil.
13.9	დო გიხვამანდ მუჭო, ინავა, წმინდა სუმოშ სუმონეჩდოსუმ ხელობაშ გორჩქინუ, წმინდა სოლომონია, დოხვამია ჩქიმ სკუალეფია, ენა ინავა დო თეშ სანთელს დოჭუნდჷ დო ეთექ ინას გოტახუნდ, თი ინას ხოლო, კვერიეფ ჭვილი, აფუდ ჭვილინ თის დო ხაჭაპურს, ჭიჭე ხაჭაპურს დო თექ ინანდეს.	And he prayed: Saint, creator of 360 occupations, Saint Solomon, bless my children," and so and so, and, when praying, he lit a candle. He broke a pice of various meals, some baked tortillas, khachapuri, a smal piece of khachapuri, and they prayed.
13.10	ეიცალი ინა უღუდეს ხვამა ჭკადუეფს.	That was how smiths prayed.
14	- ა, ჭკადუეფს უღუდესო ხვალე?	Was it only with the people Chkadua by name?
15	- ვარ ჭკადუ, მჭედელი.	No, smiths [chkadu], at large.
16	- ა, თე მაჭკადალეფი იხვამაფუდეს ათაში, თი მუნეფიში ოჭკადალ ადგილს.	Well, smiths performed the ritual of blessing in their smithies.
17	- ხო, ხეხუნჯობას, ქო, ხეხუნჯობას იხვამანდეს მაჭკადალეფი.	Yes, smiths performed the blessing ritual on the day of khekhunjoba [blessing one's hand and arm
1	- თქვა ზოგადო ააკეთენთ შხვადოშხვა ტიპიშ მარგაჲურ საკრავეფს.	Did you generally made Megrelian musical instruments?
2	- კი, ბატონო.	Yes, my dear.
3	- ართ ართი რე მარგაჲურ ანუ კოლხური ჩაანგი.	One of them is a Megrelia, that is, Colchic harp.
4	- კი, ბატონო.	Yes, my dear.
5	- მუუჭო აკეთენთ, აი, მუ მასაჲაშე აკეთენთ თე ჩაანგის დო მუჭო აკეთენთჷ, მო... მომიყვათჷნ.	Can you tell me how you make a harp and what material you use?
6.1	- ასეე, ძირითადო ათენა რე, მუჭო გიწუა, ოჭჷნახჷშ ფოორმაში ჯა.	Well, mostly, it is, how to say, made of wood and carved like a winepress.
6.2	მა ათენა წარმოდგენილ ვამაფუდ თენა, მარა მა თაქ გიჭიითჷ დო კინ გემეორექ, ახალგაზრდა კოჩქ, ნამუთ დიდი ინტერეს უღ ათეშიი, ათნა რე დიტო ქარჩავა.	I had no idea what it would be but I already told and will tell you again that there is a young man who is greatly interested in it; this is Dito Karchava.
6.3	ბაღანადჷ თინა თი დროსჷ, ზუგდიდშეე.	Then, he was a child; he was from Zugdidi.
6.4	დო მუამუშიქ ქუმომიჸონ.	His father brought him to me.
6.5	თის ფანდურ გუკეთ მა.	I made a panduri [=a three-stringed lute] for him.
6.6	მავითაა, ვამიჩქ მაჩხორა კლასელჷდჷ.	He was in the tenth, I don't know in the nineth grade.
6.7	თე ბაღანაქ სასწაულო ქომიოროფუ დო ათე ბაღანაქ მაა დო ჩქიმ რჩქინათ გენმორინუ.	This child made me be fond of him and this child changed me and my know-how.
6.8	მუმა დო დიდაქ მუმანდ დო თითქმის მუთ საკრავ ქორენჷ....	His father and mother have entrusted him to me, and he can play almost all musical instruments.
6.9	წარმოიდ ბაბუ ვოსკუქ თესჷ.	Imagine, I am like a grandfather to him.
6.10	დო თექ რეკომენდაციათჷ ბრწყინვარე ის იბირს, ბრწყინვარე ანსამბლჷ, ზუგდიდიშ ანსამბლიჲ წევრი რე, რდჷ ოდო ამდღა ხოლო რე წევრი.	With the recommendation, he sings in a brilliant ensemble; he is a member of the Zugdidi ensemble; he was and still is its member.
6.11	თბილისის გურაფულენს სამედიცინო იის მუ ჯოხონი, უუნიჭიერესჷ პიროვნება რე, მედიცინაჲ დარგის დო ვითაანთხი ხალხური საკრავს ლაჸაფენს თენა, მიჩქჷნ თეშჷ.	He studies in Tbilisi, at the Faculty of Medicine. He is a rather gifter personality if the field of medicine, and I can tell you for sure that he can play 14 folk musical instruments.
7.1	ასე მუჭო ვარდუო ქიმიშჷდო, აუცილებერო მითმიშუ დო ათაქ იფრელ საკრავ შურ ქაადგუმუ.	As soon as he arrives from Tbilisi, he visits me by all means. All instruments come to life then.
7.2	ეთიქ ქიმიღჷ, ქუთხუდჷ, ათენა მა ფიფქრენქ მუზეუმშო მიღ ჩაანგი.	This is what hebrought, I guess from the museum, the harp.
7.3	ოოდო ათე ჩანგიი გუაკეთითკო თიგუშენჷ მა ქიმებრთი დო გებჭოფ თიშე ზუსტი ზომეფი.	In order to make its copy. So, I took its measures.
7.4	ათეშა ხონარ მჷნარჩქილა ვამაფუდ თეს დო ის თიდროს ვაუჩქუდ თენეფ.	I had not heard a harp, and, in that period, he could not play it.
7.5	ქიდიბგურუანქ დო აუცილებეროვა მიწუ.	He said that he would master it by all means and would make me hear.
7.6	დო ეზმა მუ გიწუა, ეთეშ მიხედვით გუაკეთ თენა.	And, to tell a long story short, I made it in accordance with that one.
7.7	უკულ ზომეფ მა ქიდიბტე თაქჷ დო ეთი წიგნი ქუმომიღჷ თიქ საჩუქარო.	I maintained it size, and he presented me with the book.
7.8	ქოძირ გალე კოლხური ინა, მუ ჯოხო, გეხანტ ჩანგი.	See, there is an image of a Colchic harp on its cover.
7.9	დო ათე ფრინველშე ცნობეფ მიღუდუ, ნაკითხირა მაფჷ.	I knew something about the bird; I have read about it [he means a fire-bird].
7.10	ენა რე უიშვიათი ფრინველიი, ნამუთუს ჯოხო, ქიგჷგაკითხუენ- ვაგარაგადე, ფასკუნჯი.	This is a rather rare bird the name of which, you wouldn't know if I ask, is "paskunji" [=a fire-bird].
7.11	ნამუთ მიწიერი ჰანგი, დიხას მუთ ქორე, მუსიკაწკჷმან, ეშმუღ ღორონშა ჟი.	Which has an earthly tune associated with divine music, above.
7.12	ფენიქსიცალო იმეორენს, მარა იქ დაჩხირიე, დიჭუ დო უკულ კინ მიდართ, მარა ენას მუსიკა გილუღ ირო.	It is reiterated like the Phoenixbut there is fire, it burns, and, afterwards, it comes back to life, and it was called music.
7.13	საკმარისია აართ მელოდია, ოღონდა ინა ვაარ, ამდღა ხმაურს უძახჷნან.	One melody is sufficient but not that one which is referred to as noise in our days.
7.14	აუცილებერო ათე ფრინველი რე შუამავალ ადამიანიიშე დო საკრავშე.	By all means, this bird is a mediator among a human, a musical instrument and God.
7.15	ეკა... ეკულირჷ მუსიკასჷ ღორონშა დო თე შკას.	Heavenly music, and among them.
8.1	დო ათეშ უკულ გუაკეთ თენა.	After he brought the instrument from the museum, I made this.
8.2	ჩქიმიი სმენათჷ ჩონგურ დო ფანდურიშ ერთობლიობა რე.	Based on my sense of hearing, this is a conglomeration of chonguri [=four-stringed lute] and panduri [=three-stringed lute].
8.3	თენა საოცარ ხონარ უღჷ.	It has an amazing sound.
8.4	თენა ენწყილ ვარე ასე.	It is not tuned.
8.5	ენწყილ ვაარე.	It is not tuned.
8.6	ოდო ვამიჩქ, ვარე, ვარა იქ ვამორთუკონ ვეშლებედ თავრენგანშე დო თაქ ხოლო მჷღ საკრავ, ნამუთუთუ აუცი... დიო ვამომრჩქილუაფ დო თხუალჷ..., თხიილ მაფ ართი.	I don't know what would happen if Dito didn't come to me. Here, I have another musical instruments which I have not listen to yest, and I asked dito to let me hear that.
8.7	აფხიარცა რე თენა, აფხაზურ საკრავ, ცხენიშ ძუა გედგ, თის ხოლო ქუგოძირაანთ.	This is Apkhiartsa, an Abkhazian instrument with horse-hair. I'll show it to you.
8.8	ათენა ვამომრჩქილუენ თეჲ დობღურენ, ცოდა გაჭარუაფ მაქჷ- უწი დო აუცილებერო მაქჷ.	I told Dito: "If you don't let me hear this one, it would be a great sin; you have to do it by all means".
9	- აი, ჸაინა მუ მასაჲაშე აკეთითჷ დო აი,	Well, what material is it made of?
10	- ათენა რე	It is...
11	- სიმეეფ მუშიე?	What are the strings made of?
12.1	- კი ბატონო.	Yes, my dear.
12.2	ათენა რე პოლონიას უძახჷნა, ბერზნულ ჯა რე თენა.	Its name is "polonia" [=paulownia]l it is a Greek tree.
12.3	ქორთულო ფათერჷ, ფართე ფოთლას უძახჷნა.	The Georgian for it is ""partopotla".
12.4	თენა სუბუქ ჯა რე თენა, მარა ათენას ართ კილ უღჷ: ძაან მსუბუქიე დო ბირცხა გეუნჭირე, თენა ხოლო დინინანს.	This is a soft tree; however, it has one drawback: it is so soft that, if you press it even with a fingernail, it'll remain a trace..
12.5	ხმოვან ძან რე, მარა დიდო, მოცულობითიე, გილაღარ დო ითიე ჯგირ დო ვაუორს საკრავენს ქიანაშ გილაღალა თენა.	It has a good sound but it is large, voluminous. It can be easily moved. Musical instruments should be carried everywhere.
12.6	კლიმატ ხოლო მოქმედენსჷ საოცარო.	Climate too influences it.
12.7	ათაქ ხონარ ვაუღუნ თეშ, თბილისშა მიდეღანქჷნ, ქართშა მიდეღანქჷ, ქაშმოჩირთ სახელქ, ქართშა მიდეღანქჷნ, ეთექ შხვა ხონარ უღჷ, მშრალ ჰავა რენ თიშ გურშენ.	It sound here but if you take it to Tbilisi, it has a different sound because of the dry climate.
12.8	ოდო ეშა გემიბუ, მუჭო გიწუა, მისინაა, ნამუთუთუ ჩხომიშ ოჭოფალო ხვარენა უკვე, მარა თეს ხოლო უღ მნიშვნელობა.	Its string is made of horse-hair which is used for anglish fish; however, it depends what kind of it is.
12.9	ათჷნა ხოლო ქობთქუე ოკო, მუშენდა ასე ქჷბჩიენ თინა უჯგ, ვინემ ფანდურ დო ჩონგურწკუმა ხოლო მაი ორაგადე.	I'd better talk about horse-hair now because I'll have to when dealing with chonguri and panduri.
13.1	მისინას უღ მოცულობა, მუუ?	Its volume matters.
13.2	ესე იგი, მუკოჭარჷ თესჷ მუდა კილოს აწმუკინანსინ.	Its recorded on it how many kilos it can carry.
13.3	მისინას ვარენო ვითორუო ეჩ კილოსჷშა ვაწაკინჷნე, ეთიიშე მეტი და ვარა ნაკლებ, ვეერგ, მუშენდა გოზინდუას ექვემდებარჷდას ოკო.	If a horse-hair cannot move 18 or twenty kilos or more, than it is not fit because it should be stretched.
13.4	ათეს ჟარნეჟდოართ კილოიან ჩხომს ართო გეშეონანს ათჷნა, თიჯგუა მისინეფ რე თექ.	These horse-hairs can lift a fish weighing 41 kilos.
13.5	ენა არშა გიზინდჷნ უკულჷ ხონარი ირო თეს გეთმესკიდჷ.	Once it is stretched, its sound remains the same.
13.6	გოზინდუას ვაქვემდებარ ართშა გოზინდუნთ უკუჲი.	It cannot be stretched; after you stretch it once.
13.7	ბრუო ჸვინუიანიე.	It has eight strings.
14.1	გურულენს ხოლო უღ თენა, მარა ინეფ სოლენას უძახჷნა თეე.	Gurians have the same but they call it "solena."
14.2	ვაარ, ინა ლარჭემ უღ ინეფს, ქაშმოჩირთჷ.	No, they have a larchemi [=a pipe]. I made a mistake.
14.3	ოოდო მა მაფ გამოფენასჷ ზუგდიდისჷ, ისჷ ხობისჷ ნაძირეფიი, თენა ჩხოროიან ხოლო რე, ათე ინეფი, ხე მითმაღალუ ათაში დო ჟირხოლო ხეთ ლააფენა თე საკრავს, ათე მიოგამაჲს.	I have seen it at the exhibition in Zugdidi; I have seen it in Khobi as well. There is also one with nine strings. It is played with both hands.
1.1	- აი, თქვა, თქვან ართ ართი საკრავიშე, ჭუნერიშე ხოლო ქე... გვეჩიათჷნი.	Well, please tell about one of the musical instruments Chuniri [=2- or 3-stringed viol].
1.2	თეს მუჭო აკეთენთჷ, მუ მასაჲაშე აკეთენ დო მუუ ტიპიჲ საკრავიე: თენა ხოჲო მარგაჲურ საკრავიე თუ მუნერ საკრავიე?	What material do you make it of? What kind of a musical instrument is it? Is it a Megrelian musical instrument or what?
2.1	- ათეშიი ნაამთინი ათე ინსტრუმენტწკჷმა ვაგავბჭირადჷ, თითქოს მუთუ ვარე მუკაჯინექჷ ათენა გამჷჭირდჷნი.	This one the most difficult musical instrument for me. When you have a look at it, it does not seem anything special...
2.2	მუუშენი?	Why?
2.3	ათეს ათაქ გინოკირჷ... ჩქიი ვორეთ არძაშ უჯგუშ, გემუან კერძის ვა... ვაინანთჷ საქონელიში დინახალე კუჭმაჭის უძახჷთჷნ, თეში.	It is covered... We have the best, the most delicious dish cooked of livers and hearts, referred to as kuchmachi. We use one of its parts for it; it is a skinned part of a cow's or goat's stomach.
2.4	ათჷნა რე საქონელიშ, ანუ თხაშ კუჭიშ გინჷნატყაბარა.	This is a skinned part of a cow's or goat's stomach.
2.5	გორჩხჷნან უკულ, აართ ფენას დინახალენ ფენას იტენა ოსურეფიი თის ოჸოთანა, ოდო მაჟია ხორცამ ფენასჷ მიშმაჭკირანა შიგანს დო უგემრიელეს ოჭკომალი, კუჭმაჭ იკეთებ თეთ.	When a cow's liver and heart are washed, one internal layer is thrown away; another layer, consisting of meat, is used to cook the most delicious kuchmachi.
2.6	ასე ათენა რე კუჭიშ გინჷნატყაბარა, გინჷნატყაბარა, ნამუთუუ ათე ტკიბირიშ ფორმასჷ, ათე ტკიბირიშ ფორმას მოღირიკილსი გინმიზინდუუ, თეს ვაკო ვართი წებო, ვართ მუთუნ თეშჷ.	Well, this is a skinned part of a cow's stomach which is stretched onto this sieve-like, bended form so that there is no need of glue or something else.
2.7	მუშენი?	Why?
2.8	ათენა ქიგნიზინდუუ, ათაურეგანშა ათაქ ქუგასკუანქ თესჷ ოდო გე... გოჭაბილიე ათჷნა მუკმუკი.	When this skinned part is stretched, you apply the skin on either sides, and its sticky all around.
2.9	მუჭო გოოსკირუ, თენა შოლირ რდას ოკო, მუჭო გოსკირუ, ხო ქარწყექ, ხონარ უღ საოცარჷნ.	As soon as it dries - it should be wer - as soon as it dries up, can you hear? It has an amazing sound.
3.1	ასე მაჟია რე ხოლო: ათეშჷ ლაარი, ანუ სიმეფ, ქორთულო ქოფთქუა თე სიტყვასჷ, რე ძუა, ცხენიშ კუდელიშ ძუა რე თინა გინძე.	There is another component as well: strings. I'll say the Georgian word "dzua", horse-hair' It is horse tail hair, this long one.
3.2	ათენა ვარენო ეშმაგინძა, კანკალეშა ვეჸუაფუნა, თიშგურშენ ათე მონაკვეთი რე დაჭი... დაჭიჭარებულ ათეთ.	Since horse hair cannot sometimes be this lomg, this portion is shortened with it.
3.3	ოდო ძუაა მუჭო პირველი ათე ლაარი, რდას ოკო უმოს ჭიფე, ვინემ მაჟია დო ვინემ მასჷმა.	And, the first string should be nvery arrow than the second and third ones.
3.4	ოდო წარმოგიდგინებ, პირველიე თენა შკვით ცალჷ ძუა, მაჟია რე ჩხორო ცალ ძუა დო მასმა რე ვთოჟირ ცალ ძუა, ბაასიში.	Can you imagine? The first string consists of seven horse hairs, the second one - nine, and the third one - twelve, for bass.
3.5	ენა თავისთავო, არძას მიჩქჷნა, თენა ჯოორი, ანნა ჭიჭე ჸათაშ ალმაცერო გედირთუ.	We are well aware that it will be like a mule, slightly slantwise.
3.6	ოდო მა ვამიჩქჷდ არძაშ უმოს მთავარ მუდგარენჷ: ათაქი რე ნუზუშჷ ხაშილ წებო, მუშენჷ?	I didn't know that the basic constituent was boiled fir resin. Why?
3.7	ათე წებოშჷ ვარენო ვავიჲუენ თეშჷ, ათე ხეემი, მუჭო გიწუა, სრიალ უღ ოდო მოდება ვაუღ თესჷ, მოდება უკუჲ.	If you do not apply the resin, a fiddlestick just, how to say that, slips without hitting anything.
3.8	მოდება ვაუღჷ დო ათენა რე თხირი მოღირაკილი, მამაპაპურჷ წესით მაფჷ თენა კეთებუჲჷ ოდო ეჩდოოთხ ცალი ცხენიჲ ძუა რე ზინდილ თესჷ.	It does not hit anything. Its fiddlestick is made of a bended hazelnut branch. I made it following the ancient custom, and there are twenty-fives horse fairs stretched.
3.9	ასე მა ეშჷ მეგამა ვამიჩქჷ.	Well, I cannot play it.
3.10	ოდო ეს ძირითადო ათაშ ქიდეკენდესჷ თუდო, ქიგიობიჯანდეს თა მიჩქ დო კილაკინელიე.	It [chianuri] was mostly held upside down and put down. This is what I know; it is stretched.
3.11	ოდო საოცარიე კოლხურ დო შონურ საკრავი თენას ახასიათენს, მუჭო გიწუა, მოთქმითი, საოცარ არამიწიერ ხონარითჷ ბიირა.	And, this Conchic and Svan musical instrument is amazing; it sounds in a fascinating, unearthly way.
3.12	ასე, ოოხ... ენა ჭიჭე... ათჷნა ათაშ დამუშუე ოკო ოდო ათეშ უკული... ენწყილ ვარე თენა დო მა თავად ვამიჩქჷ დო მუშა ვაწვალათ, დუდ მუშო იბწვალათ დო თენა ხოლო მუშა ვაწ...	Well, it should be processed a little and then played... It is not tuned. As for me, I cannot play it and it is no need to struggle to do it.
1.1	- ათე ფანდურიე სოდგარენჷ ალბათჷ მავითა იშენ ქიუაფჷ, მუთ ფანდურეფ მითოჲუ.	This panduri might be the tenth one among those which I have made.
1.2	ვითოსუმ წანელ ვორდ პირველო ფანდურ ფთოლინ დო თეთ დიჭყჷ ჩქიმი, მუჭო გიწუაა, მეფანდურეთ გინიფთიკონ თეთჷ.	I was twelve years old when I carved a panduri for the first time, and that was the beginning of my history as a master of the panduri.
1.3	ეზმა მუ გიიწუა...	What else can I tell you...
2	- ანუ თქვანით დიგურეეთ, ხო?	Is that to say that you learned it on your own?
3.1	- დიახ, ჩქიმით, მარა მა მაფ ნაძირეფჷ, ნაძირეფ მააფუ, ესე იგი, მუაჩქიმ დო თინენს უინებუდეს, ათე ფანდურიი ოდო, ოხერხანდ თინა ხოლო, ჭიჭე ათი ჯაშჷ ხელობა უჩქუდ ჯგიირო.	Yes, on my own. I had seen how it was made. I had seen it, that is, my father and his relatives were good at making a panduri. My father could do it well; he was good at processing wood.
3.2	ქუდუჭყაფუდჷ თენაა, ოდო ძჷდ მუდა წანას, ჯაპშე მონკად თენა.	He began making it, and it lay unfinished for a number of years. It was heavier than a mulberry tree.
3.3	ნუ უკულ ქიმეხვად, ნამდა ათჷნა გეშეღიკო ოკო დო ჟი ი დროს აეშ მათხითა ინა სო მაშედ დო ყავარ ქოფთხი მეზობეჲს.	Well, then he realized that had to remove it, and, since it was hardly possible to get such a thin material, we asked our neighbor for shingles.
3.4	ჸუდეშა გეურთუდ დო თინა აფ მჷნაჩემ, ათე ყავარიე ათენა.	His house was roofes with shingles, and it was those ones that he gave us. It was those shingles.
3.5	ოდო ათეშ მიხედვით თენა ქიგუინე, მარა ასე ქიანაშ საიდუმლო უღჷ თესჷ.	And, it was based on it that I made this panduri but, well, it has a lot of secrets.
3.6	ოდო თენა დედას ქიმეფჩი, დიაჩქიმს.	I gave the first panduri to mother, my mother.
3.7	ღურაშ ოწოხოლე ქუმომიღ თენა დო ნანავა მიწუუ, ათჷნა რენია თი ფანდურ, ნამუქია სი მა მაჩუქია დო უკულ ვემჲოტევა თენა დო სახელ მოიღუა.	Before dying, she brought the panduri to me and said: "Son, this is the panduri that you presented me with and that made you famous."
3.8	ათესია ჩქიმ შურ უნთხანსია დო მუჟამ მეგენატრებუქია, ნანან, შურ ქუურცხევა თეეს.	"This panduri has my scent, and, whenever you miss me, son, smell it."
3.9	წანეფჷ უღუდ თენა, არანაკლებ ართ ჟანეჩდოვით წანა ქუღუდ თანა თეს.	She had it for years; for not less than fifty years, my mother kept it.
3.10	ოდო დოომთინუ თენა დო ათესია ბირცხა დინოძჷნია სკანჷ, შენახებულ მაფუდუა პირველ ბიირცხა ეკმუღაჭან თინაა.	She gave it back to me telling me that there was my fingernail in it. She had kept my first fingernail she cut.
3.11	დო თომა, პირველ უძახჷნა ათჷნან დო თიშ ნოკვეთეფია ათეს ქინობდვია დო ვაგჷგოჭყორდას ხოლო: ჭიპლარჷ, ნამუთია მა მუკმოკირჷდია, ნანავა, ათნავა- ათეშ მადიდა ხოომლა მეკირილ.	She said that she also put my first hair in it; she asked me not to forget that there also was the umbilical cord that connected us, that it lay dried and folded in it.
3.12	დო ქომომიღჷ თენა დო ჩჷმაბარ დო წარმოიდგინებ, თი დროჲ ქვარაჲ ჭუა გეიოლუდვიან, ძუძუშ ბჟას აკაბცხას ქიგულასანდია თესჷ დო ნაღველწკჷმა ართო დო ხათე გიშაილუანდუა.	She fetched it, gave it to me and, imagine, said: "Whenever you suffered from a stomach-ache, I soaked its part in breast milk together with some bile, and the pain passed immediately."
3.13	დო ჸანა ქეშენახია დო მიღუ დასურო შენახებულჷ.	She asked me to keep it, and I actually have kept it.
4.1	ასეე ათენა ჩვეუჲ... ინა ფანდურჷ.	This is an ordinary panduri.
4.2	ენა რე ხალხურ ფანდურჷ.	This is a folk panduri.
4.3	მარა ასე წარმოიდგინ, თი დროს აართი, ჟირი, სუმი, ოთხი დო ხუუთი, ათეს ლაჸაფენდეს, ვარა მეტის აშო ვააჭუდეს.	But now you can imagine, in those times, one, two, three, four, and five; they played it. They couldn't reach more.
4.4	უკულ ვარდუო, ნამ გუაკეთ დო ქობძირ პროფესიონალიჲ ნაკეთებუ, შკვითიანიე თენა.	Then I saw the one made by a professional, and I made it. It has seven strings.
4.5	ასე ვარენო ქრომატულ ფანდურს ვაკეთენქიი, ვითაანთხი ინა უღ, ესე იგი, ათე იში ნახევარ ხონარეფ უღჷ ფერ, მარა რთულიე, შეუსაბამობა დო თეშ შკას.	Presently, when I made a chromatic panduri, it has fourteen, that is, it has a half sound but this is hard; there is a mismatch between the varieties.
4.6	ხალხურ ფანდურ დოოჸვილ, ათექ დოჸვილ ხალხურ ფანდურჷ.	The folk panduri was diminished by the chromatic panduri.
5.1	ასეე ქუგოძირან რახანსი ქიბჩიებუქუ ნეძიშ ფანდურსჷ.	Since we are talking about this topic, I'll speak about a panduri made of a walnut tree.
5.2	ჸანა ქორე ართ სოდგარენ ოთხ ხუთ წანერ.	This one is about four or five years old.
5.3	ეეჸ, ჸანა რე ნეძიშ ფაანდური, ნამუთუ ვააკეთი მუჭოო გიწუა, ქირგჷდ თუ ვარ მასალანჷ, მემეწონ დო საოცარ სკვამი რე თენეფჷ.	Here, this is the panduri made of a walnut tree, how to say, whether the material was fit or not. I liked it, and they are amazingly beautiful.
5.4	ოდოო მიდგაქ ვარდუო გაასინჯ დო ილაჸაფჷნი, ეთინექ მომჷწონეს, ნამდა ჯგირიე.	And, those who tested and played it said that it was good.
5.5	მარა შედარებით შხვაწკჷმა...	However, as different from others...
6	- თეს სიმეფ მუუში უღჷ?	What are its strings made of?
7	- სიმეფ უღუუ იშიი, იგივე ჩხომიშ ოჭოფალო ხვარენა, რუსულო ლესკა ჯოხო თესჷ, ქორთულო ჯოხოო, ინა მუ ჯოხოო, თევზის საჭერი მისინას უძახჷნა თეს დო მარგალეფჷ შხურიჲ ჭიჲს უძახჷთ, ათაჲ შხურიჲ ჭიჲს უძახჷთ.	Its strings are made of a fishing line; the Russian for it is "leska"; the Georgian is, what do you call it, fishing "misina;" and Megrelians refer to it as "shkhuysh chiy", yes, a sheep's rush.
8.1	- აი, მუჭო აკეთენთ თე ფაანდურს.	Well, how do you made a panduri?
8.2	დიო მუ ნაწილჷ იკეთებუუ, უკულ მუ ნაწიი[ რესპონდენტი: ოო, ასე მა ვორექ ართ ართი), მუჭო ეთმიონწყუნთ?	Which part is made initially and which is made later? How do you assemble it?
9.1	- ათაურე დასავლეთის, ნამუთუნ ათეს ბჭააბუ.	Presently, I am one of those in the west who glues it.
9.2	ათჷნა არძა ჭაბილიე, ოოდო რახანსჷ ჭიე შორშა ქიმუქ.	All of these panduris have been glued, and, since we are talking about it, I'll go a little bit further.
10.1	ათას ჩხოროშ სუმონეჩდოთოჩხოროს მა ვორდ ართ ართ ჩხოროშე, ახალ კოჩ ვოორდი.	In 1979, I was one of the nine individuals. I was young.
10.2	ოდო სოდგარენ საკმაო ხანიე იშ უკულ სუმოშ ჩხოროშ დო იშ უკული.	And, rather long time passed after that. It was in 1979.
10.3	ოდო მოწვეულჷ ვორდი ექსპედიცია გილეშჷ ხალხურ საკრავეფს ქაკეთენს თუ ვარჷნ.	And, i was invited to participate in one event; there was an expedition; they visited various locations and interested whether people made folk musical instruments.
10.4	თბილისშა, რუსთაველიშ თეატრისჷ დჷ, თენა დჷ კირილე ვაშაკიძე, ნამუქუთ შექმნჷ ქრომატულ ფაანდური, ათეშ თაოსნობათ კეთებულ ათენა.	The event took place at the Rustaveli Theater in Tbilisi. Kirile Vashakidze made a chromatic panduri, and it was him who initiated the event.
10.5	ოდო წარმოგიდგინებ, მიდებღჷ... ათე ჩონგურ მონაწილენდჷ თეს.	And, imagine, I took this chonguri to participate in the event.
10.6	ოდო ფანდურიი ქუაჩუქი, მუზეუმს ძჷ, ჩხოროწყუშ მხარეშცოდნეობას, ფანდური დო ართი ჩონგურჷ.	I donated the panduri to the museum. It is preserved at the museum, Chkhorotsku Local Lore Museum. A panduri and a chonguri.
10.7	ბოდიშ, ქაშმოჩჷრთჷ, თიი ჩონგურ ვაჩუქი დო ენა რე თიშ უკულიან ნაკეთებჷ ჩონგურ დო მა თაქ მიღუნ, თიჲ სტილშა ვაკეთჷ.	I apologize, I made a mistake. I donated that chonguri [presented at the event in the Rustaveli Theater], and this one is which I made later. I made it similar to the one which I have at home.
11.1	მუჭომიე, ქიმეფთი დო გოჭკადილიე დაარბაზი, ოდო ჟიური ხეე, უძახჷნა არზას.	How is it, I came to the Rustaveli Theater, and everything is packed, and there are the judges sitting there, and they summon each participant.
11.2	ოდო ქჷდომძახესჷ, ქორთხჷნთია პატონ დემური, ქიმიოგათია თქვანჷ ფანდურჷ დო ჩონგურს.	And, they summoned me: "Please, Mister Demur, play your panduri and chonguri."
11.3	მა მუდა წანაშ უკულ ამდღა ხოლო ვამიჩქ ენა დო მართალ ქოიწუე ოკო, გობლიგონდ ცენაშ ჟიი.	I, after so many years, cannot play them even now, and, to tell the truth, I froze on stage.
11.4	გორჩქინდჷ ტაშიქ ოდო გენჯარებაქ, მარგალიენია დო ხვეწა ოკონია ჭიჭე მაარგალენს ოდო ქიდიჭყანსია მეგამას.	There was applaud and a joke that I was Megrelian and that Megrelians should be pleaded a little, and then he would begin playing.
11.5	სავარძელს ქაშადოხოდე ოკო დო ქიბირეე ოკო... გურქ გოხორცქჷ.	I was to sit in the armchair and sing. My heart exploed.
11.6	დო ქიიმნაატრი, მუშენ ვაბღურ მაქ ათაქ მობთინ თიწკჷმა.	And I wished I had died before coming there.
11.7	თეშ თიშმადჷდა ისტორია უღჷ თეს დო ფთქვიი: ვსო, გეთუ, ათაქ- მაფ ფთქვი დღას ხეს ვემეფთხუ თესჷ.	It has such a long history, and I said: "That's all; everything has finished here; I'll never touch it again."
11.8	ო, თიშმადჷდა ონჯღორე ქობძირჷ, დო მიდგაქიენ, აშინებულ სკუაქ, ახალგაზრდა ოსურქჷ ქიმიოძახჷ: ქიშლებენიაო მა გუასინჯევა.	I was so ashamed, and a young woman, God bless her, said: "My I play it?"
11.9	ჟიურს ვეშულებუდ გასინჯჷკონ.	They judges could not play it.
11.10	ოდო ნეიტრალურ პიროვნება მა თაქ ქუმოფხვადჷდჷ მუმჩქჷდ დო გიშელ შველაჯგუა ოსურქ.	I didn't know that I would meet a neutral individual, and an imposing woman came.
11.11	განუმარტ თინენს, მა ვორექია კულტურაშ სახლიშ ინა, მუ ჯოხონ, წარმომადგენელი.	She explained that sh represented the Culture House.
11.12	ვორექია კურსენს თბილისის, ათაქ ოდო სპეციალისტ ვორექია ხალხურ საკრავიჲ დო ქომჩითია ნება ქიმუოგევა თენანჷ.	She said: "I am here, in Tbilisi to attend courses of professional development. Please allow me to play."
12.1	ეზმა მუ გუაგძელაა, ათექ ათაქ ელამჷლუ.	To tell the long story short, the woman passed me.
12.2	თექ ვარენიაო ჯგირ ქიჸუადა, თიწკჷმავა მიიწუ იქ მურე თიქ ჯოხონიი, ათესია სახალხოთ გეგნოჯუდუქია დო გლახაქ ქიჸუადა, კინ თექ მომრქინუ დუდიჲ გიოტახალო, ჸათეჲ ქიგჷგოტახანქია.	She told me: "If this chonguri is good, I'll kiss you publicly; if it is bad [swinging it over me], I'll break it over you."
12.3	ცანავაშ უკულ ჩონგურ დო ფანდურს გაკეთენდჷ ვამჩქუდუა სამარგალოს მითინივა დო მეგამა ვაიჩქუ თეშ ქუმორთია თაქია, მიიწუ.	"I didn't expect anyone to make a chonguri and panduri in Samegrelo after Tsanava; and you came here unable to play."
12.4	იქ ვეგჷგოტახუა და მა გიგოტახანქია დუსია მიწუ თექ დო, ელამილუ დო ქაშადოხოდ თაქ.	"If he didn't break it over you, I'll do it." She passed me and sat into the armchair.
13.1	პირველ თექ გეჭოფჷ ფაანდურ.	Initially, the woman took the panduri.
13.2	დო ფანდურ დასურო გეიოწყუ დო თიჯგუა ქიბირჷ თექ დო ქიბირ ვარ, ქილააფუ, გაჩენდია უწის დო გაჩენდ.	He actually tuned the panduri and sang so. She didn't sing but she played. They told her to stop and she did.
13.3	გეჭოფ ჩონგურ.	Then she took the chonguri.
13.4	ჩონგურ ხო ქოიჩქჷნანია შხვა საკრავ რენია დო დასურო გეჭოფ ჩონგურ დო აართი სიმი, მაჟია, მასმა ქიმიოგ თე ათაქ გეინუ.	She said: "You know, a chonguri is different kind of a musical instrument." She took it, one string, the second, the third, played it there.
13.5	რთულ საკრავიე ჩონგურ დო კინმოჯინ ათაშჷ დო ათე ხე ქოღოლუუ ათაშჷ, ოდო ქიდიჭყჷ,, მილვოჯანჷდჷ ჩქიმ ჯარგვალს’’.	A chonguri is a difficult instrument to play, and she looked at me and showed me her thumb, and began playing the song "I was lying in my jargvali."
13.6	თენა თი დონეშა ქიბიირ, დარბაზ, ნამუქუთ გენმაძიცჷ, გოოსვირინაფილიე.	She sang it so well atht the audience, who pulled my leg, was mute.
13.7	გეთუ ბირაქ, გათუ თექ დო გორჩქინდ... კიდევ მაჟია.	She finished the songs and there were calls for another one.
13.8	მაჟია ქიდიჭყჷ,, ვაგიორქო მა’’.	She began performing another song "You don't love me."
13.9	მასმა,, ჩელათ’’ გაათუ თენა.	The third one was "Chela."
13.10	გედირთ დო სახალხო ათაშ გებჭოფ პირვეიდ ოსურ ათაშ ხეთ მიზღირკუუ.	She got up and took up me into her arms. It was the first case that a woman took me up into her arms.
13.11	გეგნოჯუდ დო მადლობა ქომწუ თექჷ.	She kissed me and thanked me.
14.1	კირილე ქომიონ დო ქობთხუუ ბიძ თექ მა, რახანსი ჩონგურს... თიქ ამიხსნჷ, თენა დჷ კლასიკურ, ენა კლასიკური ჩონგ... ინა რე ფანდური ოდო თიქ ამიხსნჷ, ჟირ დღას თექ ქუდომტუ.	She brought Kirile to me and he asked me: "Since you make a chonguri, this is a classical panduri." He explained everything concerning it. He made me stay there for two days.
14.2	ოდო ათენავა მიწუ, წებოშ დოჭყაფილო მუ იბხვარიკონ.	And he told me about everything what I was to make use of, beginning with glue.
14.3	ოდო ასე მა ქიანაშ გორჩქინუ ღორონთქ, ოთხონეჩ წანაშ მუკოჩილათირი დჷ, ოჩხონუას კირილე ვაშაკიძე ღორონთქ დო ქომწუ: გაკეთენქიანჷ, ათენავა ართ ზოომა რე.	May God rest Kirile Vashakidze in peace. He was over 80 and told me make all of them of the same size.
14.4	მაა თქვან ნებათ იშენ საინტერესო ქორედა, ჩონგურიშ ათენა ჭაბილ მაფჷ დო ჟი ვამაფჷ მონწყილი ფერეფს ხოლო ქუგოძირანთ უკულ, ქუგოინტერესჷნა და.	If you allow me, If you are interested, I'll tell you that I glued this part of the chonguri, and, if you are interested, I'll show you those one the surfaces of which are not decorated.
14.5	თხითხჷ რე თენა სოდგარენ სუმშე ოთხ მილიმეტრჷ ვაარ ათეშ სისქა.	This chonguri is thin. cIts thickness is three to four millimeters.
14.6	ოდო აი, წარმოგიდგინებ, ათენავა ათეს გაკეთენქიან, ხე ათაჲ უჯინ, ათაჲ დოო, რეე, მი, ფა, სო, ლა, სიი, ათაჲ გასინჯია ოდო უკულ ათენა თიჯგუა თხითხ რდასია ოკო, ათაჲ ხეს ქიგიოგანქია, სასიამოვნო ჸუნგა, ქომოლურ ხონარ უღუდასია ოკოვა.	Well, imagine, Kirile told me that, when I make it, feel it with you hand, look at it, do, re, mi, fa, sol, la, si, feel it, and, that it should be so think, that it should have produce a pleasant, muffled souns.
14.7	ოდო უკულ თექ მუ... მუჭო იბხვარიკო ზომა, მიახლოებით იფრელი ქიმეჩუუ.	And, the he told me about its sizes.
14.8	შურ განათებულ დო წარმოიდგინ, ათეშ უკულ მაა ვემემტ... თანაც ართ თხოვნა მიღუ, ათენათია დუდ ვააგარძღინენია, მუდგა ვაგაჲჭირდასია დო ვაამგაშკირენასია, თეშ კეთება ვემიოტუავა.	This is what he told me, may God rest his soul in peace, and, imagine, I haven't quit making them. Besides, Kirile told me that I would not be able to sustain myself by making these instruments and asked me not to quite whatever shortage I would encounter.
14.9	მა მადლობერ ვორექ ათე სიტყვეფჷშენ დო მა ათეზმა ხანიშ განმავლობას სო დო სო მუდგარენ ვაორდჷ, მარა ათეჲ კეთება ვემემტებუ დო ვამაყენქ, ნამდა ვაკეთენქ ჩონგუჲ დო ფანდურს, ნამუთ ისტორიაშ საკუთრება დოსკიდჷ დო სამარგალოშინ.	I am grateful to Kirile Vashakidze for these words. I have to to many places, and I have never quit making these instruments, and I am proud that I made th chonguri and the panduri which be part of the history of the province of Samegrelo.
15	- ო, აი, გოჭაბუაჲ გარდა უკუჲ ეშმაინაანთ, ხო[ რესპონდენტი: ასე დინახალე ნამ უწი...] ეთიცაეფს აკეთენთ თუ..	After gluing it, what do you do inside...
16.1	- ვარ, ინა ვავთოლჷ მა ენეფს.	No, I do not carve a chonguri.
16.2	თოლირიე მაგალითო ჸაათენა, ჸათენა თოლირიე.	This is carved, for example, this chonguri. This one is carved.
16.3	თექ მიღ ხოლო ართ შენახებულ მაფ თოოლირი, მარაა ათენეფიე ჭაბილ ათენეფ, აარძა ათე მჷნადგჷმას ჭაბილიე.	Over there, above, I have another one but they are glued. All of those, which are assembled, have been glued.
17	- აი, შხვადოშხვა დიზაინ უღჷ არძას დო	All of them have various designs.
18	- აარძას.	All of them.
19	- დო თე დიზაინს მუჭო აარჩენთ?	And, how do you choose a design?
20.1	- აასე მუუჭო, მა თითქმის, ასე გოძირანთ ხოლო ართ, ათაქჷ საინტერესო რე თენა.	Well, how, I'll show you another chonguri; this is interesting.
20.2	ათე ჟირჷ, ტყუპჷცალ მიჯოხო თენეფჷშა, აი, ქიდეკვირიი.	These two, look at them; I call them twins.
20.3	ესე იგი, ქიმეფთი დო ინტერესიშ გურშენ, თენა ხო თხითხუე.	This is to say that I made it sunce I was interested in it as well. This chonguri is thin.
20.4	ათენა რეე კოპიტჷ, ანუ ლანჯიშ ჯააშე კეთებულჷ, ათენა ოდო ათენა რე ჯაპჷშე კეთებულჷ.	This one is made of an ash-tree and this one is made of a mulberry tree.
20.5	ათაქ ართიქ ჭიჭე გეემეინუ, ქიიმშამტირხ, მართაჲ ქოჲიწუე, დუდშე ხო ვედიბჭყა, თუუ..	Here, it is broken a little bit, frankly speaking. Shall i start from the beginning?
21	- ვარ, ვარ, გააგრძეჲით.	No, no, continue.
22.1	- ოდო წარმოიდგინ, ქიმეფთი დო აართის მეებკვათი ართ ნაწილჷ, ქიმუოჭაბ ათესჷ დო ათეჲ ნაწილ- ათესჷ.	And, can you imagine, I cut a piece from this one and glued it to another, and vice versa.
22.2	დო შეფქნიი უჩურცხიებჷ ტყუპისცალი, ააჸ.	And, I made inalienable twins.
23	- დო დი... თე დიიზაინს მუჭო არჩეენთ თქვაა?	And, how do you choose its design?
24.1	- ასე მუჭო რე, ნუ ასე, მაა დიო ფერწერათ დიიბჭყი.	Well, how to say that, initially, I started with painting.
24.2	ოდო შემოქმედება თიჯგუა ბა... მუდგარენიე, სკან ირგვილ ნებისმიერ მოვლენა ვეგიიდა, ვერგებ.	Creation is something that, unless any event is around you, you will not make it.
24.3	ართი მწერალი, მაჟიაა მუსიკოსი, მასმა პოეტჷ, მაანთხა, მუჭო გიწუა, მხატვარი, მოქანდაკე, ოდო პლიუს ეშე რე ათეეშ მაკეთებელჷ, სამყაროსეულ უხილავ, უხილავ ძალას ფლენა, ბიძია.	One is a writer, another one is a musician, the third one is a poet, the fourth one is, how to say a paintor, a sculptor, and plus, a chonguri maker is higher than they. They are in possession of the invisible power of the universe, daughter.
24.4	ესე იგი, მუსიკოსეფი ბგერემს ჭოფუნა, ათე ატმოსფეროს მუთ ქორენ თისჷ.	That is to say that musicians catch the sounds occurring in the atmosphere.
24.5	ფერმწერეფ ფეერს მთე გამას ოკვირჷნა, მთელ სამყაროს მუ რენ.	Painters observe colors, the whole gama occurring in the universe.
24.6	ფოორმას ოკვირჷ მირე, მურე თის ჯოხონიი, მოქანდაკეეფჷ, საოცარჷ.	What do you call them, sculptors observe shapes, amazing shapes.
24.7	ოდო აიქ წარმოგიდგინებჷ, მუს ოკვირჷ, ინა მუ ჯოხონი, საკრავიშ მაკეთებელი, ესე იგი, იფრეჲს ართო: ფოორმა, მაჟია, მწერლეფჷშე გჷმოჭყორდჷ, მაჟია- ხოონარი დო მასმა- ხეს ქიქთეკინე ზისნახეჯგუა ძღაბ, ძღაბჷ გიიშურს მაგალჷთო, ვარა მიდგარენ მზითევო მიდეღანაა ოდო თიზმა კოჩიშ შურ ოწოხოლე ქაჩუქენქ დო ეთინა მუჭო გიწუა, ოგურიათ ვარდას ოკო, ქორთულო სკვამაას რე, გამოჩორკნილი არ უნდა იყოს.	And, imagine what an instrument maker observes; that is, everything at once: first, shapes; second, I forgot, I wanted something to say about writers, second - sounds, and the third, when a beautiful girl comes holding it, or when someone takes it as a dowry, and when someone presents a bride with a chonguri with so many people watching it. A chonguri, how to say that, speaking Georgian, should not be hacked out roughly.
25.1	ოოდო, აი, მწერლეფჷ ემერ ვებერთელა რომან გილაძჷ, უტუ მიქა, რამოდენიმე, ნებისმიერ, თუნდაც დათა თუთაშხია, ხო ჭარჷნს პირველ... დუამტკიცენქ ჩქიმ ნარაგადჷს, ჭარჷნს რომანს, ვებერთელას, პიროვნება.	Well, writers; there is a magnificent novel "Utu Mikava;" take any of them, at least "Data Tutashkhia". A witer writes for the first time... I will prove what I am saying. An individual writes a large novel.
25.2	საინტერესო რე, აი, მწერალს მუ ძალა უღუნ.	It is interesting what power the writer has.
25.3	მუც მოქმედ პირ ქორენ, აარძა ათე კოჩიშ პიშე ეკმოლუ თენეფ, ხო არჩეე.	All of the characters are created by that individual.
25.4	დადებით დო უარყოფით დო თეშ მორდება, თეშ ნაფიქრალ, ხო საოცრება რე?	Positive and negative characters. It is amazing to compose it.
25.5	ქიშჷლებენო ართ კითხვა იშო ქიმერჩეენჷ?	Can I ask you a question?
26	- გისმენთ.	I am listening to you.
27.1	- რა არის მეტყველება?	What is speech?
27.2	მუ რე მეტყველება?	What is speech?
28	- თქვანი აზრი ქომიწიითჷ ასე.	Please tell me your opinion now.
29.1	- ოო, მა ქოიწი, ხონარ მაღალჷ ფიქრი რე მეტყველება.	Yeah, I'll tell you that thninking aloud is speech.
29.2	სს... ადამიანიშ გადა მუთუნ ვამეტყველეს დო მა ვორექ ასე ბედნიერჷ, ნამდა მეტყველებათ შემჷლებ ადამიანს ქუგუოგებაფუე ზუუსტას თინა დასურო მუს ფიქრენს ჩქიმ გონებანჷ.	No creature speaks except a human being, and now I am happy that I am able to made someone understand precisely what my mind is thinking about.
1.1	- ჯგირ.	OK.
1.2	ასე გეგნოფთათ	Now, let's turn to it.
2	- კი ბატონო.	Yes, my dear.
3	- ჩონგურიშა.	Chonguri.
4	- ოო, ენა.	Oh, this is so pleasant to talk about.
5.1	- მა მიჩქჷ ჩონგურეფ გიღჷნა ხოჲო, მუ მასაჲაშე აკეთენთ.	I know that you have chonguris as well. What materials do you make them of?
5.2	აი, ძირითადო ფანდურიჲ მასაჲა მუიე დო ჩონგურიშ მუიე?	Well, for example, what is the material for a panduri and what is the material for a chonguri?
6.1	ჩქიმ ჩონგურ დო ფაანდური რეე ოქროშ ფოონდის.	My chonguri and panduri are stored in the golden repository.
6.2	აანზორქ მახარ თენა თექ, ერქომაიშვილქ, ხობის რდჷ მეგრული, მარგალური ფოლკლორიშ ფესტივალინ ეთექ.	Anzor Erkomaishvili told me this good news when there was the festival of Megrelian folklore in Khobi.
6.3	იშ უკულ ვაჸოფე ენა.	Since the, the festival has not been held.
6.4	მა ჟირ- სუმს ქუოსწრჷდი.	I attended two or three festivals.
6.5	ოდო ასე გილებღ... ათნა რე ჩქიმი ბოლო ჩო..	This is my last chonguri.
6.6	ბოლო ვარ, ბოლოს წინა.	Not the last one but the one before the last.
6.7	ბოლო რეე ემერ, აათენა დჷ ჩელაია.	The last one is over there. It was white.
6.8	ვარწყექო.	Can't you see it?
6.9	ათე ჩონგურიე, თენა შხვაშიე, ათჷნა რე ჩქიმი.	This chonguri is someone else's one. This is not mine.
7.1	ასეე ჩონგურიე არძაშ უმოს რთუული საკრავი, ნამუსუთ დანაყოფეფ ვაუღჷ.	Well, a chonguri is the most complex musical instrument with no units.
7.2	მა ვამიჩქ, მარა მა ნამ მიჩქჷნ თის ქიგეჩიებუქ.	I don't know everything but I'll tell you about the one I know.
7.3	ნამუთ ათაქ მაფ ეშაკვათილ ათე ჩონგურშაა დო დინოხე უუძველეს კოლხური დიადემა.	What I have carved and inserted here, in this chonguri, is the ancient Colchic diadem.
7.4	ეთექი რე ხოლო, ბუხარს ჟიი.	There is another one over there, above the hearth.
7.5	ათენა რე ბორჯღალი.	This sign is borjgali [=Georgian symbol of the sun and eternity].
7.6	მარგალურო ბორჯიე დრო.	The Megrelian word "borji" means time.
7.7	ღალ- ბორჯიშ მაღალარჷ.	"Gal - borjish magalar" (which carries away time0.
8	- დო, აი, ჩონგურეფს ძირითადო მუშე აკეთენთ, მუ მასაჲაშე?	What are chnguries mostly made of, of which material?
9.1	- ასე, ათენა რე იგივე ჯააპი.	Well, this is a mulberry tree.
9.2	მა ჯაპიშ მეტის შხვაა, ჩქიმო ვაკეთი, აე ოძირაფალო.	I made it only of a mulberry tree for myself, as a showcase.
9.3	ვებერ... იშე ხოლო გუაკეთი, ნეძიშეე.	I've also made it of a walnut tree.
9.4	უკულ ჸომურჷშე ხოლო მაფ ნააკეთებუუ.	I've made it of a cherry plum tree as well.
9.5	უკულ ამარ ლანჯიშეე, დო მუ მიჩქ, მარა განსაკუთრებულ ხოომოვანჷ უღჷ.	Later, I made it of an ash tree; however, the one, made of a mulberry tree, has a particular sound.
10.1	ასე ჯაპჷშე ხოლო ქიგეჩიებუქ, რახანსჷ.	Now, I'll tell about the mulberry tree because we mentioned it.
10.2	ათე ჯაშჷ სახელი რეე ჸანჭი მიშეჸონეს თაქჷნ, თიშ უკულ ტყას ნოჩანუე, მარა თე სახელ ვაჯოხოდჷ.	Its name is "japi". When silkworms were introduced, it grew in forests but its name was not this one.
10.3	მის უჩქჷ, მი მუს უძახჷდჷნ.	Who knows what its name was?
10.4	ოდო ჸანჭჷ მუჟამს განმიონესჷ, ჸანჭ ოდიარაფალო გინირთჷ თექჷნ, თიწკჷმა თეს ჩინურო ნოჯოხობუე პიი, ათე ჯასჷ.	When silkworms were introduced, when it was to be fed, the Chinese for the tree's name was "pii".
10.5	მარგალქ ქიმერთჷ დო ჯა ქაწუუნუ ოწოხოლე დო გინართინუ მუთუ?	A Megrelian man came up there and prefixed it with the "ja". And, what did it turn into?
10.6	ჯააპით.	Japi [=mulberry tree].
10.7	ოდო რუსულო უძახჷნა ჩორკოვიცას.	The Russian for it is "chorkovitsa."
11.1	ართ საიდუმლო უღჷ ათე ჯას ხოლო.	The tree has a secret.
11.2	სოფლიოს მუთუ ფარა ქიიგმურსუ, ათე ფარა ათე ჯააში ქარღადით იბეშტუ.	What ever money is emitted all over the world, it is printed on the paper made of this tree.
11.3	მუშენი?	Why?
11.4	აათას ჭყინჭყოლუას გურზუ დო გითინუ კინი, ათეშგურშ..	Because it undergoes creasing and wrinkling and straightens again.
11.5	თიჯგუა საიდუმლო რე თენა, ათე ჯაპი.	The japi has such a secret.
11.6	არზაშ უმოს ხმოვან ჯა რე.	This is the most sounding tree.
11.7	მა გიშაგორილ მაფ თენა დო ქვარა ჯაპი რე, უჯგუშჷ ხმა ვაუღუნ ფერ ჯაპი დო ტაარ, ენა ბულიე, ბული, საავეჯო ჯა რე ბული ხოლო დო ბულჷშე მაფ ტარჷ კეთებულჷ დო ამარიე.	I have distinguished it, and th corpus of this chonguri is made of an ashtree; it has the best sound; and the handle is made of a cherry tree. This tree is used for furniture, and here is the handle I made of a cherry tree.
12.1	ათე საკრავიშ ართ ართჷ განსაკუთრებული ინა, მუ ჯოხონჷ, თვისება: მსოფლიოს ვარე სააკრავი, ნამუქუთ უღუ ნახევარ ხონარი, ნახევარ ხონარი.	One of the particularly properties of this musical instruments is that there is no instrument in the world which has a half sound, a half sound.
12.2	ასე, ენაა, პირველი დო ენა გვერდი, ენა მაჟია, ენა მასჷმა.	Well, the first and a half sound. Here is the second one, the third one.
12.3	ენწყილ ვარე თენა, მარა იშენ.	It is not uned but I'm telling you anyway.
12.4	აი, წარმოგიდგინებ, ათე გვერდ ხონარი არზენს სააოცარ მომხიბვლელობას თესჷ.	Well, imagine, this half sound gives it amazing charm.
12.5	ათენა თავისთავო ოზიმალიე.	This is a measure itself.
12.6	ოდო ჩქინ წინაპრეფი ართ,, ვეფხვისტყაოსანს’’, ყილოშტყებამსჷ დო მაჟია- ჩონგურსჷ მზითევო ოჸუნუანდეს ძღაბისჷ.	Our ancestors gave a daughter the book "The Knight in the Panther's Skin
12.7	საამზითო დჷ თენა.	It was a part of one's dowry.
12.8	ოდო ამარ მუკომიძჷ დო აფხაზურჷ ჩონგურინჷ, ათენა რე ათეშ მაგალითი.	This one, lying here, and the Abkhazian chonguri are good examples of this practice.
12.9	აფხაზურ ჩონგურ, ათჷნა რე ნამზითჷ.	Abkhazian chonguri - it has been a part of one's dowry.
12.10	დო არანაკლებ ქორე ოოშ სუმონეჩიი წანეით მეტ და ვარა ნაკლები დო მიახლოებითჷ მაფ გუმნაანგარიშებჷ, ნამუსუთ გებუ ჩქიმ მუნაწიი აბრეშუმიშ ძააფი.	It might be at least 160 years old, not less. I have estimated it; this chonguri has a piece of silk thread on it harvested by me.
12.11	ათენა რე აფხაზურ ჩონგურჷ.	This is an Abkhazian chonguri.
1.1	- მორთ, ასე ქიფჩიათ აფხიარცაშეე.	Let's now speak about Apkhiartsa.
1.2	თეს მუ მასაჲაშე აკეთენთ დო მუჭო აკეთენთ?	What material do you make it of? How do you make it?
2.1	- იგივე მასალა რე თჷნა ნამ ქითოლუნი, ხმიან ჯა რე თენა, ხონარ უღუნ ფერ ჯა რე.	The same material which can be carved. This is a sounding tree. This is a tree that has a sound.
2.2	ოდო თენა რე კიო... პოლო, პოლო პოლონია, პოლო, პოლვა, პალვუნია, დიახ, პალვუნია რე თენა.	This is polo, polonia, polo, polva, povlunia. Yes, zthis is povunia [=paulownia].
2.3	ფართეფოთლას უძახჷნა თეს ხო ქოფთქვი ართშახ ქორთულო.	As we already said, the Georgian for it is "partopotola."
2.4	ოდო წარმოიდგინებუ, ათე ფორმა იგივე ათენა სახელმწიფო მიუ... მუზეუმიშა მინურთუმუდ დიტოსჷ დო თექჷ დეტალეფ, მინ ათაშ ქჷგუდვალჷდ ტახილ მინ მუდგარენ თენა დო საღ ჸვა ვანოღვენა.	Imagine, this shape; I reconstructed it. Dito visited the state museum and measured its details, including its broken part, measuring it all around, and its spine was spoiled.
2.5	ოდო მიახლოებით ეთეურენგანშე აღუადგინ მა ათენა.	It was approximately based on those details that I reconstructed this one.
3.1	პირველ ქუაჩუქ თისჷ, მაჟია მიღჷ მა ამარ, ნამუთუ ათჷნა მოძრავენს.	I presented Dito with the first one. The second one is here, and this detail of it moves.
3.2	ათჷნა მოძრავიე, იგივე ათე იშოო, ოღონდა რე განსხვავებული, ჟირსიმიანი რე ათენა.	It can move on either sides; however, this one is different; it has two strings.
3.3	ესე იგი, თენა ხოლო ლააფენს ხემითჷ.	It too is played with a fiddlestick.
3.4	ოდო საკრავშე არძა ათე სიმეფიან საკრავშე რე ართიი გასხვავებული ინა უღუ, მუუ?	It is different from all string instruments. It has one distinct feature. What?
3.5	ათაქი რე ათჷნა ტყებიშ ორტყაფუუ, ათენა.	Here it is, the leather best. This is the difference.
3.6	ოდო ათაქჷ ბოლო ლარი რე მოძრავი.	The last string can move.
3.7	ხო ქაარწყექ.	Can you see?
3.8	ათენაა მა მაფუ წიგნი ნაკითხირა, გვარ ვაფშ ავტორიშ, მოძრავიე,,, უკანასკნელი უბიხი’’.	I have read a book, I don't remember the author's name, "The last Ubykh".
3.9	ეთექ ეჭარილიე ქომიჸოროფუ წიგნიქჷ მუჭო გინიღეს, გინახორეეს თი პერიოდიშიე.	There is a description in it. It made me fall in love with this instrument. It is about the period when the Ubykh were deported.
3.10	დო თექ რე ართ ართ მომენტ, სოდე უკანაკნელჷ უბიხჷ ათეშ მეგანაფათ ეფთხოვებ აფხაზეთის დო თეშ გენახორეს თურქეთშა თი დროსიდჷ.	In it, there is an episode in which the last Ubykh waves good-bye to Abkhazia by means of playing it, and he was deported to Turkey; in that period, the instrument was in use.
3.11	დო მა ხოლო გეფთავისჷ თენა დო მამკო, ათეშ ხონარ ვამომრჩქილუაფ, ვამიჩქ თენა მუ ხონარ უღ თესჷნ.	I internalized this and want to hear its sound. I have not heard it. I don't know how it sounds.
3.12	ასე ველჷქ, მუჭო გიწუა, ჩქიმი ქოთ მოთათ მოსკვჷ, იფრელით დიტო ქარჩავა.	Now, I wait for my Dito, who is as young as my grandson, who is too young, Dito Karchava.
3.13	ქუმოზოჯჷნს თაქჷნ, მიჩქჷნია თქუ მეგამა, ქიდიბგურევა დო ვაპილამაქ უწი თეშ, ნამდა ათეშ ხონარ ვამორჩქილუენ.	When he omes here; he told me that he could play it. I said didn't want to die without having listened to it.
3.14	ვარა უკულ ღურეჲშა გაიმაქ უწი გიობირაჲი თენა ჟი ათეთ.	I said: "Otherwise, you will play it for my dead body."
3.15	ოდო შურ დო გურით ქუმოკო ეშიი, ათენა ნაღდაას მურჩქილუე თეშ ხონარსჷ.	I want to listen to it with my whole heart and soul.
4	- დო თეს მუშ ძუა უღ?	What is its string made of?
5.1	- თი იგივე ინა უღჷ, ცხენიჲ ძუა, ოღონდა განსხვავება ართიე: ინა რე სუმსიმიან, ენა რე ჟირსიმიანჷ.	It has the same, horse-hair; however, the difference is that that one is 3-stringed and this one is 2-stringed.
5.2	ჟირსიმიან ჭიჭეე ვ... ვამიჩქ ასე, დასურო მოინტერეს, მუშენდა ძირითად საკრავჷ რე უნიკალური.	A 2-stringed one is little strange. Well, I am actually interested because it is a basic instrument. It's unique.
5.3	საკრავეფი სუმსიმიანიდ: პირველ, მაჟია, მასმა დო არ საკრევშე ქეგეჩიებუ ხეს ქიდებკებუქუნ უკულჷ.	Those instruments were 3-stringed; 2first, second, and third; and I don't know anything about one. I'll tell you when hold it in my hands.
5.4	საოცარ საკრავიე მსოფლიოს, სხვათა შორის, აათენა..	It is an amazing instrument among others all over the world, this Apkhiartsa.
1.1	ჩქიმ მუმა მეჯოგე კოჩი რდ.	My father was a cattle drover.
1.2	საერთოთ, მეჯოგეში მჷდაშე მურს....	Generally, he descended from a cattle drover's family.
1.3	კარეშა ქუმურთუმ ვაჭარს, ათე პოდრაჩიკ ჸვალიშ, ჸვალიშ ვაჭარი, პოდრაჩიკის უწინა ოდო, თეს ქუმურთუმ.	A merchant came to shepherd's summer camping; well, a podrachik of cheese - a cheese merchant; it is referred to as "podrachik". He came.
1.4	ოდო სუმ რენა- ჩქიმ მუმა, ჩქიმ ბიძია დო თე კოჩი.	There were three individuals: my father, my uncle, and the man.
1.5	მიდგია უჯგუშ ტყურას თქუანსჷნ, ინა ფარას დვანს, ი პოდრაჩიკი.	They bet who would say the best lie. The cheese merchant bet for money.
1.6	ენემქ ჸვალი ოკო ქიმუხუნუანი.	They bet for cheese.
2	ქჷდიჭყ ჩქიმი მუმაქ:	My father began.
3.1	საქონელი პუნდეს გვალას... შარას გლახა... ცხენემქ თენა თინა გოჭყვიდეს ცხენეფი.	We had cattle in the highlands. It was a difficult road. Horses were exhausted.
3.2	ოდო დოთოლეს ღორა, ქორთულო- არხი.	They carved a "gora" [=wooden canal]. The Georgian for it is "arkhi".
3.3	ღორა დოთოლეს დო თენა ქიმუდგეს თექი.	They carved it and put it up to shepherds' tent.
3.4	ოდო განკიღეს აშო, სოფელშა.	And, they directed it to the village.
3.5	ოდო აქი თუდო ბუყუნი გედგჷ, ონ მოურს ბჟა, ქაკვეთარუანა, გეშეღანა დო თეს ქიგიარჩქვან თუნთიქ.	Here, at this end of the canal, there was a "bukuni" [=a milk barrel]. Milk was coming through it. They added a cheese starter and made cheese; however, a bear got used to having milk.
3.6	ოდო... თეში ბრელქ ქაუეს ასე ჭვალირ.	And, it happened so that they milked a lot.
3.7	ოდო ქიგიობეს თენა დო ქაწიჯუმუ თუნთი, სირქჷნს თე ბჟასჷნი.	They poured water into the canal and the stream took the bear licking milk.
3.8	ოდო მუდას ქინოლჷ ღურელ თუნთიქ დო ქინიშკვიდჷ.	The bear fell into it and drowned.
3.9	ა, უსოფუანა.	Well, they tried to shake the bear.
3.10	ოხ, ბრელ გეუჭვალჷნანია ამდღა.	Yeah, they thought that they milked a lot that day.
3.11	გეშეღესჷნ, ჭკჷრუა დო- თუნთი.	They took cheese, cut it and saw a bear in it.
3.12	დამთავრუ ექ ასე, თე მუში ტყურა.	My father finished his lie.
4	ქჷდიჭყ ჩქიმ ბიძიაქ:	My uncle started:
5.1	სქა ჸუნდუ, ოდო ართ სკაქ მედჷნ.	A man had beehives and and whole family of bees got lost.
5.2	ონჯუა ოჭმარეს იგორუანს სკას.	He looked for the bees all day long.
5.3	მუ რე, ვარე ართი.	What's going on? They were not there.
5.4	გორჷნც, გილურსუ, ბაბუ, ოდო ბოლო ბოლო ქოძირ.	He looked for them, daughter, and, finally, he found them.
5.5	ენა მჷდგასჷრენ უჭოფუ, უღუშა ქუსკუაფ, ოდო კჷსერი გელაფ.	It appeared that someone caught them, yoked them, and their necks were wounded.
5.6	მურე წამალი?	What is a medicine for it?
5.7	ოდო ქჷმა... ქჷმასარგალუ თენა.	And, he dragged back the wounded bees.
5.8	მურე წამაჲ?	What is a medicine for it?
5.9	ნეძი.	Walnut.
5.10	ათაში გოჭკჷრნა ნეძის, მჷდა ინიხვილუ, ლეყეპი, ათენა რენია წამალი, თენა ქუსვანქჷნ.	They cut it. There is some water moss accummulated in it. That is a medicine for it; you have to apply it.
5.11	ათულუ ხე დო ქუსუ თაქი.	He applied it to their necks.
5.12	ქუსუ, ჯგერი დო დოსქჷდ ექჷ.	He applied it; well, and the bees recovered.
5.13	ეს ნეეძ მენოვე კაკალი ოდო ნეძიქ გერთ სკაჲ კჷსერს.	It appeared that there was some walnut in it, and a walnut tree grew on the bee's neck.
5.14	გეაფურინჷნს სკა, ირდუ ნეძი, ანწი გუმოღალა ქჷდიჭყ ნეძიქ.	The bee flew, while the walnut tree kept growing. Soon, the tree began yielding fruit.
5.15	გუმოღალა ქჷდიჭყ ნეძიქ დო ჯგჷრი...	It began yielding fruit, well.
6.1	ჸვარიაქ ქიგიაგჷ თესჷ.	A crow got used to sit there.
6.2	ოდო ათე ჸვარია დუვოშკურინუანქია დო დიხა ქაჸათ.	The owner wanted to scare the crow and threw a clod of earth at it..
6.3	ჟი ქიგმასკიდ ყვარიაქ მიდართ დო ექ ირდ, ირდჷ დო რამოდენიმე ექტარო გინირთ.	The crow left, and the earth remained there. The walnut tree grew and greww, and became several hectars.
6.4	თუდო სკა, ჟი- ნეძი, თი ჟი.	There was a bee beneath, and there was a walnut tree above.
6.5	ოდო ექჷ რამოდენიმე გექტარო გინირთ დო აკა მუდა დობთასათია- ქობალი.	Since it became several hectars, they decided to sow some wheat.
6.6	დოთასეს ქობალი.	They sowed wheat.
6.7	ქობალი დოთასეს დო შემოსავალქ ქიუ მერეთმოსვლაქ დო ცალჷნა ასე მაგანათ.	They sowed wheat, and there was an enormous harvest, and they cut it with sickles.
6.8	კურდღელქ გაქთოსხაპუ, ონი მაგანა ქაჸათ.	A rabbit skipped out and the man threw a sickle.
6.9	მაგანა ქაათჷნი, უკახლე ტარით ქიმთაციკ მაგანაქ.	He threw the sickle, and its handle hit into the rabbit's back.
6.10	ოდო გილათხოზეს ეს, გილათხოზეს.	And, they chased the rabbit.
6.11	გილერულ კურდღელქ, გილერულ დო ბოლოს ცალუაქჷთ გეთუ დო კურდღელით დოჸვილეს.	The rabbit ran and ran; eventually, sowing was over, and the rabbit was killed.
7	ასე თექ ქჷდიჭყ, თე პოდრაჩიკიქ:	The, the cheese merchant began telling his lie.
8	ართი ცინდა კოჩი დო ჟირ ტკუ ოშმეში.	A tiny man and a two-inch moustache.
9.1	ართიათი ადგილს მოხუცებული კოჩი, ნუ ხანშა მიშულირ კოჩი ცხოვრენს.	An old man, or an aged man lived somewhere.
9.2	თაქი შარას ძვარე თუნთიქ ქაუხვად.	A dzvare [=mangy] bear met him on the road.
9.3	ძვარე ქოიჩქჷნო?	Do you know what "dzvare" means?
9.4	ქორთულო- აყრილი, აყრილი.	The Georgian is "akrili."
9.5	ონი ათექ ქაუხვად.	So, that one met him.
9.6	გოკო- ვაგჷკონ ქჷმორთია აშო ოდო გაკეთია საქმე ჩქიმჷწკმა.	The bear said: "Whether you want you don't, come and do it with me."
9.7	ღურა გათუ თექ, მარა საშველ უღუნო, მუ აქიმჷნე?	The man almost died; but what could he do?
9.8	ნამუდა დო... ქიმკუზჷმუ ცოდაქ... ე თუნთიქ მიდართ, ბურჭული უღუ თე კოც, ეშე გეჲოსოფ თენა დო მიდართჷ.	So, the man did it to her. The bear deprived the man of his axe and left.
10.1	მჷკილ დროქ ხანქჷ დო თუნთიქ ქიმშობიარ.	Time passed and the bear gave birth.
10.2	გილახვად შარას, კათას მიდუღანს ბარგის, ირფელს დო....	The bear met people on the road and deprived them of clothes and everything.
10.3	ათეს ქიგიოდ მაშუფა, თე კოჩქ, თე თუნთიქ.	The bear named the child Mashupa.
10.4	ოდო მუკილ დროქ, ხანქჷ დო ექ ნდემო გინირთ.	Time passed, a while went by, and he became like a giant (i.e., grew as big as a demon).
10.5	დიდ დო... ძლიერ კოჩო.	Time passed, and the child grew as big as an ogre.
10.6	ასე უწუ: გობაღჷნია ჩქიმწკმა რინა, მეუა სოფელშა ოდო ათე ბურჭული მეიღუდასია.	And the bear told to her child: "Enough with staying with me. Now, go to the village and take with axe with you."
10.7	მიდგია გიწინსია, ჩქიმი რენიე, თიში სკუა რექია.	"One, who tells that this is his axe, is your father."
11.1	ოდო... დასურო ქოძირჷ ართი კოჩი დო... ნა, სო გიღუდუა ენაა ჩქიმ ბურჭული?	Really, he met a man who said: "Oh, where are you taking my axe?"
11.2	მა ხოლო სკან სკუა ვორექია.	Mashupa told him that he was his son.
11.3	ახიოლ ე კოც ცოდას.	The poor man was glad.
11.4	ოდო ჸვანაშა გილულა, მარა შიშით ვაბედჷნა ულას.	They went to the cornfield but were afraid to go there.
11.5	ნდევეფქ ქიგჲარჩქვან ჸვანას.	Ogres used to visit the cornfield.
11.6	ნდემემქ ქიგჲარჩქვან ყვანას დო ხალხის ჭყვიდჷნა თე ნდემი.	Ogres used to visit the cornfield and the ogres killed people.
11.7	ასე მუჭო, მა მიდაფრთევა ოკო... თექ.	Now, I have to go there to kill ogres.
11.8	ვარია, ვედავა.	Father told him: "No, don't go."
11.9	დიო სოიშა იშჷნ თეიშა, აკა მივლენქია თე ქიანას.	Before going there, he said he wanted to see the world.
11.10	ოდო მეურს.	He went.
11.11	მეურსუნი, ქაშქვილ დო ქასთაგანჷ, ქოიჩქუნო,- მშვილდ ისარი, ქაშქვილი დო ქასთაგანი, მარგალურო- შვილდ ისარი, ოდა ათე ატკანა ქიგუწურუ ი კოჩქჷნი, თექ ხოლო ქიგუწურუ.	He went. Do you know what "kashkvil do kastagany" means? A bow and arrow. A man aimed it at him, and he too aimed it at him.
11.12	მორთი, ვაპილათ ართიანი დო დებჯიმალათია.	He said: "Let's not kill each other and make friends."
11.13	ჯგჷრია უწუ.	"OK", said the man.
11.14	მა გიორგი ბჯოხონია, მა- მაშუფა.	He said that his name was Giorgi, and he said that his name was Mashupa.
11.15	დეჯიმალეს დო მეულა.	They made friends and went away.
12.1	მეულანი ხოლო კოჩქ ქეშეხვად ხოლო ტყას.	On their way through the forest they met another man.
12.2	თექ ხოლო თაშ: მავა ერეკლე ბჯოხონია.	He said that his name was Erekle.
12.3	დეჯიმალეს, ჯიმალობა ქჷდოდვეს დო ნადირობა ქჷდიჭყეს.	They made friends; they made an oath for friendship and began hunting.
12.4	ნადირობა ქჷდიჭყეს, ჭყვიდჷნა ნადირს, ტყაბარანა, მულაწკარანა.	They began hunting. They killed games, skinned them, and stored.
12.5	მჷდა გაკეთეს, ჯალეფი მოსოფეს დო ჯიხური გაკეთეს დო ათაქი უღუნა თე ხორცი.	They made that, they wrested trees and built a cabin where they kept meet.
12.6	ონჯუას ქუმულა, ხორცი ეფშაფაშა ჭიჭე მეუძჷ, ონჯუას ვარე ართი ლუკა.	They came one evening and saw that the cabin was almost full of meat; next evening, there was not a single bite there.
12.7	ქუდუყარულეს.	They decided to lay wait for who it was.
12.8	ოდო ყარულო ქუდოსკჷდჷ ართიქ, ჟირქ მიდართ.	One of them stayed on the watch. The other two went hunting.
13.1	ჸი ჸი ჸი!	Cock-a-doodle-doo!
13.2	- ქიმიოჸიუ მუმულქ.	A rooster shouted.
13.3	ქჷდაფურინჷ.	A rooster landed.
13.4	გჷმელ კოჩქ.	A man got off the rooster.
13.5	ართ ცინდა რე კოჩი ოდო ჟირ ტკუ ოშმეში.	It was a tiny mand with a two-inch mustache.
13.6	ქჷმორთ.	He came up to the house.
13.7	ქოფჩია ხორცია- უწუ.	He said: "Give me some meat to eat."
13.8	ერეკლე, ქოფჩია ხორცი.	He said: "Erekle, give me some meat to eat."
13.9	სი განძ გაჭკომენი, განძ გაძღვაბენი, ეთექ გამკოსოფია დო ოჭკომია.	He replied: "Eat as much as you can bite off."
13.10	ქოფჩია ხორც, ვარა სით ორჭკომუნქია დო სკან ხორცისია.	He said: "Give me some meat to eat; or I'll eat you and the meat."
13.11	მუჭო დო, ქაკიბირძღეს.	And they fought.
13.12	ქაკიბირძღე... ეურე- აურე... ბრელი დო... ქჷდარაგუ ე ერეკლე.	They fought. Thye bit each other for a long time. Erekle fell down.
13.13	დობორკ, მიაუნ ე ხორც დოსორხჷ ოდო მიდართ.	He tied him up, ate the meat and left.
13.14	ექ იწვალჷ, ისოფუ დო გიინწყ თე ბორკილი.	He did his best and finally untied himself.
13.15	ოდო... ქჷმორთეს.	And, Giorgi and Mashupa came.
13.16	მუ ამბე რე?	They asked what was up.
13.17	მუ ამბე რენია.	He said that nothing happened.
13.18	ჟირ დღა დო სერ რენია, ვორექია დო ობჭკომია ხორცი.	He said that he was there for two days and nights and ate up all the meat.
13.19	ონი, თენა ჩქიმ უმანგარაშ ოფე.	They thought that Erekle was a better meat-eater than them.
13.20	ენემს ხო ვაუჩქჷნა, მუქ აღოლ ესჷნჷ.	Theey didn't know what happened to Erekle.
14.1	ოდო ასე ყარულობა იშენი.	And, they kept staying on watch.
14.2	ოდო ასე გიორგიშ ოჩერედიქ ქჷმორთ.	Now, it was Giorgi's turn to wait.
14.3	გიორგიქ, ჯგერ ოდო... თაქ ქჷმორთ თე კოჩქ კჷნე, თე მუმულამი კოჩქ.	Giorgi stayed. Well, the man, riding the rooster, came again.
14.4	გიორგი, ქოფჩია ხორცი.	"Giorgi, give me some meat to eat."
14.5	თექ ხოლო თაშ უწუ, თექ განკოტჷტონია, სი განძ გოკონია.	He said the same: "Bite as much as you want."
14.6	ქაკიბირძღეს თენეფქ ხოლო.	They fought.
14.7	თე გიორგ ხოლო ქჷდარაგუ, დობორკ, მიაჸუნ, ე ხორცი ოჭკომუ, ე მუმულს გიოსხაპჷ დო აბა... მიდართ.	He made Giorgi fall down and tied him up. He ate up the meat, jumped onto the rooster and left.
14.8	თექ ხოლო იწვალ, იწვალ დო მუთი რენ, გენთავისუფლუ.	He too did his best and finally set himself free.
14.9	ოდო ქჷმორთეს ენემქჷნ, ასე ერეკლეს უჩქჷ მუ ოჭ ესჷნი, მუჭო რე საქმენ, მარა მაშუფას ვაუჩქ.	They came home. Well, Erekle does know what has happened to Giorgi but Mashupa does not.
14.10	ჩქიმი უმოსი მანგარი ოფენია ენა, თე ხორც თეზმა ოჭკომუ, მა ეზმა ვაჭკომ მაშ..	Mashupa thought that Erekle was a better eater tha him because he managed to eat up that much meat.
15.1	ოდო ქჷმორთ მაშუფაში ოჩერედიქ.	It was Mashupa's turn to stay.
15.2	ქომორთ მაშუფაშ ოჩერედიქ დო, ენა, ხორცი ეფშაფაშა ჭიჭე მეძჷ თე ჯიხურიშ.	Mashupa's turn came, and there was little left to fill up the cabin with meat.
15.3	ოდო ქჷმორთ ექჷ, ართი ცინდა კოჩი, ჟირ ტკუ ოშმეში.	The tiny man with a two-inch moustache came.
15.4	ოდო თექ ხოლო თაშ უწუ თეს: ქოფჩია ხორცჷ.	He said teh same: "Give me some meat to eat."
15.5	ეთექ განკოტჷტონია, სი განძ გაჭკომენია.	He replied: "Take some bites since you cannot eat much."
15.6	ვარ, ოდო თენა რე, წეკინდეს თაქი.	They immediately began fighting.
15.7	წეკინდეს თაქი დო ბრელი ქისოფეს.	They fought a lot and a lot.
15.8	ოდო მერიუ მაშუფაქ ასე თეს.	Mashupa took over him.
15.9	ოდო ანწ ენა დუს ოცადჷ.	The man tried to escape.
15.10	ონი მაშუფაქ ქაშკვილ დო ქასტაგანი, ენა ქოიჩქ მუ რენი, თენა ქაათ, ქჷმოხვად თეს დო თე ზჷსხჷრს მეთხოზჷ.	Mashupa took a bow and arrow and shot him and chased his blood.
15.11	დიდი, ჸუდეშ მაშხვა ქუა გამნართინუ თექ, თე ართ ცინდა კოჩქ დო ჟირ ტკუ ოშმეშიქ ოდო ათაქ მედჷნ.	The tiny man with a two-inch moustache turn upside down a big boulder and got lost.
15.12	ინაჯინჷნ, გარანჷჯგუა ქორე.	When Mashupa looked down into it, he saw a vertical cave.
15.13	მოლართ აშო, უკახლე.	He went back.
15.14	ქჷმორთ.	He came home.
15.15	ქჷმორთ და თენა მჷ... მჷდეფ ხოლო ქჷმორთ ჯჷმაკათაქ.	When he came there, his friend came as well.
15.16	ონჷ, ალბათ, ვამურთუმუნია თის,- ფიქრენა.	They thought that probably the tiny man didn't come.
15.17	მარა ინა მულირიენ ვაუჩქჷნა.	However, they didn't know that he had been there.
15.18	სი ვანორჭკომუენია ჩქინჷზმა ხორცია.	The friends told him that he was unable to eat as much meat as they could.
15.19	მა მიჩქჷნია თქვა მუ ჭკომით დო მუ გოჭირნანია დო ქიგუაუნათია, დობჭყოლია ოდო ქიგუაუნათია თის დო, ქიგიაუნეს.	He said: "I know what you ate and what has happened to you. I injured the tiny man, and let's follow his footsteps"; and they followed.
15.20	ოდო თე ქუაშა ქჷმორთეს.	They came up to the boulder.
15.21	ინაჯინეს- გარანი.	They lloked down into it and saw a vertical cave.
15.22	გოუტუეს ასე ერეკლე.	They let Erekle into it.
15.23	ბაწარ მუსკუ დო გიმე გოუტუეს.	They tied a rope to him and let him down.
15.24	რკიაფიქ ქჷდიჭყჷ, დიბჭვი დო დიბჭვია დო გოტროკილი კოჩი გეშეონეს.	He bgan shrieking that he was burnt, and he was scorched when they brought him up.
15.25	გიორგი, გიორგი ხოლო თაში.	They let Giorgi into it and brought him up in the same way.
15.26	მაშუფაქ უწუ თენემს, მუდგია ვაფთქუევე მა, მჷდანი, ირო გიმე მიტეთია.	Mashupa told them: "Whatever I tell you, let down and down."
15.27	ონ, გოუტუეს.	And they let him down.
15.28	გოუტუეს გჷმე მაშუფა დო მეურს ასე გიმე დო, რკიანს მარა იშენ მუდანა.	They let him; he is descending shouting that he was burning but they kept on.
15.29	ოდო გეთუ აქ დაჩხჷრ დო ეჯგუა ეჯგუაქ დო გჷმე გჷთილ, ქალაქი, ქალაქი რე, ირფელი რე თაქი.	There was no more fire, and he got to the bottom. There was a city there, and there was everything in it.
15.30	ნადირითჷ ნოხვე თაქი დო ირფელჷ.	There were game animals and everything.
15.31	ოდო ქოძირ დედჷბი- მოხუცებული ოსური.	I met an old woman.
15.32	დედჷბი დიდ კიბირი უძგიძგანსჷნ ფერი.	An old woman with stretching teeth.
15.33	ოდო გამარჯობა!	Hallo!
15.34	- გამარჯობა!	Hallo!
15.35	მიკითხეს იშო აშო ართიანი.	They greeted each other.
15.36	ოდო აკა ნადირიშ ხორც ქობჩჷნია, თე დედჷბიქ.	The woman said: "I wish I ate game meat.
15.37	თაქ ქოხენო მუთუნი?	"Are there any game animals here?"
15.38	- ქოვა.	"Yes," she said.
15.39	მიდართ ოდო ქუმუღჷ ნადირიი ხორცი.	He went and brought her game meat.
15.40	ჭკომ ე დედჷბიქ.	The woman ate.
16.1	სკუალეფ პუნდუა ნდემეფი, სუმ სკუა.	She said that she had children ogres - three children.
16.2	ოდო მიდგიარდჷნ მაშუფა ნოჯოხობუენია, გჷთოჭყვადილია იშ ოჯახ დო თიქ ჟირი გულახჷდუა ჩქიმ სკუა, ჸუჯი გაკლურხუდუა ოდო ართიანშა ქიმუკჷრაფუდუა, დომღურუა ინეფქ.	She said: "There was someone, Mashupa by name, may his family die altogether, he beat them, drilled their ears, and tied them on each other. They dies."
16.3	ართ პუნდუა გვალო ქიანას ორცუანდჷნ ფერჷ, ეთი ართ ცინდა დო ჟირ ტკუ ოშმეში.	She said: "I had another one who could take over the whole world, a tiny man with a two-inch moustache."
16.4	ოდო თინა დო თინა ხოლო ასე გულახჷდუა, ასე მაღურუ მჷლაჯანჷნია ეთექ.	"He beat him as well, and now he is lying and dying over there."
17.1	ჰა, მაშუფასჷ წაურთჷ ასე მუდაქ... ოდო ჯგერ, მუ ქიმინას.	Ah, Mashupa erred and didn't know what to do.
17.2	ოდო ეშა ირიათო გილუღ ე დედჷბშა მუდა....	He repeated brought game meat to the old woman.
17.3	სი იშო გოკონია, ალბათ, იბდევე, ოვა- უწუ.	She said: "Probably, you want to go back home." Mashupa said he did.
17.4	მუჭო ვამკონია იბდევე.	"Howver, I don't want to go.""
17.5	ასევა ეთექჷ ოთახჷშჷ კარ განჯია, თექ მჷლახვილუნია მუმული.	The old woman said: "Open the room door. A rooster is locked in it."
17.6	ოდო ეთი მუმული კარს განჯანქჷნ, ინგოჸიანსია.	When you open the door, the rooster шилл црош at you."
17.7	ონჷ, უკახალუ ქჷდგორაგუანცია, მარა ვადირაგუევე ოკო დუდი.	"He'll try to make you fall down but do not obey."
17.8	სი თიჯგუა ქინაძახევე ოკო, თინა ოკო ქჷდარაგუევე, მეტო ვეგეიხუნუანსია.	"You should yell at it so as to make him fall down; otherwise, it will not allow you to sit onto him."
17.9	უკული მუდა სუას აკუფაფუანსჷნჷ, იდა ლუკა ხორც ქიმლუჭკომუევე ოკო, ვარდა გიმე მჷლაიონანსია აშო.	"And, whever he waves his wings, you have to feed him some meat, or he'll descend."
18.1	ჯგერ დო დოშაყარუ ე ხორცი, დედჷბის ხოლო ქუდუტუ.	Well, he collected some meat, leaving some to the old woman.
18.2	ოდო მოურს აშო.	And, he was coming back.
18.3	თე მუმულ მუჭო უწუ თექჷნ თეში დო, გეხე მუმულსჷ დო ჟირი სუაშ დოვალაფა ორკ, ოდო თეში გეთუ ხორციქ ოდო გჷმე ქდიჭყჷ მუმულქ ულა.	He did the same with the rooster as the old woman told him. He was riding the rooster, and he had meat which was sufficient for waving his wings two times. Soon there was no more meat and the rooster began descending.
18.4	მეთხ ათაქ ხორცის ხე მაშუფაქ დო გეჭკჷრ დო ქიმლუჭკომუ ართი.	Mashupa cut a piece of flesh from his leg and fed the rooster.
18.5	მაჟიაურე გეჭკირ დო ქიმლუჭკომუ მაჟია.	He cut a piece from another and fed him.
18.6	ოდო ეშელეს ეშე.	The rooster woved up again.
18.7	ეშელეს ეშე დო მუ რდუა თი ბოლო ფჩიე ეთინა, არძაშ უმოს გემუანი რდუა, მუუ რდუა, მუში ხორცი რდუა?	When they flew up, the rooster asked: "What it was what you gave me for the last time? That was the most delicious of all."
18.8	ათაში რენია.	Mashupa explained what it was.
18.9	ენა ქომჩქჷდკოვე თეჯგუა გემუან ხორცი გიღუდუნ, ვეშაიჸონანდია.	The rooster said: "Had I known that, I would bring you above here."
18.10	ოდო ეშაჸონაფილქ აუ, ოდო უკული მუ აქიმნედ?	They were already above; and what could he do?
18.11	ასე მუმულქ ელუსუ სუა ოდო გაკირდჷ ხორციქ მელე მოლე.	Now, the rooster touched his wing and Mashupa's legs recovered.
19.1	ასე არძა მანგარი რდჷ, მარა თი პოდრაჩიკიქ მერიუ დო ჸვალჷ მიდეღჷ უფარეთ.	Well, all the lies were good; however, the cheese merchant won and took cheese free of charge.
19.2	ენა ნაღდი ამბე რე.	This is a true story.
19.3	ენა მუთუნ ზღაპარ დო მჷდა ვარე ენა.	It is not a tale; neither it is composed.
19.4	ენა ნაღდი ამბე.	This is a true story.
19.5	მუთუნ ვამეხვარ ღორაქ, თუნთიქ, თინა ხოლო მანგარი დჷ, თი მუდა მარა, ვამეხვარ იქჷ.	Nothing could help them, either a wooden canal a bear; that one was a superb lie; however, it didn't help.
1.1	კოჩი გჷთოჯან ცაშხვიჯინს.	A man lay in the open air.
1.2	ოდო ბაღანა ქოძირჷ, ბაღანა.	He found a child, a child.
1.3	ოდო ქჷმურს სერით.	They are coming at night.
1.4	ალბათ ანგელოზეფი.	Probably, angels are coming
1.5	ოდო ათენა ბოშჷ ბაღანა რენია.	That was a boy.
1.6	ოდო ათაქ კოჩ გჷთოჯანუნია თუდო.	The man was lying there.
1.7	ოდო თენა მორდელედასია.	May the child grow up.
1.8	აი გერს უჭკომჷდას, აი თეს უჭკომჷდას, მარა ვარ, ვარ დო ათე კოჩიშ ქონება გესკჷლადჷდასია- ირჩქილე ე კოჩი.	Well, may a wolf eat him, or may some other creature eat him; no and no, may the man's property come down to him - Angels talked and the man hear their conversation.
2.1	მიდეჸონ თენა, თე ბაღანა.	The man took the child with him.
2.2	ოდო ასე მუშ ზედამხედველობაშ თუდო ოკო, ქონება ვაკო ქიმეჩასჷნ.	Well, he wants him to be under his guidance.
2.3	სახელი ნაპოვნია ქიგიოდუ, ნაძირეფი რდჷნი თიშენ.	He named the child Napovnia [=found] because he found him.
2.4	ოდო გუგული უძახ თეს ოდო ნაპოვნია, ა, ბატონო დო სანწალე.	A cuckoo calls the child: "Napovvnia?" He replies: "Yes, my dear, he is a swift child."
2.5	ედო, ასე თე ნაპოვნიაქჷ მიირდჷ, კაბეტო გინირთ ოდო სოდგია უტენს თე კოჩი უწინსჷნ გეთუ, წკანტილ ირფელი.	Well, Napovnia grew up, and wherever the man tells him to go or whatever the man tells him to do, he performs it in a perfect way.
2.6	ოდო თექჷ ე ჭარუა კითხირ ვაუჩქჷ.	The boy was illiterate.
2.7	თე კოჩქ დოჭარ წერილი, მუჭო ქიმურსია თენა ოდო დოჸვილითია.	The man wrote a letter and told the boy to deliver it. The letter read to kill him as soon as he comes.
2.8	ოდო მოურს თენა დო...	He left.
3.1	ოდო თე... თე წერილ მუღჷ თეს, თე ნაპოვნიას.	Napovnia was on his way to deliver the letter.
3.2	ოდო წყურგილი რე თაქჷ თე კოჩიშ, სოდე ოწურუნ, თე ეზოს წყურგილი რე.	There was a sprimg in the yard of the man he was to deliver the letter to.
3.3	ოდო ათაქ წყარ გეშუ.	He drank some water there.
3.4	ოდო ქჷდოზოჯჷნი სერიშ ნატახა რე მუდა, ქჷდარულ, ქჷდარულ.	When he sat dow, having not slept at night, he went asleep, asleep.
3.5	მოლართ ძღაბიქ, ცირაქ, თეშ სქუაქ.	A daughter of the owner of the yard came up to him.
3.6	ოდო ზისნახეჯგუა ბოშ ქეკოჯანჷ.	She saw that a very handsome boy was lying.
3.7	ძღაბ დო ბოში იშენ შხვანერი რე დო.	It is something special when it is about a girl and boy.
4.1	ოდო ათაქი, ქოძირ თენა.	And, it was there where the girl saw the boy.
4.2	ქჷდეკვირ თე ბოშის, ჯგჷრ ბოშჷ.	She observed him and saw that he was a good boy.
4.3	ათაქჷ წერილი ქელაჩქ.	She saw a letter stretching from his pocket.
4.4	ჸოროფილიშ მჷდა იჸინია, ალბათ, წერილინი, გელუღ თე ძღაბიქ, გაჯინჷნ, მეულა დო დოწიმინდევა.	She thoughtt that it was his sweetheart's letter. The girls took the letter from his pocket and read it; it said: "Kill him when he arrives."
4.5	ენა ვაჭარი რე თე კოჩი მიდგია მჷდანი, ათენა.	The man to whom Napovnia was to deliver the letter was a merchant.
4.6	ოდო, ე, თი ძღაბიჲ მუმა ვაჭარი რე.	Yes, the girl's father was a merchant.
4.7	ოდო გილურს ქიანას.	And he visits various places.
4.8	გილუღ მჷდგარენეფ ოდო ჯგჷრი.	He delivers various things, well.
4.9	ასე მუჭო, ქიმურსჷ დო დოჸვილია.	And the letter read: "Kill him as soon as he arrives."
4.10	ე, ძღაბიქ ე წერილი გაგშეღჷ დო დოჭარჷ: ათენა მუჭო ქიმურსია თექინ, სკანი და ჩაბარია, ქიმეჩია ოსურო.	The girls destroyed the letter and wrote a new one: "As soon as he comes, make him marry your sister."
4.11	ქჷმორთ.	He came to her sister.
4.12	ქიმლირინევა რა.	The letter read: "Let him live in your place."
4.13	ქჷმორთ დო ეშ თე ჯიმას ჭე ქეთაკილ, მარა ქონება უღუ დო თე ჩქიმ დას ხოლო უღუდას, მუ იჸინია დო ქიმნირინუ.	He came there; her brother was not happy initially but then he thought that he had sufficient property and that his sister deserved to have it, and left him as his brother-in-law.
5.1	მუკილ დროქჷ, ხანქჷ ქიანაშიქჷ დო ამარი სოფელიშ ხოლოშა ქჷმორთ ე ვაჭარქ.	Time passed, and the merchant came back to his village.
5.2	ოდო იკითხჷ ასენ უწუეს- მომხვამუ, მომხვამუ.	When he asked what had happened, people told him: "Congratulations! Congratulations!"
5.3	მუ?	On what?
5.4	ათე... ჸაუფ, გლახა ამბე დიდაღურელი.	When he learnt what had happened, he said: "Oh, that's bad, damn it."
5.5	მუ ქჷმნას დო... ენა საშველი ვარე ვადეთხინუასჷნ, თე ნაპოვნია.	What could he do? He was unable to get rid of Napovnia.
5.6	ოდო ე ძღაბისჷ, ცირას უჩქჷ ენა, თე მუმას მუჭო ვაკო თენანჷ.	His daughter knows that her father does not want Napovnia.
5.7	ეს ხომ უჩქჷ ოდო, ნაპოვნია, აკა რგილ წყარი ქჷმომღია წყურგილშე.	The daughter knew that. He said to Napovnia: "Please go and bring me some cold water."
5.8	ექი სკუა ეკოხე თოფამო, მეულა, დოჸვილას ოკო სკუაქ.	There, by the spring, his son was sitting armed with a shotgun; as soon as he come there, we'll kill him.
5.9	ონი, ქო პატჷნია,- უწუ.	"Yes, my dear", said Napovnia.
5.10	ოდო მეურს ასე.	He was going to bring water.
5.11	ე ოსურქ ხე ქოქანჩ- ვედავა.	The girl clutched him saying not to go.
5.12	გაჩენდია თაქჷ.	"Stay here."
5.13	ნაპოვნია!	"Napovnia!"
5.14	- ხოლო იძახჷ.	Her father called again.
5.15	ონი, შურ ვაქალავა, ვათქუა, შურ ვაქალავა.	The girl warned Napovnia not to say a word.
5.16	აბა, მუ... ხოლო- ნაპოვნია!	"And what? Napovnia!"
5.17	მუ რენია მამა.	The girl replied: "What do you want, father?
5.18	ნაპოვნია სო რენია?	"Where is Napovnia?
5.19	მიდართუა დო ვამურთუმუნია დიო.	"He left and hasn't come back yet."
5.20	ე კოჩქ იფიქრჷ: ა, დიდაღურელი, ასე, ვარა თოფიქ ვაგუოლ თის და ვარა მუდგარენ დო ეგებ ჩქიმ სკუას მეხვარა ოკოდასია დო გობენ თე კოჩქ, მიდართ დო ქიმერთ.	The man thought: "Damn it, I don't want my son to shoot accidentally or something, and maybe my son needs help"; and he went there.
5.21	ქიმერთჷნ, ეთინა მურსია ასევა დო ბეთქჷ ე მუმას დო თაქ ქეკანჯირუ ე სკუაქ.	When he came there, the son thought that it was Napovnia, and shot his father dead.
5.22	ოდო ინა ოჭოფეს- მაჸვილარი.	He was arrested as a murderder.
5.23	ოდო ქონებაქ თის გიოსკჷდ.	And, the property went down to Napovnia.
6	ათეჯგუა ამბე რე.	That is the story.
1.1	დემურ ქომეთიანი ვორექ მუხურჷშე.	I am Demur Kometiani from Mukhura.
1.2	ჩქიმ მუმაშე დიბგურე თე ხელობა.	My father taught me this craft.
1.3	ჩქიმი მუმა მანგარიდ ინა, ჯვეში მჭედლეფჷშე ნაგურეფი რდ დო მა თიშე დიბგურე უკული დო ოშნერი გუაუმჯობესი ხოლო უკული.	My father was a superb smith. He was instructed by old smiths. Laater, I learned it from him and improved it hundred times.
1.4	მარა რე ასე ხელსაწყოეფი ოშნერი დო ვაფოლადენქ რკინას.	But, presently, there are various tools, and I temper iron.
1.5	ირფელს ვორთჷქ, არგუნს, ბურჭულს, ბერგის ოდო მუმი კლიენტი პუნც ქუმამუშინ და.	I made everything: an axe, a sickle, a plough, and sort of that. I have clients if I am able to work.
1.6	მარა სუმონეჟდოშკვით წანა გუვათე, ახალგაზდა ვავორექ.	But I am 67. I am not young.
1.7	მითინს ვაკო თე ხელობაშ დოგურაფა.	Nobody wants to master the craft.
1.8	ჸათჷნა ბაღანეფს ქაძირანინ თინა მოკო, ბაღანეფს- სკოლას.	I want children to be shown this, children at school.
1.9	ათაქ ფთქვინ თეში, შური ქჷნკმოტუ ი ბაღანეფქ, იშეიშენია მოულია ბიძიავა დო ქუდმოგურევა თენა.	When I said that, the child didn't leave me. He asked me to let him come here and to teach him.
1.10	ქო მაქ უწი.	I said: "Yes."
1.11	მოუნდ თინემს წინამძღოლი, თინეფს ხოლო ახიოლეს.	His teacher accompenied him. He too was glad.
1.12	ჸუჩა ეკიპონი უკული.	The I took them home.
1.13	ქიხვამანქიაო, იფხვამანქ მაქ უწი.	They asked whether I practiced the blessing ritual. I said that I did.
1.14	ლაგვანი ქოინთხორუნიაო.	They asked whether I had a pitcher buried.
1.15	ქო მაქ უწი, თინახოლო ვოძირი.	I said that I did and showed them the pitcher.
1.16	ოდო ათაში რე, ბაბა, სააქმე.	This is the case, daughter.
1.17	ცხენიშ ლისმარემს პჭკაადჷნქ, ნალემც.	I forge horseshoes and nails.
1.18	აა.	Aha.
2.1	- მუჭომი პროცეს რე თე ჭკადუა?	What kind of a process is 2forging?
2.2	მუს ორთუთ დიო, მუჭო იჭყანთჷ?	What do you do initially? How do you start?
3.1	- ასე ბურჭულიშ პიჯ მოკო პჭკადენ, თენა კჷლერხუ, ჸვა დინიდგუმუ დო იშეიშენ რესორიშ მოკო, მუშენდა ჯვეშო ჸვას ხოლო კჷლარხუნდეს, ოღონდო მთლიან იიდ ინა, მარა თიჯგუა ფულანდი ვაუღუდეს, რესორიში უჯგუში ფოლადი ვაბძირი მა მუთინი.	Now, I want to forge an axe blade. A hole will be made into it; I butt-hole will be inserted, and I need precisely iron from a car suspension because, in the past, a hole was bored in its back as well; however, it was a whole but they didn't have that good steel. I have not found better steel than that of a car suspension.
3.2	თის ვორთჷქ ასე.	I am making an axe now.
3.3	ოდო ქომჯინით თაქ.	Look at me.
4	- ასე თეს მუს ორთჷთ?	What are are doing right now?
5.1	- ასე თაქ ოფურუანს, თინა ქურა რე, ეთეურე ჰაერი უბარც დო თენა რე ჯაში ნოშკერი.	Now, it heats; this is a forge. Air is blowing from it, and this is charcoal.
5.2	ათენას ვამარზენა დო გაჭირებულო ბშიბულენქ ხინკის, თენა დოპჭვე დო ქიმუფშუენი.	I am not given this, and I hardly find twigs to burn them and to work.
5.3	ლუგელას თექი მითოსორგ ტყას, ხომლა.	In Lugela, it is found in the forest.
6.1	- თენა ლუგელაშე მოიღჷნანო თე ნოშკერი, თე ჯა.	Do they bring carcoal from Lugela?
6.2	უკული მუს ორთჷთ?	What do you do then?
7	-[ თაქიდ გოღა, მარაშნას ჭე შაყარელი ქუვორდით ჸუდეს, უკული დალემქ ქუმორთეს, დასკუალემქ დო არძას მუქ უოროფ თაქიანი ოჭკომალი]	Yesterday, few of us got together at home. Then my sisters came, their children as well. Everybody is so fond of local food.
8.1	- ასე მუს ორთუთჷ?	What are you doing now?
8.2	მუ ინოდვით თექ?	What did you put in it?
9	- ასე თაქ მითომიძ, ეთიჯგუა მოკო პჭკადენ დო თინა ვოფურუანქ თენა ბოლოშე ქიმიპონე.	I put it there to have it heated. I want to forge it, and, hence, I heat it in order to bring to the condition.
10	- დო არგუნით?	And, are you forging an axe?
11	- ბურჭულიშ პიჯი რე თენა.	This is an axe blade.
12.1	- ბურჭულიშ პიჯი რენო?	An axe blade?
12.2	თე ხელობა მუათქვანქ დიჭყჷ, ვარიო?	Did your father initiate this craft?
12.3	მუათქვანიშ ხელობა რე.	Is it your father's craft.
13.1	- ქო.	Yes.
13.2	მუაჩქიმ ნაფრონტ კოჩიდ, ნაფრონტ კოჩიდ გაჭირებული, ნაპლენ გერმანიას.	My father was in the war, in the war, poor man. He was a prisoner of war in Germany.
14	- მიქ დაგურუ მუათქვანს?	Who taught your father the craft?
15.1	- ჩქიმ მუმას დაგურუ დავით თოლორდავაქ.	Davit Tolordava taught my father.
15.2	მჭედელიდ თინა, ჯვეში მჭედელი მანგარი.	He was a smith, an old smith. He was superb.
15.3	ისჷ მუმიჩქ ბადალი ქოუნდუო ალბათ.	He seemed to have had no equal.
16	- მუხურალი რდ თე თოლორდა ვარიო, თაქიანი თოლორდა?	Was Tolordava from Mukhura? Was he from here?
17.1	- ხარემს ხოლო ჭკადჷნდ.	He nailed oxen as well.
17.2	თალა გოგუაქ დაგურუ.	Tala Gogua taught him.
18	- თალა გოგუაქიო; სოვრე ცხოვრენდ, თაქიანი რენო?	Tala Gogua? Where did he live? Was he a local one?
19	- თალა გოგუა ხაბმური კოჩი ოფედ.	Tala Gogua was from Khabmi.
20	- თქვა მუათქვანქ დუგოგურესო ჭკადუა?	Did your father teach you forging?
21.1	- მუაჩქიმქ დუმოგურუ უფრო სწორას მა დიბგურე ჯინათ, ვარა ბრელიშ ჩიება ვაუჩქჷდ.	My father taught me. More exactly, I taught myself as a result of watching him. He didn't speak much.
21.2	თენა თაშ მაქჷნ, ქოუჯინია დო თინა ღოლია სიხოლო.	When I asked him how to do something, he told me to watch it and then do the same.
21.3	ჯინათ გინიბღი.	I taught my self as a result of watching him.
22	- მუზმა წანერი რდით თენა დიჭყით, თეში ჭკადუა?	How old were you when you began forging?
23.1	- მავო, მუზმა იპედი და ართი ჟარნეჟდოვითი წანერი იპედი თენა დიპჭყი მა.	I would be about fifty when I began.
23.2	მარა მუაჩქიმი ქოჭკადჷნდ თეს ოთხონეჩდობრუო ჩხორო წანაშა თითქმის.	But my father forged until he was alost 88, 89.
23.3	ოჩხონეჩდოვითი წანელიდ გვალო ღურუნ გაჭირებულქ.	He was 90 when he died, ppor soul.
24	- დო ენა მუათქვანიშ ნაკეთებუ რენო, მუათქვანიშ ნაკეთებუ.	And, is this made by your father?
25.1	- მუაჩქიმიშ ნაკეთებ რე თენა.	This is made by my father.
25.2	ქიანაქ ერიუ უკული მუხურს უღუდეს თექ ე თუდოლე გარაჯეფიდჷნ თინა.	When there was trouble in the country, in Mukhuri, there was a smithy down there, where the garages were.
25.3	უკული აშო მოლეღ დო თაქ ქჷდოდგ მუში ხეშჭკუდით დო ათე ჯა ირფელი მა ქუში დო თაქ ქჷდიდგ თენა.	Later, he moved it here and he constructed it by himself. I got wood and everything for it, and it was built here.
26	- მუ, მუ ხელსაწყოეფს ხმარენთ, თეშ ჭკადუაშ მუ ხელსაწყოეფს ხმარენთ, მუ გოსაჭირჷნა?	What tools do you use for forging?
27	- ხელსაწყოეფი ა ჩაქუჩეფი რე, ჭიჭე კვერეფი რე, ოშნერი რე თაქ, მუ მიჩქ მუდანერ რე, შხვანერი გინომრგვალებული, მომრგვალებული.	Tools; well, there are hammer, mallets; they are many and diverse, different, rounded, over-rounded.
28	- მუდგარენი ვაიღუნანო თინერი, ნამდა თაქიან, თაქ ნაკეთებუ რენ?	Do you have anything that is made here?
29.1	- ხეშ ნაკეთეფ ათენეფი რე, ა.	These ones are hand-made.
29.2	მაშა, მუთ ქომწონებ ათაქინი.	So, these are made here.
30	- ენა მუათქვანიშ ნაკეთებუ რენო?	Were these ones made by your father?
31	- ო, თიშჷ რე, მარა მახოლო ვაკეთე დო ქოძ თენა დო ვამიჩქ, უკული ხოლო გუაკეთე მახოლო.	Yes, these ones were made by him; however, I too make these, and they are placed here, and well, I'll make them again.
32	- დო მუ გიღჷნა, მუდგარენი მარგალური ხელსაწყო ვაიღუნანო მუდგარენი სახელს უძახუთ თეჯგურა?	Do you have a Megrelia tool, a tool which has a Megrelian name?
33	- მარგალურიო?	Megrelian?
34	- ო, მუდგარენი მარგალური სახელი, მარგალურო მუს უძახჷთ თე ხელსაწყოეფს?	Yes, a Megrelian name. How do you refer to these tools?
35	- ათეს მარგატელს უძახჷთ, მუმი, მაშა, ააა, თენა მუაჩქიმიშ ნაჭკადა რე ირფელი.	This is a scissors, as well as fire-tongs. All of these were forged by my father.
36	- ენა მუს ორთჷ?	What is it used for?
37.1	- ათჷნა ხოლო ათე ჭიჭელეფ ხოლო თიქ ჭკადჷ.	These smaller ones too were forged by him.
37.2	ასე ცხენიშ ლისმარს ბჭკადჷნქ, ათაიშა ქუმულ უკული აშო ფურე რე ინა, ხე ვემითხე, მარა ართის ვადუოთა თეს ბოლოშა.	Now, I am forging nails for horses. When it is heated, it is so hot that you cannot touch it; however, I don't drop a single one; I work till the end.
37.3	ათეთ მიკჷნებ თინა.	I hold a heated piece of iron with the fire-tongs.
37.4	ქუგოძირა ცხენიი ლისმარი ხოლო მუჭო იჭკადუნ დო.	I'll show you how a nail for a horse is forged.
38	- თე ფეჩის მუ უძახუთ, ფეჩის მუდგარენი სახელი ვაჯოხონო?	What is the name of this stove?
39	- ნამუს?	Which one?
40	- თე ფეჩის, ფეჩქის მუს უძახუთ?	How do you refer to this stove?
41	- ქურა.	Kura.
42.1	- ქურასო?	Kura?
42.2	მარგალურო ვაიღუნანო მუდგარენი დასახელება?	Is there any Megrelian name?
43	- მარგალურო მუ მიჩქ თეს მუს უძახჷნა.	I don't know what the Megrelian for it is.
44	- მუს უძახუდ მუათქვანი?	How did your father refer to it?
45.1	- ეთეურე ხეშ ობარეში გემიძ, მარა უკული გემწყით ირო დიფშკვიდი ხეში ვალაფის დო ვინტილატორშა ქიგემწყუ თენა ჩქიმ ბოშიქ, ლაშაქ.	Over there, there is a manual bellows; however, we later removed it: I was almost cheked due to blowing it every day. My son Lasha applied it to an electric fan.
45.2	თეს ჯოხო ქულამური მარგალურო.	The Megrelian for it is "kulamuri."
46	- მუ ჯოხო?	What is its name?
47	- ქულამური.	Kulamuri.
48	- ქულამურიო?	Kulamuri?
49.1	- ო.	Yes.
49.2	ათეს ქართულად ქვია გრდემლი.	The Georgian for it is "grdemli" [=an anvil].
50	- რკინა რენო თენა ხოლო?	Is it too made of iron?
51	- ა?	Eh?
52	- რკინა რენო?	Is it iron?
53	- რკინა რე თენა, მანგარი ფულანდი რკინა, ჩხე რკინას თის გევოჭკადა, მარა ქორე ირიათო.	This is iron, good steel. I forge heated iron on it but it is always durable.
54	- შურო შეკვეთეფი გიღუნანო?	Do you have order?
55	- ა?	Eh?
56	- შეკვეთეფი.	Orders.
57	- შეკვეთეფი მუჭო ვამიღ, მირეკჷნა.	Of course, I have orders. People call me.
58	- მუშე გიღჷნა ძირითადო შეკვეთეფი, მუ ოკონა?	What do people mostly order? What do they want?
59.1	- ოო, არგუნი, კვაღა, მუ მიჩქ, ოშნერი, ბურჭული.	Oh, an axe, a hatchet, who knows, various things, a bill-hook.
59.2	ათენა შეკვეთეფით რე ასე.	These are the orders now.
60.1	-[ ხაჩქუას ბერგი ოკოდან იი].	During the hoing season, people want a plough.
60.2	- ბერგის ხოლო აკეთენთო?	Do you also make a plough?
61	- ბერგის ხოლო ვაკეთე, აბა მუჭო.	I make ploughs, of course.
62	- დო თე მასალეფ ძვირ ღირჷნო, სოურე მოიღჷნა თე რკინა?	Materials are expensive. Where do you bring iron from?
63	- სოურე მომიღ რკინა, ენა რესორჷ ლე, ასე ვორთჷქჷნ თინა.	Where I bring them from; this is a car suspension, it is flexible; this is what I use now.
64	- მურე?	What is it?
65	- რესორი მანქანაში.	It is a car suspension.
66	- დო სოვრე მოიღჷნა, სო ჸიდულენთ?	Where do you bring it from? Where do you buy it?
67	- ჯართის.	In scrap metals.
68.1	- ჯართისო?	In scrap metals?
68.2	ააა.	Ah, I understand.
69	- დო თე ბაღანეფშე მიწით, თე ბაღანეფს დოგურუაფა ოკონანო თეში გურაფა?	You spoke about children. Do children want to master it?
70	- დოგურაფა ოკონა თე ხელობაში დო ვამიჩქუ, ოინტერესდეს მანგარი.	They wanted to master the craft, and, well, they were keen on.
71	- დო უკული ასე თქვა ასე გიჸუნანო მოსწავლეეფი, მიდგარენეფი?	And, do you have any students now?
72.1	- ასე მითი ვაპუნცუ.	I do not have any students now.
72.2	ასე ჩქიმ მოთა მაბრუო კლაიშა ქიმურსუნ, ეთის მოკო დუვოგურუე თენან იშეიშენ, დუოგურუა, უკული იქ ქიგურუას მუ ოკო თინა.	Well, when my grandson reaches the eighth grade at school, I want to teach hom by all means. I'll teach him, and, afterwards, let him learn whatever he wants.
73	- ასე მუს ორთუთუ?	What are you making now?
74	- ასე ცხენიშ ლისმარი მუჭო იჭკადუნ, თის ქუგოძირა ასე.	Now, I'll show is how a nail of a horse is forged.
75	- თენას ხოლო ოფურუანთ, იფრელს ოფურუანთ.	You heat it. You heat everything.
76	- იფრელს ვოფურუა, აბა მუჭო.	I heat everything by all means.
77	- თე ფორმას მუჭო არზენთ, ხვალე თენა გოკონანო, ურო?	How do you shape it? Do you need only a hammer?
78.1	- ათაქ ქოუჯინი ასე.	Look at it now.
78.2	ფორმა ინა, ასე ვამიღუ აქ ირფელი ჭკადილი, ვარა მაგანას ბჭკადჷ.	As for a shape, right now I do not everything what I have forged; however, I forge a sickles, and I would show it to you.
78.3	ჩქიმი მუმა თქუანდ მაგანას დოჭკადჷნსია კოჩი, თინა მჭედელი რენია.	My father used to say that one, who is able to forge a sickle, is a true smith.
78.4	მაგანეფი მუზმა ბჭკადი.	I have forged a lot of sickles.
78.5	ზუგდიდჩე მორთ ასე ი კოჩქ, ზუგდიდჩე დო მაგანა უჭკადი, თიშ უკული ჩხოროშა ქაფჷ რეკილი, დიო ვამლასირჷნია, დიო ვარ, შურო ვაგაი ოლასირალ მაქ უწი.	A man came from Zugdidi, and I forged a sickles for him. Since then, he called many times to tell me that he had not yet sharpened it. I told him that he would not have to sharp it ever.
78.6	თიჯგუა გივორნე მა თინა.	This is how I forged it.
79	- თე ჭკადუაში ტრადიცია ჩქი მარგალეფს მიღუდესო?	Did we, Megrelians have the tradition of smithery?
80.1	- მაგრალეფი რე პირველი მჭედლეფი, თაშ რე თენა დამტკიცებული.	Megrelians were original smiths. This has been proved.
80.2	კოსმოლოგიური უნივერსიტეტის, მორთეს დო ნიმუშეფი ეჭოფეს ჭოღას, სოდგიარენი თეურე, სუკის ჟი, ჟი გედგჷნდ ის კოჩი სუკის ოჭკადჷრეს.	It was studied at the cosmological university. They came and took samples in Choga. Man constructed a smithy somewhere above, on the slope.
80.3	ეთექ ყამას დოჭკადჷნდ, ლეკურსჷნ, თინა ჰაერით გიორინუანდეს ცხენს.	When a smith forged a hitless dagger, they made a horse rear up on its hind legs.
80.4	ორულუანდ ი კოჩი, ათაშ ორთჷდ დო ჰაერით გედირთჷდ თინა.	A horse was made run and thus reared up on its hind legs.
81.1	- ააა.	Ah, I understand.
81.2	ათე მასალა სოურე მოუღჷდეს ვაიჩქჷნანო თქვა, მარგალეფს, თე ფოლადი, მუჭო ორთუდეს?	Where did Megrelians bring the material, steel from? How they forge it?
82	- ონდღულუანდესჷ.	They smelted iron.
83	- დო სოურე მოუღჷდეს, ჩქი მიღჷნანო თე რესურსეფი?	Where id they bring it from? Do we have these resources?
84	- ხალიბეფი ოფედ პირველი მჭედლეფი.	The Chalybes were original smiths.
85	- მი?	Who?
86	- ხალიბეფი	The Chalybes.
87	- ხალიბეფი მი რენა?	Who were the Chalybes?
88.1	- ხალიბეფი გვარიდჷ ალბათ.	Probably, it was a family.
88.2	ანეფი რდეს პირველი მჭედლეფი, მარგალეფი, დამტკიცებულ რე თენა.	They were first smiths - Megrelians. This has been proved.
89	- დო მუჟამს დიჭყეს ვაიჩქჷნანო, მუ საუკუნეს დიჭყეს თეშ ჭკადუა?	Do you know in which centuries they began forging?
90.1	- მუ?	What?
90.2	ინა ვამიჩქ ასე, ენა ძველთაძველი უხსოვარი დროო რდ, ეთეურე ეჭოფ ი კოჩქ ნიმუში ოჭკადჷრიში.	I don't know that. It was a very ancient time. The researcher took a sample from the ground in the village of Choga.
90.3	ემერე, მახოლო ვორღვა რკინა რწკინჷდას ე.	It is over there where I throw away metal waste. Over there.
91	- ქო პატონი	Yes, my dear.
92	- ეთიჯგუა, ეთიჯგუა ძირეს, ნიმუშეფი ეჭოფეს.	They got them. They took samples.
93	- დო ჩქი რკინა გვიღუნანო სამარგალოს?	Do we have iron in Samegrelo?
94	- ა?	Eh?
95	- თაქ რკინა ძჷნო შურო რესურსო?	Is there anyiron foudn here as a resource?
96	- ინა სოლე მუღუდეს, ასე ინა გაურკვევლიე.	It is not clear where iron comes from.
97.1	- ენა ვაიჩქჷნანო?	Don't you know it?
97.2	ასე მუს ორთჷთჷ?	What are you doing now?
98	- ასე ცხენიშ ლისმარს პჭკადჷ ათაქ ქოუჯინ დო...	Now, I am forging a nail of a horse; look and you'll see.
99	- თენა რე ცხენიშ ლისმარი, ვარიო?	It is a nail of a horse, isn't it?
100	- ცხენიშ ლისმარჷ რე.	This is a nail of a horse.
101	- ოჭკადალი.	This is to nail a horse.
102	- ა, ფორმას თაშ არძენთ.	Ah, this is how you shape it.
103	- ო, მთლიანი რე	Yes, this is a whole one.
1	- ხე ვემეთხა.	Don't touch it.
2.1	- ამარი ამარი, ქო პატონი.	Show it to me. Yes, my dear.
2.2	მუს ორთჷნა თეთ?	What is made of it?
3	- ნალს გიაშკვანა, ნალი ხომ ქუღ ცხენც, უკული თეს გიაშკვანა.	It is nailed on a horseshoe. A horse has a horseshoe, and it is nailed on it.
4	- თქვა ნალს ხოლო ჭკადჷნთო?	Do you forge horseshoes as well?
5	- ქო	Yes.
6	- მუჭო იჭკადუ ნალი?	How is a horseshore forged?
7.1	- მუჭო იჭკადუ ნალი და, ემერი გჷლაძ ეჭკჷრილი, დიო რხვილი ვამაფ.	How a horseshoe is nailed, and, there is a cut one. I have not made holes in it yet.
7.2	ო, გალე ვამაფ გოჭკჷრილი.	It hasn't been cut from outside.
7.3	ათე ფორმათ გოპჭკჷრ გალე, შკას დირხუ, ზაკლოვკეფი წოხლე ართი, უკახლე ჟირი დო უკული სუსუმ რხვილი ლისმარიში მელე მოლე.	I use this pattern to cut it from outside. A hole will be made in the middle; a rivet in the front side, two rivets in its rear side, and three holes for nails will be needed.
8	- დო თენა ხოლო გოფურუა...	Should it be heated?
9	- ენას ფურაფა ვაკო, თეში ვორთჷქ.	I made it without heating it.
10.1	- თეში ორთჷთო?	Without it?
10.2	დო მუჭო რხუნთუ დინახალე.	How do you make holes?
11.1	- თინა ხოლო გოძირაო ასე სი.	Do you want me to show you the process of making holes?
11.2	ა, ასე მა თაქ კოჩი ვაპუნცუ, მაჟია კოჩი გემშკვანც დო ასე ჩქიმ ხეთ გოფრხუ თეს.	Well, now I do not haveone who will help me, and nor I'll make a hole myself.
12	- მჷგეხვარათო?	Do you want me to help you?
13	- ვარ ქორდა ბიძ თექ სი.	No, stay aside, daughter.
14	- ანა შკაშ რხვილიე.	This is a hole in its middle part.
15	- ათეშ გაკლირხუ შკა დიხას.	This is how a hole is made in the middle.
16	- ვაგოხვარუნანო ახალეფი, თქვანი მოთა ვაგოხვარუნანო?	Don't young ones help you? Does not your grandson help you?
17	- ქოო, მოთა ჭიჭე რე დიო მარა.	Yes; my grandson is little yet but he helps me.
18	- თქვანი სკუა?	Your son?
19	- სკუა ლერი თეურე რე, ჯაღრას რე.	My son Leri isn't here. He is in Jagra.
20	- ინტერესი ვაუღუდესო სკუალემს?	Were not your children interested in it?
21.1	- ქო ლაშა ორკვიუ ეს, მარა ქართის მუშენც ათე მიდაწკმა, ბიჭუნაშ ბოშემჷწკჷმა.	Yes, Lasha knows something but he works in Tbilisi.
21.2	ა, ასე გოფრხვი თენა შკას.	Look, now I made a hole in the middle.
21.3	ასე ათაქ კრუგის გეიჭკირუ თენა დო ზაკლოვკა დო ინა იღოლამ თექ დო თი ლისმარი, ა, თავრე გოძირა შხვას, მუდას.	Now, it will be cut arround, and a rivet will be attached, and a nail. Look, I'll show you another horseshoe.
22	- თე ნალი შხვადოშხვა ზომას აკეთენთო?	Do you make horseshoes of different sizes?
23	- ო, შხვადოშხვა ზომას ვაკეთენქ, ნალი ენა ცხენს არძას ართნერი სიფართეი კუჩხი ვაუღ.	Yes, I make different sizes. Not all horses have feet of one and the same width.
24	- დო მუს ორთუნა თე ცხენს უზომანანო თე ზომებს...	And what do they do? Do they try templates to a horse?
25	- ა, ზომეფი ამარ მუკომიბუ შაბლონეფი, ა.	Looks, sizes are hanging here, templates are over there.
26	- ა, ენა სტანდარტულ ზომეფ რე.	Well, these ones are standard sizes.
27	- ა, თეურე ქოთქუანს ი კოჩი გაანც, ფოლოში განცჷნ, თინა უკული მა მიჩქ, ჩქიმი შაბლონით ბღოლა თის.	Well, according to it, I will be told a width of a hoof. Then, I know what to do. I make it based on my template.
28	- თენა რე გამზადებული ხო, ამარი ათაქ მუკობუნ თენა?	This is ready, the one hanging here, isn't it?
29	- ენა ასე მურე, ჯირო თოდუაში ცხენიშ რე.	This is. This is for Jiro Todua's horse.
30	- ა, დიდ ცხენიშ რე.	It's big horse.
31	- ო, დიდ ცხენიშ რე.	Yeah, it's a big horse.
32	- შხვადოშხვა სიფართე ოკო ლისმარი ხოლო ვარიო; თე გინძე ლისმარს მუს უძახუთ?	Nails should also be of different sizes, aren't they? How do you refer to this long nail?
33	- ლისმარს, ათესო, ათეს?	Nail, this one?
34	- ო.	Yes.
35	- ენა ბარადოკი.	This is "baradoki" [=drift pin].
36	- ბარადოკიო, ჩქი მარგალური სიტყვა ვამიღჷნანო ნალშო, მუდგარენი ჩქინებური?	Baradoki? Is there no Megrelian word for a horseshoe? Something native?
37.1	- ვარ, თენა ვაგამგონებ.	No, I have not heard one.
37.2	აა, ათენა მუჭო ინოდოხოდ უკული დო ეთინა იშო ფოლოს გიანთხუ თეურე ბირცხას დო უკული ჟი მოღჷრკ, კილელენს თეურენ.	Well, how a nail drives is that it is nailed in a hoof, and then it is bended above.
37.3	ენა დიო ათაქ გაკჷრალი რე, ვამაფ გოკჷრილი თე ლისმარი.	It should be folded initially, The nail has not been folded yet.
38	- გასაგები.	I understand.
39.1	- აა, ოდნავ მოხრილ რე აშო, ანა აშო ოკო იჯინედას, სკანურე გიაშკვანქჷნ, მუშენდა იშო ვედას თეურე ხორციშა, უკული ზისხჷრშა ვემერთასჷნ.	Look, it is slightly bended to this side; it should look this side- because, when you nail it, it should not go into flesh, not to reach blood.
39.2	ეთინა უკული აშო გჷთურს ნორმალურო თექ.	It will be driven in an ordinary way.
40	- გასაგები.	I understand.
1.1	ლეჩხუმშე ვორეთ ჩქჷ ძირითადო.	We are basically from Lechkhumi.
1.2	ჩქჷნ გვარქ თეურეშე მორთჷ პატჷნსკუალობაშ დროს.	Our family came from there in the times of serfdom.
1.3	თექ შონქ დაშუ ალბათ მუდგარენი დო მოლართ აშო დო თი შონიში, თინეფიშ ნარდი ჸოფედ თე პატჷნსკუაშ დიიდა.	A Svan man probably committed something there and came here. The Svans brought up the prince's mother.
1.4	ოდო თენა მუჭომი ჩინებული ასე, მუდაშე, ცაგერს, გედჷრთ ი კოჩი დო თაქ ქჷმორთ ალბათ კუჩხით, ოდო შეაფარ თეს დუდი.	And, the prince was so famous that, somewhere in Tsageri, a man left and came here asked the prince for an asylum.
1.5	ჭახანც ქორე მოწყჷნაფილი, ართ თუთა.	He was dpressed for a month or so.
1.6	მუ რენია- უწუ პატონსკუაქ, სია, მოორდუ, მუშენ რექია მოწყჷნაფილი.	The prince asked: "What is it, my tutor? Why are you depressed?
1.7	მოორდუ, მარდუალ ჯოხო.	"Mordu" refers to a tutor.
1.8	დო მავა ჭყჷშ კოჩი ვორდია იახა დო საქონელი პუნდუა დო აქ მუთუნ, ართ დიხას ვოხექია.	He replied: "I was a shepherd; I had livestock; and I do nothing here except sitting."
1.9	მერჩანქია- უწუ საქონელს, სი ადგილი დოგორია.	He told him that he would give him cattle and to find a location for them.
2.1	მიდაართ თე კოჩქ დო დოგორ ლუგელას ადგილი თხომულონი.	The man left and found an alder grove in Lugela.
2.2	ე გაგანა დო თინეფი, თინა ჩქჷნი საბიძისკუალო რე, თი გაგანა.	Gagana and they are our cousins.
2.3	თექ უკული ბიძისკუალემს გორთილი აფუდეს არძოს მუშუში მუდა, უბანი თექი.	It was the divided among cousins, each neighborhood for each of them.
2.4	ჩქიმ ბაბუს დარზენა ჯოხოდ.	My grandfather's name was Darzena.
2.5	თაურე ეკილე თხომულონსჷნ, ჯეირანს აჩქენუ ინა, ეთინა ჩქიმი ბაბუშიდ თექი დო ხოჯეფს ოდიარუანდ.	When you go up the alder grove, Jeirani will know about it. My grandfather grazed his oxen there.
2.6	თექ გუშულირს, დამორჩილს, უკული ნოსორს თოლჷნდეს, ოჭნახჷს თოლჷნდესჷ, ჯას თოლჷნდესჷ.	In autumn, they carved a bowl, a winepress, wood.
2.7	ათაშიიდ, ბაბა, სააქმე.	That was the case, daughter.
2.8	ვაძჷდ.	There was no crockery.
2.9	ზუგიჩა მეუღუდ ი კოც ნისორი მუშეფშა, სიმინჩა, დიდ ნისორი.	He took bowls to Zugdidi to barter for maize; they took a bid bowl.
2.10	თის გიონახვანდეს დო თის გიოზანდეს მუდას, ჭჷკდჷ დო მუდას.	It was in it, people washed food amd kneaded dough for cornbread.
2.11	ქობალი სოო რდ.	There was no bread.
2.12	ოდო თექ გიკუღუდ, თექ გუმოჩანდეს თის სიმინჩა.	And, he took it to Zugdidi nad bartered for maize.
3.1	უკული ატარეფი, ასე ხოლო ქოძ, ბაბუში ატარი თაქ, ათეში მაჭიჭა თინა, ჯაში, თხომუში ჯაშე ორთჷდ თის.	Well, there still are "ataris" [=smaller wooden bowl]- made by the grandfather. They were small, and he made them of an alder tree.
3.2	დო უკული თაქ თი კოჩქ მიჸონუო შხვაო, ვამიჩქ დო ეთი თხომულონი ქიმეჩ თიქ.	Then, the man brought someone else and the alder grove to him.
3.3	ექ უკული წისქვილი ინუდგუდეს, ჸვანა უღუდეს, ოკაკუე გეუდგუდეს, ოკაკუე ქოიჩქჷნო მუ რენ?	In the alder grove, they had a mill, a cornfield, an "okakue." Do you know what an okakue is?
4	- მუ რე?	What is it?
5.1	- ათაურე წყარი გინოწენს დო გჷრძე მუდა რე კჷზჷჯგუა კეთებული, ეთეურე ხვიპი უღუ, ჯაშ თოლირი.	Water is pour from this side, from a long scoop. From that side, there is a "khvipi" [=deep vessel], carved of wood.
5.2	ეიფშაფუ თინა წყარითჷნ, გიმე გეგნოწენს იშო, გიმე დიკონანსჷნ, აშო ეშე მორხინჷნს დუცუნ, ათაურე ორანჯაია უღუდ მუდგარენი, თუნთიშ ოშკურნაფალო.	When it is filled with water, it'll be poured down, and, when it gets up, it had a banging device to scare bears.
5.3	ოკაკუე ჯოხოდ თის.	Its name was okakue.
6	- თენას აკეთენდუო მუშ ხეთ, ოკაკუეს, მუშ ხეთ აკეთენდუო ჯაშე?	Did your father made it of wood by himself?
7	- ო, ხეთ აკეთენდეს თის.	Yes, he did it with his hands.
8	- დო სო გედვანდეს?	Where was it placed?
9	- ა?	Eh?
10	- სო გედვანდეს თე ოკაკუეს?	Where was a okakue placed?
11.1	- სო და წყარი ოკო თის, წყარი ადგილი.	Where, and it needs water, where there was water.
11.2	თეურე ჯას გეშათოლჷნს დო ღორათ იონანდეს წყარს აშო, თის ქიგეწიუკო თექ დო თიქ მიბოლკო დო იშო ქჷდოწიუკო უკული, აშო ეშე ეიკჷნანდჷნ თიწკმა, ათაურე გვაგვაფის გუტეენდ.	They carved out a log and let water down by mean of a wooden canal in order to make it fall on a wooden scoop, in order to fill it and to make it be poured into a deep vessel; when it rose, it started banging.
11.3	ოდო თუნთიშ გურშენი, ჸვანაშა ვენჷნორთკო თუნთიქჷნი.	In order to prevent bears enter their cornfields.
12	- დო თუნთის ვაჭოფუნდესო თიწკმა.	Did they catch bears the?
13	- ქო ჭოფუნდეს.	Yes, they did.
14	- მუჭო?	How?
15	- ხაფანგით.	By means of a trap.
16	- ხაფანგი, მუჭომი ხაფანგეფი რდჷ?	What kind of traps were there?
17	- ხაფანგეფი რდ ჯვეში, რკინაშე კეთებული.	Traps were old, made of iron.
18	- მი აკეთენდ თეს?	Who made them?
19	- ჭკადუეფი აკეთენდ.	Smiths did.
20	- თქვან?	Did your father make it?
21	- ქო, მუაჩქიმქ ხოლო აკეთჷ.	Yes, my father did.
22	- თქვა გიჩქჷნანო კეთება, გიკეთებუნანო?	Can you make it? Have you made it?
23	- მუშო მოკო?	What do I need it for?
24.1	- მუჭო აკეთენდეს თენა?	How was it made?
24.2	თეში ტექნოლოგია მუჭომი რდუ?	What was the technology?
25.1	- ტექნოლოგია მუჭომიდ, ასე, ათჷნა ვამიჩქ, მარა ათე ფორმად თიში.	Well, I don't know what its technology was but that was its shape.
25.2	ათე შკვილიდ საქმე, შკვილიჲ გერნაფა.	To iinstall a "shkvili" [=a bow] was principal.
25.3	ათეს შკვილი ჯოხო.	Its name is shkvili.
25.4	ათესჷ აკანთხაფალიდ.	Its two parts were to crash each other.
25.5	ოდო ათეს თუდო მუდა დო ათე ფირფიტა ინიდგუმუდ ოდო თექ გიობიჯგუანდ, მარა ინა დიდიდჷ, ათეზმა ოკო ინა, შარა, დოკჷლუასჷნ.	That was placed down; this metal sheet was put inside, and a bear stepped onto it; however, that was a big one in order to shut the way.
26	- დო თენა, მუათქვანიშ გაკეთებული რენო?	Was that made by your father?
27	- ენა ჯვეშიე, ენა მელაში ოჭოფალ ლე დო მუნჩქვიში.	This is an old one. This is to catch a fox and a badger.
28	- ა, თეჯგუა..	Aha, was that?
29.1	- ო, ათე ფორმად, დიდი.	Yes, that was of this shape, a big one.
29.2	სკა უხედეს, სკა უხედეს, მარა სორდუა სკანი მუდა პირბადე დო ობარეში, თეში მუდგაენი გიფხვახვანდითია დუდჩა დო ეთეში.	They kep bees; they had beehives; however, they had neither a veil nor spraying machine. They just banded their heads and approached beehives. There were wooden barrels of two, three hundred liters; they were this big. We filled them up with honey, and there was no one to use it. Nobody wanted it.
29.3	დო ბუყუნეფი, ჟიროში, სუმოში ლიტრიანი ჯაში ბუყუნეფი კჷნოდგუდუა თეში მაფართა, ათეიმადიდა, ევოფშანდითია დუდჩა დო კოჩ ვარდუა, კოც ვაკოდუა.
29.4	მაჟია წანას დეშაქრებუდუა თინა დო უკული არგუნით ეშაფკვათჷნდითია, ახალიშ ადგილი ვარდუა დო იშ ვორღვანდითია.	Next year, sugar appeared on its surfaced. We cut them out with an axe and threw away.
29.5	აჸ, ონტკა დიფუნედ იშენ, კოც ვაუჩქჷდ.	Well nobody knew whether vodka could be distilled of it.
30	- თე ხაფანგის მუ უძახუდეს, სახელი უღუდუო მუდგარენი?	What was the name of this trap?
31	- ხუნჯი.	Khunji.
32	- ხუნჯიო?	Khunji.
33	- დო მუათქვანი აკეთენდ თე ხაფანგის ხოლო?	And, did your father make thiat trap?
34	- ო, მუაჩქიმიში ნაკეთებ ხოლო ქოძ.	Yes, my father made them.
35	- თეს უმოსო ჭყიშეფი ხო ქოხვარენდეს?	WAs it mostly used by shepherds?
36	- ა?	Eh?
37	- ჭყიშეფი უმოსო ადრე.	It was mostly used by shepherds in the past.
38	- ო, ჭყიშეფი ხვარენდეს უმოსო, მეკითხაფა ოკო, ტყას გითორდესჷნ.	Yes, shepherds used it when they were in the forest.
39	- დო მუჭო ჭოფუნდ თენა, თეჯგუა მუჭო ჭოფუნდ თე თუნთის?	How did the trap catch a bear?
40	- ა?	Eh?
41	- მუჭო ჭოფუნდ?	How did it catch a bear?
42.1	- მუჭო ჭოფუნდ და თენა იფაჩუ, ათჷნა აშო იშო, ათენა.	How, and it is streatched on either sides.
42.2	უკული ათჷნა ეშე უნჭირანსჷ თის.	Then, it holds it up there.
43	- აჰა, კიბირეფი ნოღვე თის თექ	Aha, the trap appears to have cogs.
44	- ათე ტარი ქაშაადვი სი, მა აკუკუნა თესჷნ.	Put the hadle in it; I'll stretch it.
45.1	- ანწი მუერიებუქუ.	Now, I'll cope with it myself.
45.2	ეჸ, იშო გეგნოკიჩ ასე გვალო.	Now, turn it to that side completely.
46	- გვალოვო?	Completely?
47.1	- ეთეში, ეთეში, ეჸ.	That way, that way.
47.2	ჯგჷრი, ხე ვადიწიკვა ბიძი.	OK; don't get you hand dity, daughter.
47.3	აათენა რე, ბაბა.	This is a trap, daughter.
47.4	ათაქ უღ, აკანათხაფალი ჯოხო თის, ფირფიტა ინოხე თეს დო მოლურცუ თუნთინ, კუჩხის ქიგიობიჯგუანს ინა, ათაქ გელუოლ იშო დო ანა იშო აკანთხუ დო კუჩხის უჭოფუნცუ.	These are jaws. there is a metal plate in it, and when a bear comes, it'll step on ti, his leg will drop into it, and jaws will crash catching its leg.
48	- კუჩხით იჭოფუ დო ვალნე.	His leg is caught and he is unable to leave.
49.1	- კუჩხით იჭოფუ.	His leg is caught.
49.2	ხუნჯი კუჩხით ჭოფუნცუ.	A trap catches its leg.
49.3	მუნჩქვი მუდათ მაფუ ნაჭოფა გვალო, ნიჩვით.	With it, I have caught a badger, his snout.
49.4	მუ რენია თენა, ქიგუნჭირუდ თიშა დო ათაქ ქუგოლაფუდ ნიჩვის, ჯაღრას.	It appeared that he stepped on it and his snout was gripped, in Jagra.
50	- ჯგირი ასე ჩქი ხე ვაკიპჭოფათ თეთჷ, თის ვეცადათ.	OK. Now let's try not to have our arms caught.
51.1	- დიკინ სი ასე.	Bend down now.
51.2	დიკინ.	Bend down.
52	- დიპკინაო.	Bend down?
53	- ეთი ტელეფონეფი გეჭოფით დო ენა ნახვარებ ვარე.	Take the phone. The trap is not used.
54	- მუთუნს ვაწორე იშა.	Nothing can escape.
55	- ვარ.	No.
56	- მადლობელი.	Thank you.
1	- აი, ურემიშ თინეფ მუ ჯოხო მუს უძახჷთ, ე, ურემიშ ნაწილეფი?	Well, what are parts of a cart?
2.1	- ურემიშ მთავარი ღერძი რამას უძახჷნა მანქანაშის თიჯგუა მუდა გა, გას უძახჷნა თის.	The name of the main axis of a cart is "rama". Cars and trucks too have it. It's called as "ga".
2.2	გა, უკული თი გას გერცხუ თინა, საცხჷრე.	Ga. It is on it where a chassis plank is fixed.
2.3	ოდო წოხლე იშო უღუ, უღ მითოძ თის თექ დო რკინა კულუძ უღუს.	In front of it, there is an oxbow. An oxbow is tied to it with a chain. There is a piece of metal fixed to an oxbow.
2.4	მარა სორდუა იწკმა, ბაბა, თოკი დო რკინა.	My father used to say that in the past there were no rope and metal.
2.5	ათე ჯვეშეფიშ ნარაგად ფშ ათე ღუნჩა თოლორდაში დიდა, ჩხონაფილი მუდას კარკაზანდუა, წჷრღის, ხოჯიშ ოსკუაფალო, უღუს ქუსკუკო აგაფა.	I remember what old people used to say. Guncha Tolordava's mother, God rest her soul in peace, Twisted canes in order to tie an oxbow to a cart.
3	- ათე წჷრღი მუ რდუ?	What was the "tsyrgi"?
4.1	- წირღი ჩელიშ ჭჷნშე ორთჷდეს თის, ჩელიში.	Tsyrgi was made of canes.
4.2	დაჩუნუანდეს თის დაჩხჷრით ოდო დოწჷლიხჷნდეს თის დო თი ოსური დოწჷლიხჷნდუან, ართი მარას უბაღუდუა თინა ხოც უღუს დო კაზახეფი ღოლანდუან, ჟჷრ დღას.	They boiled and wrang them out. cWhen the woman wrang, it would be good for a week to apply an oxbow, and, when men processed canes, for two days.
4.3	ოდო ათენა, ეთით წვალენდეს, თოკი ვარდ, ჯაჭვ ვაძჷდ.	They struggled with it. There was no rope and chain.
4.4	უკული რკინაქ მუშელჷ, ჯაჭვიქ მუშელჷ დო ასე ცხოვრება რე უჯგუში, მეტო ვამურს ქიანაშა.	Later, metal was introduced, a chain was introduced, and, presently, we live the lives when you cannot wish better.
4.5	მუ გოკო მეტი.	What else do you want?
4.6	დიდებული ამბე რე, მიც დუც ორგჷნი, მარა ათნა გიჩქჷდას ოკო ჭიჭე დუდიში ორდალი მუდგაინი.	It's great for those who can make benefit for themselves, to make one's living.
4.7	იშა ვარე საქმე, პროფესორი რდენი, ბოში, დუდიში ორდალი გიჩქჷდას, ათე ნა რე მთავარი.	It is not necessary to be a professor. You've got to be able to do something in order to make your living. This is principal.
5	- მეტი ურემს მუ ნაწილეფ უღუ?	What other parts are there in the construction of a cart?
6.1	- მუ ნაწილეფი, მუ და, ღერძი უღუ, უკული, საცხჷრე, თი ბარბალი მუსუ რე, ბოში, უძახჷნა ხოლო, აშო რკინა გინოძ უკული თის.	What parts? It has an axis, a chassis plank; I don't remember how a wheel is called; there is a metal peice placed onto it.
6.2	თიშ გინოდვალა ხოლო მიძირჷ.	I have also seen how the metal piece was fixed there.
6.3	ხოხო თის მუშ ხეშჭკუდ უღუდ თის, ძალო გინატკაჩანდეს თის აშო.	There is a special tool for it. It was fixed using some force.
7	- კოფე მუ რე?	What else is there?
8.1	- კოფე რე უკახლე ეკოსკუ ფიცარინ, თინა, უკახლე.	There is a "kope", a bourd tied to its rear side.
8.2	ათე ილკო თოლორდა, ჩხონაფილი, ილიკო თოლორდა, თის ჸუნდ ხოჯეფი დო თინა ხენდჷნდ თის დო თის სიმინდი გუშუღუდ თექ.	Iliko Tolordava, may God rest his soul in peace, Iliko Tolordava had oxen and trained them. He used to carry maize with it.
8.3	მა ხოლო მობხვარებუქუ კოლმეურნეობაშ დროს ვამობჭიშაფუქო, ჩქინ ფართობშე სიმინდი მემღალნა მუდაშა.	I too have witnessed it during the times of the collective farm. I have witnessed how we fetched maize from our lot by means of oxen.
8.4	ოდო ხოჯეფი მუშენდ, ბაბა, ხოჯიშ ნაშენებუ რე თე ქიანა, ხოჯი დო ურემიში.	People made oxen work. Everything, what has been done in this coutry, was done by means of oxen and a cart.
8.5	სოო რდჷ სკანი მანქანა, მუთუნი, მუაჩქიმქ ცხაკაიაშა იბდითია ურემით დო ეთექ ჭიჭე ჯიმუ დო ნააფთი, ოდო თინა მომღუდესია ააშო.	There were no automobiles or something. Elderly people told that they went to Tskhakaia by a cart and brought little salt and oil from there.
8.6	სერით, ათაქ ა, აკმასერესია მოიდანახეს ოდო ხოჯემქ ხოლო დოდჷრთუა იშო დო ეთექ ინვოქუქუდითია ოჭმარეშა.	They said that, in the evening, it got dark near Modinakhe and oxen stopped, and that they stayed there till morning.
8.7	ოდო ოჭმარეს უკული ქუმვოსვანჯეთია ჭიჭე ხოჯი დო მუხურშა ქუმიღუა დუდი, ათაშიე სააქმე.	They said that, in the morning, they allowed oxen to have a rest, and they brought us to Mukhura. That was it.
9	- ოდო ინას მუს უძახნა, ათას, სამკუთხედი მუდგარენი რენი, გეძჷ კამეჩის დუც ხოლო დო.	And, what is it called as, something that is placed onto a buffalo's head, something like a tringle?
10	- ნამუს?	Which one?
11	- სამკუთხედი მუდგარენი, ჯაშე იკეთებუ	Something like a triangle, made of wood.
12	- უღუ.	An oxbow.
13.1	- უღუ რენო?	Is it an oxbow?
13.2	ღეჯეფს ხოლო უკეთენა, ზაბორს..	It is also used for pigs in order to prevent them from breaking through a fence.
14	- ღეჯეფს უკეთენა ის, უღუ ჯოხო დო თი ხოჯის მუდას ხოლო უღუ ჯოხო.	What is fixxed onto pigs' heads is called as an oxbow as well as what is fixed onto oxen's heads.
15	- შხვა სახელი ვაუღუნო მუთუნი?	Is there any other name?
16	- ვაუღ შხვა სახელი.	There is no other name.
17	- ქო პატონი, მადლობა.	OK, my dear. Thank you.
1.1	- მა ასე ათაქ ა ქვინჯეში, მარგალურო ქვინჯეს უძახჷთ, არვანს უძახუნანჷ, ეთიშ კეთებას დიბჭყანქ.	Now, I'll start making what we call in Megrelian "kvinje" [=mortar]. I'll start making a mortar.
1.2	ასე გოძირანთ თე ნიმუშის, მუჭო ვორთჷქ, მუჭო ვარჷნ თენა.	Now, I'll show you a sample, how I make it and I don't.
1.3	მუ სიტუაციათ მეურც თენა, მუნერ მუდათ მოურცუნჷ.	I'll show you how a mortar is made.
2.1	ასე პირველი რე, ა აჩკი გიღუდას ოკო აუცილებელო, თოლს ველგოციასჷნ თიშ გურშენი, თენა პირველ უსაფრთხოება თენა რე.	Firstly, you have to wear eyeglasses in order to prevent something from getting into your eyes. Therefore, this is primary for your security.
2.2	ათეშ უკულ მეურსჷ თეშ გალენი ჩარხუა ასე თეშჷ.	After that, a mortar is processed from ouside.
2.3	თენა აშაკილერ მაფ იფრელ, გასწორებულ მაფ.	I have locked, adjusted everything.
2.4	ჭე ბალანსჷ, იფრელ გასწორე ოკო, თეშ ვეშლებე, უბალანსეთჷ მუთუნით.	It needs some balance. Everything should be adjusted. Without balancing, tyou cannot do anything.
2.5	ბალანს უღუდას ოკო თინა, თი მუდას ქიუასჷნ თიშენჷ.	It should be balanced to enable it to process the material in a proportional way.
2.6	ასე დიბჭყი ჩარხუა.	Now, I began processing.
2.7	ათინა შედარეფით ეფიე, ათეშ ჩარხუა.	It is easier to process this.
3	- ასე მუთ დამუშეთ თენა?	With what did you process it?
4	-- ბატონო?	Excuse me?
5.1	- მუთ დამუშეთ?	With what did you process it?
5.2	მუ ქიხვარით ასე?	What did you apply now?
5.3	მუს უძახუთ თეს?	What do you call it?
5.4	თენა ხოლო მუათქვანიშ ნაჭკადა რენო?	Was it also forged by your father?
6.1	- თენა ხოლო არძო მუაჩქიმიშ ნაჭკადა რე.	All of these were forged by my father.
6.2	თენა მჷდა ვარე, მუთუნჷ თენა ქარხნულ ართკაალია ვამიღჷ მა საერთოთ ქარხნულს ვავხვარე.	None of the tools has been manufactured. I don't have any manufactured tools. I don't use manufactured ones.
7	- მუს უძახჷნა ასე ათენა?	What is it called now?
8.1	- მუსჷ და ოტახჷს უძახჷნა მარგალურო, ოტახჷს თეს.	What? It is called as "otakhy" [=crusher] in Megrelian.
8.2	ხვიპ ოტახჷს უძახჷნა მარგალურო.	It is called as a deepened chisel.
8.3	ასე მუ მიჩქ, ქორთულო შიებე შხვანერ მუდგარენ უძახანჷნ, მარა თენა რე ხვიპ ოტახჷს უძახჷნა.	Well, who know, maybe in Georgian it is referred to as differently, but a deepened chisel is referred to in Megrelian.
9	- ჟირხოლოსო?	Both of them?
10.1	- პირველი, გალენ გათოლარ რე, თინა პირველი.	The first one is used to carve a mortar from the outside.
10.2	ასე დინახლენ პროცესის ხოლო გოძჷრანთ, ხოლო მუ სიტუაციათ მეურსჷნ ათაქჷ.	Now, I'll show you the process inside, what happens there.
10.3	დინახლენ პროცესი ასე ასე იუჸვაფჷ.	Now, you'll see the process inside.
10.4	ართ წუთ, აჸ.	Just a moment.
10.5	ეს აშო დოუკუნანთ აქ.	I'll move this hither.
10.6	ქიმკუორხუათჷ ოკო თენა დო დინახლე ეშატრუბუა რე თენა არძოშ უმოსჷ რთული პროცესჷ თესჷ.	I have to fix it and then to remove its internal part. This is the hardest process.
10.7	თჷშენ ნამდა, ვაიჩქჷდა მუთუნით ვაგაპატიენს.	Because, if you are incompoetent, I will not forgive you anything.
10.8	ხათე კითის მერტახჷნსჷ.	I'll break your finger immediately.
10.9	დჷნაგურეფი... დოგურაფას ართ სუმშა ქჷმაფჷ ნამუდეფი თენა, მარა ვაჩუეთხი დო ქიდიბგურე.	When I was learning it, I broke my finger about three times; however, I didn't quit and mastered it.
11	- აა, ა, თეს მუ ჯოხო ასე?	Aha. What is its name?
12.1	- ათეს ჯოხო ასე... მმმ... ორხვალს უძახჷნა მარგალურო, თეს უძახჷნა.	The Megrelian for it is "orkhvali" [=perforator].
12.2	ასე თენა დირხვას ოკო თაქ.	Now, it should be punched here.
12.3	ასე შკას თესჷ თუდო ვარენო ეშაღალუაფუნ, დირხვას ოკო თიქ, მუზმა სიღრმე ვარენო მუდან, თიზმა დორხვე ოკო თენა.	Now, when its middle part is removed from below, it should be punched. The deeper you are going to make a mortar, the deeper hole is to be made.
12.4	ათენა რე ხვალე ქარხნული თეს.	This is its only part which has been manufactured.
12.5	დაარჩენჷ ათე ჩარხი, ათენა იფრელ ათნა, იფრელჷ ხეშ ნაკეთებჷ რე, მუდა ვარე.	The rest, this lathe, everything is hand-made.
12.6	ქარხნულ ართკაკაია ვარე.	None of them has been manufactured.
12.7	ათნა რე ქარხნულ ხვალე.	Only this one has been manufactured.
12.8	ათჷნა რე ხვალე ქარხნული, დირხუ ასე თენა ათაში.	Only this one has been manufactured. Now, it'll be punched this way.
13.1	უკვე ზომაშა რე მეულირი მუ სიღრმექ ოკო იჸუასჷნ თენა უკვე გამუდებულ რე.	It has already reached the adequate depth. Beyond this, it'll be ready.
13.2	აშო დუკინანქ თეს დო გოძირანთ მუჭო ეშიღალუაფუნ, მარა თინა... თინა ვარენო, ვაჲჩქჷდა... ახრებულო ვაგამუდე კოც.	I will move it hither and show you how its internal part is removed; however, if someone is not aware how to do it, it'll be hard for them to make it.
13.3	ვაიჩქუ თე ამბე და... რთულ ხელსაწყო რე ათი ძემლარს უძახჷნან თინა, ჭე მანგარ რთულ ხელსაწყო რე.
1.1	- ანნა რე მარგალურ... ჩალამ კალამს უძახჷნა ათეს, ათნა.	This is a Megrelian... It is referred to as "chalam-kalami."
1.2	ათენად მარწვენიშ ოშუმალი.	It was a utensil used for drinking matsoni [=Georgian yoghurt].
1.3	თეს ჯაშ კჷზის გედვანდეს ჯვეშო.	In the past, a wooden spoon was placed on it.
1.4	ათეჯგუას თოლუნდუ მუაჩქიმი თი ბაღანობასჷ დო ჯარშა ოჯღონანდეს თეს ჩხუპი რდჷნ თიდროს.	My father carved these, and they were sent to the army during the war.
1.5	ვარდ იდროს ი მუდეფი ოდო ათეჯგუას დოჩარხჷნდეს დო თეს ჩხუპშა ოჯღონანდეს.	They were not available in those times and they were made this way.
1.6	უჯღონანდჷ თექ მუაჩქიმი თი დროს, თი მჷდა დროს.	My father sent them during the war.
1.7	ბაღანეფჷ რდეს თენეფ, მარა ბაღანას უჩქჷდ თეშ კეთება დო მუდანდეს... ხეშ ჭუხუნით ჩარხუნდეს თეს.	They were children; however, they, as children, were able to make them and they made them using a manual clamp.
2.1	ათნა რე ფიალა კახური.	This is a Kakhetian phial.
2.2	ჩქინი სასმისის დო კახელეფ შკას სხვაობა რე.	My and Kakhetian glasses differ.
2.3	ენეფიში რე ფართო უმოსი, ათაქ ჟინ დუდჷ ფართო უღუნ ფერი.	Theirs is wider. Its upper part is wider, over here.
2.4	იგივე ათეჯგუა რე, ჩქინ მარგალურ ჯამს უძახჷნა ღვინიშ ოშუმალ....	It is similar to our Megrelian what is called as "jami" [=a small bowl used for drinking wine].
2.5	ანა მარწვენიში რე, დიდი რე თინა, ვარა იგივე ათეჯგუა რე.	This is for matsoni. This one is larger; otherwise it is the same as the one used for wine.
2.6	თი ღვინიშ ოშუმალ ხოლო ჩქჷნი, ოღონ ეშმადიდა ვარე, უმოს მორჩილ რენ ფერ რე თენა.	The one, used for drinking wine, is the same; however, this one is not that big. This is a smaller one.
2.7	ენა მარგალური სასმისი რე, ათნა კახური სასმისი რე.	This is a Megrelian glass. That is a Kakhetian glass.
1.1	სხვათა შორის არძაშ უმოს საინტერესო მითოლოგია უღუ მარგალურსუ.	As a matter of fact, Megrelian mythology is the most interesting.
1.2	თენა თის ნიშნენს ნამდა ჩქინ მითოლოგია რე ჯვეში, ჯვეში.	It means that our mythology is ancient, ancient.
1.3	მინ ქიანაში რე.	Some of them are too many.
1.4	რე მითოლოგიაშე ოჩოკოჩი; მითოლოგიაშე რე ტყაშმაფა; მითოლოგიაშე რე როკაპი; მითოლოგიაშე, ბრელ მუთუნიე მითოლოგიაშე.	From mythology, there is ochokochi [=forest man deity]; from mythology, there is tkashmapa [=forest woman deity]; from mythology, there is rokapi. There are a lot of things from mythology.
1.5	არძაშ უმოს საინტერესო რე ტყაშმაფაშ ამბე.	The most interesting story is that about tkashmapa.
2.1	ტყაშმაფა რდჷ, ქორთულო ქოფთქუათჷნ- ღვთაება, ესეგი ტყა, ტყაში მეპატრონე.	Tkashmapa was a deity, a patron of the forest.
2.2	ესეგი ნოტყელეფიში გამგებელი, ნამდა ტყაშმაფაშჷ ხეგენადველჷ ნოტყერს ტყვიას ქათანქ და სი აუცილებლო გლახა ქუმორხვადჷდჷ დო ათეშ გურშენ იმუთირ კოჩჷ, ნამუ მუთ იჸვილუდუ..	This is to say that she was in charge of beasts. If you shoot an animal, marked by her, something bad will happen to you by all means. Hence, people considered it which of them to kill.
2.3	მაგალთო მუშჷ ნადირუაშ დროსჷ, მუშ ჸვილუაშ შილებუანდჷნ თენა ტყაშმაფაში ხეძღვენია ვთქუანთჷნ თაშიე, ნამდა თეშ ჸვილუა ნება დართული აფუდ ტყაშმაფას.	For example, they referred to a game which was allowed to hunt as a gift from tkashmapa, that is, it was permitted by tkashmapa.
3.1	ტყაშმაფა საინტერესო რე თით, ნამდა ტყაშმაფა ცხოვრენდ ტყასჷ.	Tkashmapa is interesting owing to the fact that she lived in the forest.
3.2	დჷ სკვამ ოსურჷ, ნამუსუთ გჷნძე კაბა, კაბა რენო, გჷნძე თუმა უღუდუ.	She was a pretty woman who had a long dress, not a long dress, but long hair.
3.3	გითმედოხოდუდ წყარპიც დო ირო ირცხონჷნჷდ თე თუმას.	She used to sit by the river always combing her hair.
3.4	ქეშეხვადჷდჷ მითინი მონადირე და ოცადჷდჷ, ნამდა ესეგი ოჸიე ქარაგადაფუდკონ მუწკჷმა ცხოვრებაშჷ.	Whenever she met someone, she did her best to make him have sex with her.
3.5	ესე იგი მუჟანს გირაგადჷდჷნ, მუთუნფერო ვეშილებედ სი სიტყვა მიკურთინეკო, სიტყვა ქუწიკო მუთუნ ტყაშმაფას.	This is to say that you were in no way to respond to her, to say anything to tkashmapa.
3.6	თიშგურშენ ნამდა მაჯადოენსია კოსიავა თქუანდეს.	Because, as people said, she bewitched a man.
3.7	დო უბრალოთ ხეთ ოკო ოძირიკონ დაუშვათ ენა გიწინდ: თესხი წანასი ოვაჭრჷდი ვთქვათ დო ენა ითანხმენდი ართ წანა რენო, ჟირ წანა რენო, ამშვ თუთა რენო, ბრუო თუთა რენო, თიშ მიხედვით.	You had to just show it to her with your hands. She told so many years; you bargained, say and made her agree: one year, two years, six months, eight months. It was decided accordingly.
4.1	არძაშ უმოსო ოშკურჷ ჯოღორეფჷშა.	Tkashmapa is most afraid of dogs.
4.2	თიშენიე სოფელშა ვემშმურსუ.	That is why she does not enter a village.
4.3	სოდეთ ლალუა რე, სოდეთ ჯოღორეფიში ხონარ, ხმაურიე ეტახილინ თექ, მუთუნფერო ვემშმურს ტყაშმაფა.	Wherever there are dogs barking, Tkashmapa will never enter the area.
4.4	მარა რე შემთხვევა ნამდა, აა, ქჷმოხვადუ სოთინ სოფელსჷ და შილებე მაღაზას ქიმთინჯირას, ქიმთირულას, ქიმთირულუასჷნ.	However, there are cases, if she happened to visit a village, Tkashmapa may fall asleep in a granary.
4.5	ათე დროს, დაუშვათ ოჯახიში ოსურ პატონქ ქოძირ თენა და თუმა გუბონას ოკო ბჟათ.	If a woman of that family sees her then, she has to wash her hair with milk.
4.6	ბჟათჷ თიშგურშენ, ნამდა თე კულულენს გოუტენს თენა ბჟათ ოკო გუბონას, თიგურშენ ნამდა მუთუნ ვადოჭყუას, ვარა უკულ მუთუნ გლახა ვამახვამილუას თე ოჯახისჷნ.	With milk because she makes her curling fall down. She should wash it with milk to avoid cursing and something bad to the family from her.
5.1	ეჭარილიე ქიანა ენა ჯვეშჷ მარაგადეფშე, ეშაჭარილიე თინა, ნამჷდა ტყაშმაფა ტყას ხო ცხოვრენდ დო ირო ოცადჷდ თე მონადირეეფიშ, ესე იგი, წკჷმა თანაცხოვრეფაში მეჭი... მეჭიიი... მეჭირინაფას.	It has been described by old narrators that, when Tkashmapa lived in the forest, she always tried to make hunters have sex with her.
5.2	მარა თეს ირო... ტყაშმაფა უორდ ოჩოკოჩისჷ.	But she always... Ochokochi loved Tkashmapa.
6.1	ასე ოჩოკოჩი სოლე მურც სიტყვა.	Well, here is the etymology of the word "ochokochi".
6.2	ქორთულს რე თეშ შესატყვის- ქაჯი, ქაჯის, ქაზის.	Its Georgian equivalent is "kaji".
6.3	ოჩოკოკოჩი ხოლო ოჩი, სიტყვა კოჩი, ესე იგი ანუ ვაც კაცი ესე ევჭოფათ ჩქი.	"Ochokochi" consists of two words meaning a billygoat and a man, that is, a billygoat man.
6.4	თის ხოლო რქა უღუდუ, ართო თუმაშჷ, დიდ თუმა გოჩანდჷ დო თქუანა ნამდა კჷდჷრს ათაქია გოჩანდუა ოფეთაშე.	He had a horn. He was entirely hairy. He had a lot of hair, and, as it goes, on his breast he had an opetashe [=flax-comb].
6.5	ოფეთაშე რე საჩეჩი.	Opetashe is a flax-comb.
6.6	ესე იგი მუ, ნამდა მიდგას არაგვუდუ თე მუდა, შილებე მჷდა....	This is to say that one, who collided with him, might be killed.
6.7	შილებედჷ ოჩოკოჩიშ ჸვილუა, მარა უკულ გიჩქუდკო ოკო აუცილებერო თე წესი, მუჭო დო ტყვიას ქათანდჷ, ისარს ქათანდი, დო დოჭყოლუნდიდა, შეთმე... შეგეხვეწებუდუ- ქიგემძინია ხოლო.	Ochokochi could be killed but the you had to be aware of the custom by all means. As soon as you shot hi, either with an arrow or a gun, and wounded him, he would beg you to do it again.
6.8	მუშენ და მაჟიაშა ქათანდჷდა და თი მუდეფი იმთელებუდ თიშ ნაჭყოლა დო შილებე კინ გეძლიერჷკო დო უკულ აშო დჷგართუდჷ დო მორსპუკონ, დორვილჷკონ თინა ხოლო შეულებუდჷ.	Because, if you shot him again, his wound would recover, and he could regain his strength and attack you, and even kill you.
7.1	ოჩოკოჩს შეულებუდუ, მაგალთო, მითინ ტყაპის ცხოვრენდჷ, ვარა ტყას ცხოვრენდჷ, მჷდა უღუდ ჭიჭე ფაცხა, ვარა მუთუნი, შილებედ კოჩ ელახენ თეშ მჷნილჷკო, ყებურს ქელადოხოდჷკო დო თექ ოჭკომალ ქუღუდუ თი კოს დო თინა ხოლო ოჭკომჷკონ, მარა სიტყვა ოკო ვაუწიკო მუთუნი.	Ochokochi could, for instance, when someone lived near the forest or in the forest and had a small patskha or something, he could enter it, when the owner was sitting there, sit down by the fireplace, eat whatever available, but you were not say a word to him.
7.2	დო ვართი ოკო, ვართ შიგეტოტებედჷ, თინა მუშით გიტიბუანდ ოჭკომალს, ოჭკომუნდ დო მუშით მიდეშ.	You should not and could not related with him; he warmed food himself, ate it, and left.
7.3	მუთუნს ვაუშალენდ ინა კოს.	He didn't harm the owner.
8.1	ოჩოკოჩ მაგალთო სოთინ მჷდაშა ვენიშ, სოფელშა მიშნაულა რე, თენა კოც ვაუძირ.	For instance, Ochokochi didn't visit crowded area; nobody has ever witnessed him to enter a village.
8.2	სოთინ განაპირას, ვარა სოთინ ტყაჩუს უღუდ მუჯოხონი ჭე ფაცხა და, თექ შილებედ მაგალთო მერთჷკო დო მუჭოთ გიწინ თეშ, მჷდას ეკოდოხოდუკო ყებურსჷ, ოჭკომალ ოჭკომუკო, მიდართჷკო.	If someone had a small patskha somewhere in the outskirts or in a patch of forest, he could, for example come there and, as I told you, sit down by the fireplace.
8.3	მარა მითჷ იგინანდ ნამდა მუშ მჷდა რდ, რაყიფი ასე ვთქუათჷნ მეტოქე ტყაშმაფაწკჷმან ეთიწკჷმა ეცადებუდ თის, ვარა ერკინჷკო, ვარა დამარცხჷკო, ვარა გეგნორაუკო ვარა მუდგარენი.	However, he tried to fight or defeat or punch someone who was his love rival with Tkashmapa.
9.1	რე, რდ თეჯგუა მახუტელა, ნამუთი ტყაშმაფაშ ჸოროფილი რდჷ ოდა ათეშ გურშენ ეჭვიანენდჷ ოჩოკოჩი დო ოცადჷდ მახუტელაშ დამარცხებას.	There was someone, Makhutela by name, who was Tkashmapa's lover, and, owing to this, Ochokochi was jealous and did his best to defeat him.
9.2	მარა ქჷმოხვად თაშ, ნამდა მახუტელაქ დოჭკირჷ ოჩოკოჩი დო ვადებღორდა კაპტონი გახარიას, აუ, ლაშა გახარიას მუმას უღუ ლექსი თეშ გურშენი:„ გემიძინი, მახუტელა“ ჯოხო.	However, it happened so that Makhutela wounded Ochokochi. If I am not mistaken, Kapton Gakharia, oh, no, Lasha Gakharia has a poem aboutt it "Shoot me again, Makhutela!"
9.3	„ გემიძინი მახუტელა, ვეგეიძინა, ვარია.	Ochokochi says: "Shoot me again, Makhutela!"; Makhutela replies: "No, I will not."
9.4	ჭყელ ოფედას მახუტელა სკან ეზო დო კარია“ დო მეურსჷ, მეურსუ- იგრძელებ.	"Makhutela, may your house and estate be cursed!", and it goes on that way.
9.5	თე ლექსი ვარე გვალო დიდ ლექსი, მარა ათეჯგუა საინტერესო თითჷ რე, ნამდა მითოლოგიას ეთმეჭარჷნსჷ.	The poem is very long but it is interesting because it described mythology.
9.6	ათეთჷ რე ჯგირი.	That is why it is good.
10.1	გუშულირჷ რე წიგნი მარგალურ მითოლოგიაშე, სოდეთ ჭარჷ თე ტყაშმაფაწკჷმა შემო... ჭყიშეფიშ შეხვალამაშ ისტორიეფიე ეჭარილი, მონადირეეფიშ შეხვალამაშ ისტორია რე ეჭარილ დო ათაშ მიშჷ ცხოვრება.	There is a book about Megreliam mythology telling a story about Tkashmapa's encounter with shepherds. it describes stories; it describes stories about shepherds' encounters, and that was the life.
10.2	მარა ათეშ გურშენჷ ჩქინ ჯვეშეფს უჩქუდეს ბრელი თე ამბეეფი.	However, our elderly too knew stories about mythological characters.
1.1	ჯვეშო თურმე, გილეშეს კათა სოფელ სოფელ.	They say that, in the past, people went from one village to another.
1.2	თენემც ჯოხოდ- გესერი დო მუს ჯოხოდ გესერი.	There name was geseri. What did geseri mean?
1.3	ესე იგი თენა მუ რე, მეროჭიკეემს უძახჷნა საქორთუოსჷნ თიჯგუა რე.	This is, you know, what are called in Georgia as "merochike" [=workers paid in kind].
1.4	მერუჭიკე ბერები არიან.	They are monks.
1.5	თენეფ, თენეფ დეს ესეი მოძრავენდეს, გილეშეს.	They were monks. They moved.
1.6	სოდე გიასერუდესჷნ ოჯახშა ქიმიშეს დო ქოთხინდეს ნამდა გეგმოსერაფევა სერჷ დო გეგმასერაფუანდეს სერ.	Wherever they happened to be after dark, they would come to a family asking to let them stay at night, and they let them in.
1.7	დო თე კათა ინწკჷმა, ქოიჩქ, ვართ ტელევიზია რდ, ვართ რადიო რდ, ვართ მუთუნი რდ დო სერჷ, მჷდა ქორდჷ ზოთონ და სერი გჷნძე ქიმიშჷ და ათეშე ელადოხოდჷდეს ყებურც.	And, those ones, you know, there was no television, no radio, nothing at all, and at night, if there was winter and a long night, they came in and sat down by the fireplace.
1.8	ბუხარ სო რდჷ... მუშენ და სამარგალოს ძირითადო ვაშენენდეს მუდაშ ჸუდეემს, ქუაშ დო იშ ჸუდეეფს თიგურშენ ნამდა, ჯა ბრელ სორგჷდჷ.	There was no hearth, and people in Samegrelo mostly didn't build houses made of stone and concrete, because there was a lot of wood.
1.9	დო დაუშვათ ნტერქ ქუმორთჷკო მუდანჷ, ასე ქუაშ ჸუდე შილებედ დოტახუკო იქ ოდო თიშ ერინაფა უკულ ძამს ჭირდჷ, თი გურშენ ჯაშის გაკეთენდესჷ.	Say, enemies invaded and destroyed one's stone house; it was very difficult to reconstruct it. That was why they build wooden houses.
1.10	გეგნიჭუდეს და კინ აშენენდეს.	If a house was burned, they re-built it.
1.11	თი გურშენ რდ ყებური, შუა ცეცხლს უძახჷნან თენა.	That was why there was "keburi", fireplace in the middle of the room.
1.12	ათაშ ოსხჷრ მიშჷ დო თექ მუკობუდ ლანჭა, სოდეთ მჷკაბუნუანდეს კარდილას, ვარა ღუმუს ხაშჷნდეს, ვარა ხორცის ხაშჷნდეს, ვარა მუთუნს დო...	There was "oskhyr" [=supporting beam] above, and there was "lancha" [=a chain for a cauldron] hanging on it, in which either hominy was cooked or meat was boiled or something else.
2.1	ათე გესერეფჷ ქიმიშეს ოჯახშა, აუცილებერო ოჭკომალ ხო ოკო ქოჩესკო ოკო, ქჷდანჯირესკო.	When geseri visited a family, they were to be fed and given bed by all means.
2.2	ასე სო რდჷ ჯვეშო მუდა, პროსტინა დო ეჯგუეფი, ვაარსებენდჷ.	In the past, bedsheets were not available.
2.3	დო უბრალოთ ყებურპის ქელენჯირჷდ, ქელერულუანდ, მაჟია ოჭმარეს გედირთჷდ, ქოჩანდეს ოჭკომალსჷ დო მიდეშ მუშ შარაშა.	They just lay down by the fireplace, get up next morning, eat, and left.
3.1	საინტერესო მუუ რდ ასე გესერეფშე: თენეფს უჩქუდეს ბრელ ჯვეშ ამბეფი.	What was interesting about geseris is that they knew a lot of old stories.
3.2	თენემს უჩქუდეს ათეჯგუა მითოლოგიეფ დო ეჩიებუდეს ბაღანემს, ეჩიებუდეს ოჯახიშ წევრეფს.	They knew old myths and they told them children, family members.
3.3	დო ათეშე თიშენ ფთქვი ნამდა, ჩქინ ჯვეშეფს, ჩქინ წოხოლენ თაობას ვარ, თიშ წოხოლენ თაობას, წოხოლენ თაობას ხოლო შილებე მუდგიარენ მუდგიარენ ქუჩქუდანინ, ნამუთი სოფელემს რენო, თუ მიკოლაფირ სოფელემს, ვარა სოფელემს ცხოვრენან ფერეფს, ვარდა ოშ წანაშ გჷნოჩილათირეფ დო და იშ იქილიან, ნამთინ ვარდჷ.	I am telling this because elderly people - not our previous generation but those before them may still remember something; those who live in villages, remote villages or are above a hundred, and there is no one older.
3.4	ჩქიმ ბების მაგალთო ქორთულ ვაუჩქჷდჷ.	For instance, my grandmother didn't speak Georgian.
3.5	ოთხონეჟდოვით წანერ ორდუ დო ბრელ არიკ უჩქუდ თის ხოლო, ჩხონაფილს, ბრელ აფ ნაჩიებჷ მარა, ასე გესერეფიშ გურშენ მა მჷნარჩიქლეფ მაფჷ ართ გვაალო ჯვეშ ოსურშე მუზმა ხან, მუდა წანაშ წოხოლე.	She was 90. He knew many fables, may God rest her soul in peace. She told a lot; however, I heard a story about the geseris from a very old woman.
3.6	ასე ღურელჷ რე დო თინა მიწინდეს: აი, გილეშესია გესერეფჷ, განმიპონანდითია, განმოვაპატიჟენდითია, ქეკოდოხოდუდესია ყებურს დო უკულ იჩიებუდეს დო იჩიებუდესია ირიათო ახალი ამბეეფი.	Now she is dead; and she told us that geseris came, we invited them in, let them in; they sat down and told very new stories.
3.7	ახალი ამბეეფი მუ რდ ინწკჷმა, ასე ტელეფონს, ტელევიზორს აკაბცხა ამბეს მთელ მსოფლიოშის გეგენქინ თეშ სორდ დო უბრალოთ, არიკემს, თეჯგუა თეჯგუემს ინიჭა... ეჩიებუდეს დო ქიანაშ ამბეეფიშ გინმაღალარ ხოლო რდეს.	What were the news then? It was not like it is presently when there is a telephone, a television, when a small news reached all over the world. They just told fable and such things and also what happened in the world.
1.1	წარმართულ ღორონთეფი თავისთავად მითოლოგიაშ სფერო რე ამდღა.	Naturally enough, mythology is about pagan gods.
1.2	ასე ებჭოფათ ჩქინი მარგალურქუ ქეშინახ თე ღორონთეფიშ სახელეფ, მუჭო.	Now, let's speak about how Megrelian retained names of pagan gods.
1.3	მით მარგალურო კოროცხჷნს დღალემსჷნ, თინეფ თე ღორონთეფიშ სახელემს იჩიებუ.	Those, who refer to weekdays in Megrelian, utter gods' names.
1.4	მი რდ: თუთა... ჟაშხა- ჟაშხათ იჭყაფუდუ, ბჟაშ დღა; თუთაშ დღა.	Who were they? Moon. "Zhashkha" -Sunday. It started from Sunday. The sun day. the moon day.
1.5	თახა- თარხონიშ დღა, თარხონი რდ იგივე მარსი ანუ ბერძნულ მითოლოგიაში არესი, ომის ღმერთი.	Takha [Takhashkha - Saturday] is the day of Tarkhoni, that is, the Mars, that is, Ares in Greel mythology, God of War.
1.6	ჯუმაშ დღა, ათე ჯუმა რდ ნაყოფიერი, ნაყოფიერების, აი, დიონისობის ვარიანტამდე შეიძლება დავიყვანოთ, ქიმიპონათ თენანჷ, ჯუმაშ დღა.	Jumash Dga [=Wednesday]. Juma was a deity of fertility. Well, can deem it to Dyonisus.
1.7	ცაშ დღა; ობიშ დღა- ობი ხოლო ღორონთი რდჷ.	Tsash Dga 'day of the sky [=Thursday]. Obishakha [=Friday]; Obi too was a god.
1.8	დო საბატონს იბძახჷთ, მარა საბატონ მიშულირ რე ებრაულშე- შაბაშ( დასვენება)- თაურშე.	And, we call it Sabaton [=Saturday]; however, the word was borrowed from Hebrew. Saturday stands for the day for having a rest.
1.9	სუბოტა- ფთქუათ რუსულსჷ რე.	The Russian for it is "Subbota".
2.1	შაბათი- ქართულსჷ რე, საბატონი... შაბათი, საბატონი.	The Georgian for it is "Shabati".
2.2	მუს ნიშნენს და შაბაშ, შაბათ- დასვენება, გამოსასვლელი დღე.	Saturday referred to rest, to a day off.
2.3	ამ დღეს არ შეიძლ... ვეშილებედჷ ვართ მუშობა, ვართ მუთუნ.	It was forbidden to work or anything on that day.
2.4	ურიეფს ოკუთნუდეს თე დღა.	The belonged to Jews.
2.5	წოხოლენ დღას გიბონდეს, გეგმიწიმიდანდეს დო თი დღას ისვანჯჷდეს.	They washed and cleaned themselves on the eve and had rest on Saturday.
2.6	ართიანს შითმოხვადჷდეს, ამბეეფს ეჩიებუდეს დო თაში, მარა მარგალურს თენა რდ შურიშ დღა; შურიშჷ, სულის დღე.	They met each other, told stories; however, in Samegrelo, it was the Day of Soul.
2.7	ესე იგი ქორთულს ხოლო უღუდუ მუშ მუდა, მურ ჯოხონი, სახელეფი, მარა მუ დროს თირუეს ასე მა ზუსტას ვამარაგადე.	Week days had native Georgian names as weell but I don't know when they were changed.
2.8	ქოთი რე: ორშაბათი, სამშაბათი, ოთხშაბათი, ხუთშაბათი, პარასკევი, კვირა... და შაბათი და კვირა.	in Georgian, they are: Orshabati [=Monday], Samshabati [=Tuesday], Otkhshabati [=Wednesday], Khutshabati [=Tursday], Paraskvei [=Friday], Shabati [=Saturday], and Kvira [=Sunday].
2.9	თეს მუშუშ სახელეფ უღუდ ჯვეშო.	All of them had native names in the past.
2.10	არძას მუშუშ სახელეფ უღუდ, უბრალოთ ქორთულქ მიოთ, მარგალურქ- ქეშინახ.	Each day had its native name. Megrelian has just maintained them.
3.1	ასე მუ რე, კოს მაგალთო მა ბაღანობას ფთქუანდი, ართ მეზობელშე თქუანდეს მაზაკვალიენია.	Well, you know, for instance, in my childhood, they would say that a certain neighbor was wily.
3.2	დო თოლ მჷდავა დო ათეჲ გურშენ, ვარა ოკო გიღუდკონ ქუა, ქუა ოკო ქაძირენი.	They said that the evil eye might fall on you, and you had to have a stone. You have to show a stone.
3.3	თოლ მარგალუნია.	They said that the evil eye would become blunt.
3.4	ესეიგ ეთი კვათჷრ თოლ უღუდ და თინა დაბლა... მარგალურო ნიშნენს დაბლაგვებას, დაუბლაგვდებოდა იმ, ისა სიმკვეთრე, თვალის სიმკვეთრე და მუთუნს ვარ....	That is to say that he had an evil eye, and his evil eye would become blunt, would no longer be so sharp as to harm you.
3.5	ვარა რკინას ოკო მეკიდჷკონ ხე დო ვაიღუდ და ინწკჷმა ოკო მიწკიტონეკონ უკახალე, ნამუდა დო ვარა ჯვარს ორთუდ ათაში.	One was to touch a metal piece, or, if it was not available, to pinch his buttock, or make a cross like this.
3.6	ესეგი რა, დაუშვათ, იშეიშენ ვაგოკო, ვაგაძირაფე და უკახალე ათე ჯვარს ქოღოლანდი, თენა თის ნიშნენდ ნამდა ღორონთშენ იიდი დაცული.	This is to say that, if you didn't want to show something, you would make a cross. It implied that you would be protected by God.
4.1	უკული თიმსერსჷ დიდალეფ, ვარა ბებიეფ ბაღანენს, მოთალენს მიკაჭაბანდეს სანთელსჷ.	Then, that evening, mothers or grandmothers fixed candles to their children's and grandchildren's ears.
4.2	ინახოლო თით რდ ნამდა სანთელ წმინდა რე, სანთელ ღორონთიშიე, ღორონთიშიე დო ღორონთწკჷმა მაზაკვალს მუთუნ ააქიმინედ.	They did so because a candle is holy, a candle belongs to God, and the evil eye could not take over God.
4.3	ბრელ ასე....	There were many that I don't remember now.
4.4	არსებენს ათეჯგურა ლერსი: მაზაკვალეფს ზაკუას, ნჷტე შურო ვაჸუას ტაბაკონაშა აპირენა ორენჯიში რაჸუას, თექ იინა მოლხენას ოდო მუდგარენ მუდგარენ, უკული ვაფშჷ სიმართლე ქოიწუენ დო... საინტერესო მუდგარენიე.	There is a poem: On demons' night, demons are going to drive the cattle to Tabakoni and party there, I wish they could not... And there was something. To tell the truth, I don't remember. It's interesting.
5.1	უკული როკაპი იბარენდ თექ არძაშ ნაქიმინას, ართი ესეგი წარმოწანაშ დინახალე.	Then, Rokapi reviewed all the deeds by those with the evil eye for a year.
5.2	ესეგი ართ გინორჩქილა სერიე მაჟია გინორჩქილა სერშა, ართ წანაშ განმავლობას.	This is to say that "gonorchkila seri" [=overhearing night] is till another overhearing night, for a year.
6.1	რე უკულ ჭინკა.	And there also is a gremlin.
6.2	ასე თენა ხოლო მითოლოგიურიე მარგალურსჷ.	This is also mythological in Megrelian.
6.3	ქორთულს ხოლო რე მარგალურ... ასე, ეშმაკის ფთქუანთ, მარა ეშმაკ დო მაზაკვალია ფთქუანთ ჩქი დო ეშმაკი დო მაზაკვალი ვაუღ ქორთულს.	It occurs in Georgian. We refer to it as a demon and wily in Megrelian to correspond Georgian.
6.4	მაზაკვალიე- მზაკვარი.	"Mazakvali" means wily.
6.5	მუჭო ჩქი ვთქუანთ მაზაკვალ კოჩ რენია თენავა, მზაკვარი კაციაო არ იტყვიან ქართვ... საქართველოში არ არის იმდენად გავრცელებული, ჩქინწკჷმა რე- ქოთ ეშმაკ, ქოთ- მაზაკვალ.	As we say that someone is a "mazakvali" man, the same is widespread in Georgian. In Megrelian, there is both demon and wily.
6.6	ათნა რე ჭინკა, ჭინკა საინტერესო მუთუ რე.	There is a gremlin. What a gremlin is interesting for?
6.7	ჭინკას ბრელ იშეიშენ ვეშულებუ.	S gremlin cannot to many things.
6.8	ართ ხვალე შეულებ თენა გოშკურინუასჷნ.	It can only scare someone.
6.9	ჭიჭე ქუას გეჭოფუნს, წყარს ქინაათანს, ვარა ქჷგოოთანს, ვარა მუდგასჷრენ.	I takes small stones and puts them into the water or throws them to you, or does something.
6.10	ე ჭინკა ხოლო გჷლახენია ხუსიავა თქუანა კანკალეშა ხოლო.	They sometimes say that a gremlin is sitting on your shoulder.
6.11	თენა ასე თეს ნიშნენს, ნამდა ხუჯ ხო ვეგართუა, ვაგაშკურინუა.	Well, it means that, when you turn back to something, whether you were afraid or not.
6.12	ხუჯიშ ერთაფა ნიშნენს, ნამდა მუდგარენიშ კეთება გოკო და თიქ ვაგაკეთინასჷნ.	To turn your back means that you want to do something but cannot do it.
1.1	აფუნიშ მუშულა პერიოდი, აფუნი რე... მჷდაცალი, მესიშ თუთა ოფე, მესეფიშ თუთას უძახჷნა ხოლო, მაისი.	Wghen it is spring, this is the month of May, and it sometimes is referred to as the month of Mesepi.
1.2	ზღვაპიჯშე, ესეგი თე დღა რდ ართ დღა, მუჟანსით ეკმიშეს ვარა უჩა ნაბადით პიჯგოსურდილი ქომოლკათა დო ვარა ჩეთ გონწყილ ძღაბეფი.	There was a day when men in black and women in white came out of the sea to the shore.
1.3	ჩეთ გონწყილ ძღაბეფი გეკიშეს და, თიმწანა ჯგირ იინია თქუანდეს; უჩათ გოსურდილი მჷდებ გეკილეს ნაბადამი ქომოლჷკათაქ და ინწჷმა თქუანდეს, ნამდა უმბადო წანა იინია, გლახა წანა.	If girls in white came out, people said that it was going to be a good year. if men in black felt cloacks came out, then people said that it was going to be a bad year.
1.4	უჩა, უჩა, ფერ ხოლო თავისთავად ხო ნიშნენს მჷდას უბედურებასჷ.	Black color itself means misfortune.
1.5	ჩე ნიშნენსჷ სასიამოვნოსჷ, იფრელს ჯგირს დო თაში.	White always stands for pleasant, good, and so.